Επιστήμονας την ημέρα, συγγραφέας (κυρίως) μαγικού ρεαλισμού και δυστοπικής μυθοπλασίας τη νύχτα. Έτσι αυτοπροσδιορίζεται ο Νικόλας Κατσάνης. Όπως λέει ο ίδιος, τον ενθουσιάζουν τα ταξίδια και έχει γνωρίσει τον μισό πλανήτη. Έχει πάντα λαπ τοπ υπό μάλης και ελπίζει να πατήσει το πόδι του και στο άλλο μισό της Γης. Επί του παρόντος, κάνοντας μια στάση στην Αθήνα, με περιμένει δουλεύοντας στο λαπ τοπ του μεσημέρι Παρασκευής στο Κέντρο Πολιτισμού Ίδρυμα Σταύρος Νιάρχος για να «κουτσομπολέψουμε».
Έχουν περάσει μόλις λίγες μέρες από την εμφάνισή του στο Bio3 Forum-BioInnovation Greece στην Τεχνόπολη, όπου όσοι και όσες παρευρεθήκαμε τον απολαύσαμε, ακούγοντάς τον για μια ακόμη φορά να μας μιλάει για επιστήμη: «My life is my science and my science is my life», μας είπε με σιγουριά.
«Η επιστήμη δεν είναι επάγγελμα, δεν είναι κάτι που κάνω, είναι κάτι που είμαι. Έχει διαποτίσει την ύπαρξή μου και με προσδιορίζει ως άνθρωπο», πρόσθεσε, απευθυνόμενος κυρίως στη νεολαία που βρισκόταν μέσα στο κατάμεστο αμφιθέατρο.
«Κατά την προσωπική μου άποψη, η επιστήμη είναι πάρα πολύ δύσκολη, είναι το δυσκολότερο πράγμα που έχω κάνει στη ζωή μου. Αν θέλετε να την ακολουθήσετε για την υπόλοιπη ζωή σας, προετοιμαστείτε να την κάνετε κομμάτι του εαυτού σας».
Και λέει αλήθεια ο Νίκος Κατσάνης. Και το έχει κάνει πράξη. Το αποδεικνύει εξάλλου το μακροσκελές βιογραφικό του.
Εταιρεία βιοτεχνολογίας στην Ελλάδα
Ο Έλληνας επιστήμονας είναι διεθνώς αναγνωρισμένος στο πεδίο της γενετικής, της κυτταρικής βιολογίας και της ανακάλυψης φαρμάκων. Ηγήθηκε για πολλά χρόνια του Κέντρου Μοντελοποίησης Ανθρώπινων Νοσημάτων στο Πανεπιστήμιο Duke των ΗΠΑ, όπου ήταν Καθηγητής Κυτταρικής Βιολογίας και Διακεκριμένος Καθηγητής Παιδιατρικής, πριν μεταπηδήσει στον ιδιωτικό τομέα.
Κατά τη διάρκεια μιας σημαντικής καριέρας καθοδήγησε διεπιστημονικές ομάδες και διεθνείς κοινοπραξίες να αντιμετωπίσουν προκλήσεις στην ερμηνεία του γονιδιώματος, στη μηχανιστική κατανόηση των ασθενειών και στην ανάπτυξη νέων θεραπειών. Η πολύχρονή έρευνά του συνοψίζεται σε περισσότερες από 350 εργασίες σε κορυφαία περιοδικά, σε 11 διπλώματα ευρεσιτεχνίας και στην ίδρυση 3 εταιρειών βιοτεχνολογίας.
Μια εταιρεία βιοτεχνολογίας ετοιμάζεται να φέρει και στην Ελλάδα. Και εδώ βγαίνει η πρώτη είδηση: «Η εταιρεία ονομάζεται Antithesis Τherapeutics, έχει έδρα τις ΗΠΑ και εστιάζει στις νευροεκφυλιστικές νόσους. Την ιδρύσαμε μαζί με τον Μανώλη Δερμιτζάκη και τώρα συζητάμε με επενδυτές. Στόχος μας είναι να κάνουμε ένα branch στην Ελλάδα».
