Ο μεγάλος γενετιστής και εξελικτικός βιολόγος Τεοντόσι Γκριγκόροβιτς Ντομπζάνσκι είπε κάποτε ότι “τίποτα στη βιολογία δεν έχει νόημα παρά μόνο υπό το φως της εξέλιξης”.
Έτσι κάθε χρόνο στις 12 Φεβρουαρίου πολλά μουσεία φυσικής ιστορίας σε όλο τον κόσμο γιορτάζουν την κληρονομιά που μας άφησε ο Κάρολος Δαρβίνος.
Η θεωρία της εξέλιξης μέσω της φυσικής επιλογής είναι μια από τις πιο ισχυρές αλλά κομψές ιδέες στην ιστορία της ανθρώπινης σκέψης. Κόβει την ανάσα στην απλότητά και στην επεξηγηματική της δύναμη και φωτίζει τη θέση των ανθρώπων μέσα στη φύση και την αλληλεξάρτησή τους με άλλα είδη.
Καμία επιστημονική θεωρία δεν έχει απασχολήσει διαχρονικά την επιστημονική κοινότητα περισσότερο από αυτή του Δαρβίνου και κανένα επιστημονικό στοιχείο δεν μπόρεσε να την αμφισβητήσει, παρότι δίχασε και συνεχίζει ενίοτε να διχάζει κοινωνικά και πολιτισμικά.
Τι γίνεται όμως με το κοινό; Ενδεικτικά, σε μια έρευνα του Ipsos (Global Market Research and Public Opinion Specialists) το 2006, σε δείγμα περισσότερων από 2.000 ατόμων, περισσότερο από το μισό των ερωτηθέντων (52%) δεν υπέδειξε την δύναμη της φυσικής επιλογής ως την καλύτερη εξήγηση για την ποικιλομορφία της ζωής. Αυτό υποδηλώνει μια ευρεία έλλειψη κατανόησης της επιστημονικής έρευνας και των αποδεικτικών στοιχείων που παράγει.
Οι επιστήμονες, οι εκπαιδευτικοί αλλά και οι υπεύθυνοι των μουσείων φυσικής ιστορίας καλούνται τώρα να παλέψουν με την επικοινωνία μιας περίπλοκης επιστημονικής ιδέας όπως είναι η εξέλιξη, για την οποία, όπως και για κάθε ενεργό τομέα έρευνας, υπάρχουν αναπάντητα ερωτήματα.
Η επίσκεψη σε μουσεία φυσικής ιστορίας είναι μια τεράστια ευκαιρία να αντιληφθεί κάποιος την επιστήμη και να εμπνευστεί από τη δύναμη του επιστημονικού τρόπου σκέψης. Η επικοινωνία των τεκμηριωμένων αποδεικτικών στοιχείων για την εξέλιξη που μπορεί να συγκρούεται με τις θρησκευτικές αντιλήψεις του κοινού, αν μη τι άλλο, αποτελεί μια πρόκληση για τα ίδια τα μουσεία.
Δεν είμαστε εξοικειωμένοι με την επιστημονική έρευνα
Μελέτες δείχνουν ότι ο μέσος πολίτης δεν είναι εξοικειωμένος με την επιστημονική έρευνα και μέσα σε ένα μουσείο φυσικής ιστορίας, το μόνο που βλέπει είναι χιλιάδες βάζα με νεκρά έντομα, σαλιγκάρια, ψάρια, βατράχια, φίδια και σαύρες, καθώς και μεταλλικά ντουλάπια με συρτάρια γεμάτα με ταριχευμένα θηλαστικά και πουλιά, απολιθώματα, οστά και αποξηραμένα φυτά.
«Εάν αυτά τα δείγματα δεν εκτίθενται στο κοινό, τότε ποιο σκοπό εξυπηρετούν; Οι συλλογές δεν είναι μόνο για να φυλάσσονται στα ντουλάπια και στα συρτάρια και να μαζεύουν σκόνη, αποτελούν τα μέσα που διαθέτει το μουσείο για να απαντάει σε σημαντικά επιστημονικά ερωτήματα, να αυξάνει την επιστημονική γνώση και να την προωθεί στην κοινωνία για την αντιμετώπιση κοινωνικών ζητημάτων», σχολιάζει ο Νίκος Πουλακάκης, που είναι Καθηγητής στο τμήμα Βιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, διευθυντής του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Κρήτης και επικεφαλής του εργαστηρίου Παλαιογενωμικής και Εξελικτικής Γενετικής στο Ινστιτούτο Μοριακής Βιολογίας και Βιοτεχνολογίας του ΙΤΕ.
Ο καθηγητής Νίκος Πουλακάκης
Το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης θεωρείται, εξαιτίας των συλλογών του κυρίως, το καλύτερο του είδους του στον ελληνικό χώρο. Σύμφωνα με τον διευθυντή του, συνολικά η Ελλάδα διαθέτει περίπου 5 εκατομμύρια δείγματα φυτών, ζώων και πετρωμάτων, από ένα σύνολο περίπου 1,5 δισεκατομμυρίων δειγμάτων, τα οποία βρίσκονται κατανεμημένα σε πολυάριθμα ιδρύματα/φορείς της Ευρώπης.