Όπως λέει, οι προκλήσεις και οι προσδοκίες της τρέχουσας γενιάς στην επιστήμη είναι πολύ διαφορετικές από ό,τι της δικής του γενιάς. «Παραμένω ενθουσιασμένος από το ταλέντο που διακρίνω και από την όρεξη ορισμένων νέων επιστημόνων, συμπεριλαμβανομένων και Ελλήνων, και το θεωρώ πραγματικό προνόμιο να βοηθήσω στο “γυάλισμα” κάποιων από αυτών των “ακατέργαστων διαμαντιών”, και να το κάνω στη χώρα μου».
Ο Δρ Κατσάνης πριν 4 χρόνια ίδρυσε την Galatea Bio, μια biotech startup με έδρα το Μαϊάμι, για να αντιμετωπίσει μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της σύγχρονης γενετικής: την απουσία ποικιλομορφίας στις βάσεις γενετικών δεδομένων. Η εταιρεία μέχρι στιγμής έχει «σηκώσει» 25 εκατομμύρια δολάρια!
Focus στα δεδομένα
Με γενετικά δεδομένα μεγάλων πληθυσμών ασχολείται τώρα ο Έλληνας γενετιστής, έχοντας πρόσβαση σε μεγάλες βάσεις, με πρώτη αυτή της Galatea. Επιδίωξή του είναι να δημιουργήσει τη μεγαλύτερη genotype–phenotype βάση δεδομένων στον κόσμο. Ήδη διαθέτει περίπου 1,4 εκατομμύρια δείγματα και θέλει να φτάσει τα 10 εκατομμύρια, και ο λόγος είναι προφανής:
«Σήμερα, τα διαθέσιμα γενετικά δεδομένα είναι μεροληπτικά, έχουν περιορισμένη ποικιλομορφία, καθώς κατά 80% προέρχονται από πληθυσμούς της Β. Ευρώπης. Δεν μπορείς να εξαγάγεις συμπεράσματα για τον καρκίνο του μαστού στην Κολομβία βασιζόμενος σε δεδομένα γυναικών από τη Νορβηγία. Εάν θέλουμε πραγματικά η γενετική να συμβάλει στην καλύτερη διάγνωση και πρόγνωση, τότε χρειαζόμαστε δείγματα από ολόκληρο τον πλανήτη».
Ο διακεκριμένος ερευνητής εστιάζει διαχρονικά σε σπάνιες γενετικές διαταραχές και στην κατανόηση της γενετικής τους αρχιτεκτονικής, με στόχο την επιτάχυνση της ανακάλυψης και εφαρμογής θεραπειών. Είναι γνωστή εξάλλου η πολύχρονη έρευνά του πάνω στο σύνδρομο Bardet-Biedl (BBS), που προκαλεί μια πολυοργανική διαταραχή στους ανθρώπους.
Τον ρωτάω αν θα καταφέρουν ποτέ οι γενετιστές να εξαλείψουν τις γενετικές νόσους: «Να τις εξαλείψουμε λίγο απίθανο, γιατί πάντα θα προκύπτουν καινούργιες μεταλλάξεις. Αν με ρωτήσεις εάν έχουμε την ικανότητα να θεραπεύσουμε όλες τις κληρονομικές νόσους, θα σου πω ναι για πολλές, και πως το πρόβλημα εδώ δεν είναι επιστημονικό αλλά διαγνωστικό και οικονομικό. Υπάρχει μεγάλη ανάγκη συνεργασίας και συντονισμού μεταξύ πανεπιστημίων, ιδιωτικού και δημόσιου τομέα».
Ο καθηγητής «πιάνει κουβέντα» με το ανθρώπινο γονιδίωμα μέσα στο εργαστήριό του καθημερινά επί 12 ώρες, 7 ημέρες την εβδομάδα, τα τελευταία 30 χρόνια και πιστεύει ότι κάποια ημέρα, σε κάθε παιδί που γεννιέται, θα πρέπει να γίνεται αλληλούχηση του γονιδιώματος, με τη σύμφωνη γνώμη των γονιών φυσικά. Μια άποψη βέβαια που γνωρίζει και ο ίδιος ότι εγείρει πολλά βιοηθικά ζητήματα.
« Όταν το παιδί ενηλικιωθεί, θα του δώσουμε τα δεδομένα και θα αποφασίσει για τη ζωή του ανεξάρτητα από την επιθυμία των γονιών του; Αν το γενετικό του ιστορικό αποκαλύψει κάτι επιβαρυντικό που κληρονόμησε από τους γονιούς, πώς θα αντιδράσει; Και αν υποφέρει από μια νόσο που αργά ή γρήγορα θα το σκοτώσει, θα πρέπει να το ξέρει; Πρέπει να τα σκεφτόμαστε σοβαρά όλα αυτά πριν αρχίσουμε να προσφέρουμε γενετικές υπηρεσίες. Έχει ήδη ανοίξει η συζήτηση για το πώς πρέπει να γίνεται με τον καλύτερο τρόπο η διαχείριση της γενετικής πληροφορίας και ποια όρια πρέπει να μπουν», προσθέτει ο Δρ Κατσάνης, ο οποίος, φυσικά, έχει «διαβάσει» και το δικό του γονιδίωμα. Τι έδειξε η ανάλυση; «Όπως λέω στους φίλους μου, η γνώση που αποκόμισα με καθιστά “τουρίστα” του γονιδιώματός μου» (γέλια).
Μεταλλαγμένοι και… «μεταλλαγμένοι»
Ο καθηγητής, ανάμεσα στο επιστημονικό του έργο, ξεχωρίζει 3-5 δημοσιεύσεις που έχουν αλλάξει τον τρόπο που σκέφτονται οι επιστήμονες και οι οποίες, κατά τη γνώμη του, αναμένεται να «αλλάξουν και το παιχνίδι» στη θεραπεία.
«Μια από τις δημοσιεύσεις μάς δείχνει κάποιες μεταλλάξεις σε γονίδια που μπορεί στους ανθρώπους να είναι καταστροφικές, αλλά στα ζώα είναι αδιάφορες. Επινοήσαμε μια αλγοριθμική και μοριακή μέθοδο με την οποία μπορούμε να χαρτογραφήσουμε επακριβώς γιατί αυτές οι μεταλλάξεις σχετίζονται με μερικά νοσήματα και γιατί επηρεάζονται οι άνθρωποι και όχι τα ζώα. Αυτό το γνωρίζουμε, είναι μια επιστημονική αλήθεια. Αυτό που δεν γνωρίζουμε και που τώρα δοκιμάζουμε, είναι αν μπορούμε να “μεταφράσουμε” αυτές τις μεταλλάξεις σε φάρμακα. Για παράδειγμα, γνωρίζουμε πως στη νόσο Πάρκινσον υπάρχει η μετάλλαξη της Πάτρας (γιατί εκεί εντοπίστηκε), την οποία την κουβαλούν περισσότερα από 250 είδη ζώων (από τον αφρικανικό ελέφαντα μέχρι τη φάλαινα) που, φυσικά, δεν έχουν Πάρκινσον. Επί του παρόντος, είμαστε στη φάση αναζήτησης χημικών μορίων και, με τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης, «σαρώνουμε» το πεδίο της χημείας για να εντοπίσουμε χημικά μόρια-“μιμητές” αυτής της μετάλλαξης, φιλοδοξώντας να τα κάνουμε φάρμακο», λέει ο καθηγητής, βγάζοντας εδώ μια δεύτερη είδηση.
Η μεταλλαγή στην ποπ κουλτούρα θεωρείται ασθένεια για την ανθρωπότητα. Στο άκουσμα της λέξης «μεταλλαγμένος» μας έρχεται συνήθως στο μυαλό κάτι αρνητικό, κυριολεκτικά και μεταφορικά. Ο Νικόλας Κατσάνης είναι αποφασισμένος να το αλλάξει αυτό. Για εκείνον, η μετάλλαξη δεν είναι κάτι κακό ή καλό, αλλά το διαφορετικό που σε κάποιους κάνει καλό και σε κάποιους άλλους κακό. «Με πολλούς τρόπους, είμαστε όλοι μεταλλαγμένοι», ισχυρίζεται. «Το ζήτημα είναι να βρούμε ποιες μεταλλαγές είναι οι καλές και να τις μεταφράσουμε σε θεραπεία», προσθέτει.
Όσο για το ποιους «μεταλλαγμένους» γύρω του δεν αντέχει;
«Τους ξερόλες!», λέει γελώντας. «Όσο πιο πολύ “ταξιδεύουμε” βαθιά στη γνώση, τόσο πιο πολύ συνειδητοποιούμε πόσα λίγα ξέρουμε. Η πραγματική σοφία είναι να αντιληφθείς το βάθος της άγνοιάς σου, πιστεύω».