Τα δείγματα στην Ελλάδα αντιπροσωπεύουν το 55% των δειγμάτων παγκοσμίως και το 80% της παγκοσμίως περιγεγραμμένης βιοποικιλότητας.
«Από τα 5 εκατομμύρια ελληνικά δείγματα, τα 3-4 εκατ. βρίσκονται στο Μουσείο μας και για αυτό συμπεριληφθήκαμε, ως επικεφαλής στη χώρα μας, στο Consortium of European Taxonomic Facilities (CETAF), στην ευρωπαϊκή υποδομή έρευνας που ονομάζεται Κατανεμημένο Σύστημα Επιστημονικών Συλλογών (Distributed System of Scientific Collections, DiSSCo). Μας επέλεξαν για τη μοναδικότητα των συλλογών μας και για τον εργαστηριακό μας στόχο που είναι η μελέτη της ποικιλότητας και της εξελικτικής ιστορίας οργανισμών στην ανατολική Μεσόγειο με έμφαση στο Αιγαίο», εξηγεί ο Έλληνας επιστήμονας.
Αρκετοί Έλληνες ζωολόγοι και εξελικτικοί έχουν πει, αν και ακούγεται βαρύγδουπο, ότι αν ο Δαρβίνος επισκεπτόταν το Αιγαίο αντί να πάει στα Γκαλαπάγκος-όπου υπάρχει πολύ στοχαστικότητα μέσα στα ωκεάνια συστήματα- θα έφτανε γρηγορότερα στη θεωρία της φυσικής επιλογής.
«Το Αιγαίο διαθέτει χιλιάδες νησιά και νησίδες και ο πλούτος του σε ορισμένες ομάδες οργανισμών είναι εντυπωσιακός, με το ποσοστό του ενδημισμού σε ορισμένες ομάδες ζώων να ξεπερνά το 40%. Οι ερευνητές του μουσείου φυσικής ιστορίας Κρήτης εδώ και 40 και πλέον χρόνια συλλέγουν υλικό από τις μοναδικές βραχονησίδες του Αιγαίου και από χώρες της ανατολικής Μεσογείου και της βόρειας Αφρικής (Συρία, Ιορδανία, Κύπρος, Αίγυπτος, Λιβύη, Τυνησία, Μαρόκο, Αρμενία) και καθιστούν τις συλλογές του μουσείου μοναδικές», προσθέτει ο καθηγητής Πουλακάκης.
Όπως λέει ο ίδιος, πρόσφατα εντάχθηκε στο Εθνικό Σχέδιο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας ένα έργο με προϋπολογισμό περίπου 6 εκ. €, που αφορά την ‘Ψηφιοποίηση των Συλλογών Ελληνικής Φυσικής Ιστορίας’.
Στόχος του έργου είναι η ψηφιοποίηση μεγάλου όγκου συλλογών των 8 μουσείων που συμμετέχουν (Πανεπιστήμιο Κρήτης, ΑΠΘ, Πανεπιστήμιο Πατρών, ΕΚΠΑ, Μουσείο Γουλανδρή Φυσικής Ιστορίας, Μεσογειακό Αγρονομικό Ινστιτούτο Χανίων, Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Απολιθωμένου Δάσους Λέσβου και Πανεπιστήμιο Αιγαίου), ώστε να καταστούν διαθέσιμες, σε διάφορες κατηγορίες χρηστών, σύμφωνα με τα διεθνή πρότυπα F.A.I.R.-Findability, Accessibility, Interoperability, and Reuse (ανεύρεση, προσβασιμότητα, διαλειτουργικότητα και επαναχρησιμοποίηση).
Κατανοώντας την εξέλιξη μέσα στα μουσεία φυσικής ιστορίας
Η κατανόηση της εξέλιξης από το κοινό, αλλά και οι πεποιθήσεις του για αυτήν δεν έχουν αλλάξει σημαντικά το τελευταίο τέταρτο του αιώνα. Από το 1859, που κυκλοφόρησε το βιβλίο του Δαρβίνου “On the Origin of Species”, ο θρησκευτικός φονταμενταλισμός και το κίνημα του ‘ευφυούς σχεδιασμού’ έχουν επηρεάσει σημαντικά την δημόσια αποδοχή της θεωρίας της εξέλιξης.
Παρόλα αυτά, τα πραγματικά δείγματα και τα σχετικά με την εξέλιξη εκθέματα μέσα στα μουσεία φυσικής ιστορίας είναι αυτά που αντιπροσωπεύουν την αντικειμενική επιστημονική γνώση.
Με περίπου 50 εκατομμύρια επισκέπτες ετησίως, για παράδειγμα, τα μουσεία φυσικής ιστορίας των ΗΠΑ θα μπορούσαν να ενισχύσουν την κατανόηση της εξέλιξης από το κοινό, αν και σε μια έρευνα που διεξήχθη σε 34 χώρες, οι ΗΠΑ κατέλαβαν την προτελευταία θέση στη δημόσια αποδοχή της εξέλιξης.