Η γενετική μοιάζει με την αρχαιολογία
Ο Κατσάνης προσομοιάζει τη μελέτη των γενετικών ασθενειών με την αρχαιολογία: «Ερχόμαστε μετά τη μάχη, ξεσκονίζουμε τα ευρήματα και καταλαβαίνουμε πόσοι στρατιώτες ήταν εκεί, τι όπλα χρησιμοποίησαν και ούτω καθεξής. Κάτι που είναι εξαιρετικό σε παρελθοντικό χρόνο, αλλά που δεν μπορείς να το χρησιμοποιήσεις για να προβλέψεις πού θα γίνει η επόμενη μάχη, ώστε να προετοιμαστείς ή για να την αποτρέψεις. Και νομίζω ότι αυτό ακριβώς είναι το νόημα στην πραγματικότητα, η πρόληψη και η θεραπεία ασθενειών. Σύμφωνα με το αρχαιολογικό μοντέλο, εάν ένα παιδί γεννηθεί με μια γενετική ασθένεια, μέχρι αυτή να γίνει κατανοητή, θα είναι πολύ αργά για να γίνουν όσα πρέπει», προσθέτει.
Ο καθηγητής λέει ότι οι επιστήμονες, ως κοινότητα, ασχολούνται με τη χρήση της γονιδιωματικής με έναν κυνικό τρόπο και όχι καθοδηγούμενοι από τη δύσκολη πραγματικότητα: «Διάγνωση; Τα πάμε καλά. Αλλά πρόγνωση; Προληπτική θεραπεία; Θέλω να σκέφτομαι τη γενετική όχι σε ένα απόλυτα ντετερμινιστικό πλαίσιο μιας νόσου, αλλά ως ένα διαχειρίσιμο σύνολο ασθενειών. Πώς μπορούμε να τη χρησιμοποιήσουμε με έναν οικονομικά αποδοτικό τρόπο, για να βελτιώσουμε την προγνωστική της ισχύ και να ενημερώσουμε τις αποφάσεις που λαμβάνουν οι γιατροί και οι ασθενείς τους; Για μένα είναι αδιανόητο, για παράδειγμα, το ότι δεν μπορούμε να δώσουμε φάρμακα προληπτικά».
Για τον Δρ Κατσάνη, τα γενετικά νοσήματα είναι απαράδεκτο να υφίστανται: «Είναι και δική μου ευθύνη να τα θεραπεύσω όλα, αλλά ξέρω ότι αυτό είναι μια τρέλα, δεν μπορεί να συμβεί, αλλά τουλάχιστον είναι η πυξίδα μου, είναι αυτό που οι Ιάπωνες ονομάζουν “ικιγκάι”, σε μετάφραση έναν λόγο ύπαρξης. Κάποιοι έχουν ήδη βρει το ικιγκάι τους κι έχουν επίγνωση αυτού, άλλοι μπορεί να το κουβαλάνε μέσα τους, αλλά το ψάχνουν ακόμα. Εγώ είμαι από τους τυχερούς, γιατί με βρήκε το ικιγκάι μου στην πορεία και έχω έναν λόγο να σηκώνομαι το πρωί από το κρεβάτι μου».
Για το ικιγκάι μίλησε και στο Bio3 Forum, παροτρύνοντας τους νέους ερευνητές να το αναζητήσουν. «Φανταστείτε πως κάποια στιγμή θα είστε οι πρώτοι στον πλανήτη και οι μόνοι άνθρωποι στην ιστορία της ανθρωπότητας που θα γνωρίζετε ένα μικρό κομμάτι της αλήθειας. Όμως, αυτό θα κρατήσει λίγο, γιατί θα πρέπει να το διαμοιραστείτε. Αν σας εξιτάρει αυτό, ίσως θα πρέπει να το ακολουθήσετε».
Τέτοιες μικρές αλήθειες αναζητά σε όλη του τη ζωή ο Νικόλας Κατσάνης και, κάθε φορά που ανακαλύπτει μια από αυτές, πετάει στα σύννεφα.
«Για μένα, η ανακάλυψη είναι σαν να μου δίνει κάποιος ένα καινούργιο ζευγάρι παπούτσια», μας λέει στο Bio3 Forum, δείχνοντάς μας μια διαφάνεια με ένα πεινασμένο παιδάκι στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο που χαίρεται, επειδή κάποιος του χάρισε ένα ζευγάρι παπούτσια…