Σε μια αντιπροσωπευτική μελέτη, οι επιστήμονες διερεύνησαν τη βασική για την εξέλιξη γνώση μαθητών γυμνασίου και ενηλίκων που επισκέφθηκαν 6 μουσεία φυσικής ιστορίας των ΗΠΑ (σε Ντένβερ, Φλόριντα, Λος Άντζελες, Smithsonian National Museum of Natural History , Κάνσας, LaBrea Tar Pits and Mouseum). Επιλέχθηκαν αυτά τα μουσεία επειδή βρίσκονται διασκορπισμένα σε αστικές ή σε λιγότερο κατοικημένες περιοχές, ποικίλλουν σε αριθμό επισκεπτών και δεν διοικούνται/υποστηρίζονται από το δημόσιο.
Οι συμμετέχουσες και συμμετέχοντες στη μελέτη προέρχονταν από 39 πολιτείες των ΗΠΑ, του Καναδά και από πέντε άλλες περιοχές του κόσμου (Λατινική Αμερική, Ευρώπη, Μέση Ανατολή, Αυστραλία και Νέα Ζηλανδία και Ασία).
Η εθνοτική σύνθεση του δείγματος ήταν 75% λευκά άτομα ή μη Ισπανόφωνα, 8% Ισπανόφωνα, 5% Ασιάτες, 4% Αφροαμερικανοί και 8% οι υπόλοιποι.
Το μορφωτικό επίπεδο των ενήλικων συμμετεχόντων (> 18 ετών) περιλάμβανε μεταπτυχιακό, διδακτορικό ή βασικό τίτλο σπουδών (41%), πτυχίο κολεγίου (22%), τεχνική ή επαγγελματική εκπαίδευση (28 %) και απολυτήριο γυμνασίου ή δημοτικού (9%).
Τα αποτελέσματα της μελέτης έδειξαν ότι το 95% των ατόμων αντιλήφθηκαν τον σχετικό γεωλογικό χρόνο (υπέρθεση), αλλά μόνο το 30% ερμήνευσε τη βιολογική αλλαγή (μικροεξέλιξη) με όρους φυσικής επιλογής, ενώ το 11% απέρριψε ρητά την εξέλιξη.
Μια μέρα με τον Δαρβίνο στην Κρήτη
Με αφορμή τον εορτασμό της Παγκόσμιας Ημέρας του Δαρβίνου η Ελληνική Εξελικτική Εταιρεία (Ελ.Εξ.Ε.) διοργανώνει ανοικτή εκδήλωση για το κοινό στην Κρήτη με τίτλο: «Κάρολος Δαρβίνος: ένας ξεπερασμένος διανοητής ή ένας διαχρονικός influencer της επιστήμης;», το Σάββατο 17 Φεβρουαρίου στο Μουσείο Φυσικής Ιστορίας στο Ηράκλειο, στις 18:00.
Για τον Δαρβίνο θα μιλήσουν ο Πρόεδρος του Τμήματος Βιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης, Καθηγητής Κρίτων Καλαντίδης, ο Πρόεδρος του Ελληνικού Κέντρου Θαλάσσιων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ), Δρ Αντώνιος Μαγουλάς, ο Καθηγητής Οικολογίας και Βιοποικιλότητας στο Τμήμα Βιολογικών Επιστημών του Πανεπιστημίου Κύπρου και Πρόεδρος της Ελληνικής Εξελικτικής Εταιρείας (Ελ.Εξ.Ε.), Σπύρος Σφενδουράκης, και ο Καθηγητής της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Κρήτης, Πρόεδρος του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας ΙΤΕ) και Πρόεδρος στο Ευρωπαϊκό Ινστιτούτο Καινοτομίας και Τεχνολογίας (ΕΙΤ), Νεκτάριος Ταβερναράκης.
Το κοινό θα καλωσορίσει ο Καθηγητής στο Τμήμα Βιολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης και Διευθυντής του Μουσείου Φυσικής Ιστορίας Κρήτης (ΜΦΙΚ), Νίκος Πουλακάκης, ενώ τη συζήτηση θα συντονίσει η Δρ Βασιλική Μιχοπούλου, βιολόγος και δημοσιογράφος της επιστήμης.
Η εκδήλωση διοργανώνεται από την Ελ.Εξ.Ε., με την υποστήριξη του Πανεπιστημίου Κρήτης, του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΤΕ) και του Ελληνικού Κέντρου Θαλάσσιων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ).
Η είσοδος για το κοινό είναι ελεύθερη
*Πριν από την έναρξη της εκδήλωσης, 17:00-18:00 και για όσους ενδιαφέρονται, θα πραγματοποιηθεί δωρεάν ξενάγηση σε επιλεγμένα εκθέματα του Μουσείου από τον μουσειοπαιδαγωγό του ΜΦΙΚ κ. Παναγιώτη Γεωργαντή.
