Η υπόθεση των παράνομων παρακολουθήσεων και της χρήσης κατασκοπευτικών λογισμικών στην Ελλάδα εξακολουθεί να αποτελεί σημείο αναφοράς στη διεθνή συζήτηση για το κράτος δικαίου, με τον ιδρυτή και διευθυντή του Citizen Lab, Ρον Ντίλμπερτ, να προειδοποιεί από την Αθήνα ότι η ανεξέλεγκτη εξάπλωση της βιομηχανίας ψηφιακής επιτήρησης συνιστά πλέον παγκόσμια απειλή για τη δημοκρατία και τα ανθρώπινα δικαιώματα.
Κατά τη διάρκεια δημόσιας εκδήλωσης που διοργάνωσε το Eteron – Ινστιτούτο για την Έρευνα και την Κοινωνική Αλλαγή με τίτλο «Who Watches the Watchers? Spyware, κράτος δικαίου και η άμυνα της δημοκρατίας», ο επικεφαλής του Citizen Lab παρουσίασε τη διεθνή εμπειρία του οργανισμού γύρω από τα εμπορικά λογισμικά παρακολούθησης, εστιάζοντας ιδιαίτερα στην ελληνική υπόθεση Predator και στις πολιτικές και θεσμικές προεκτάσεις της. Στην εκδήλωση συμμετείχαν επίσης η πρώην αναπληρώτρια πρόεδρος της ΑΔΑΕ και δικηγόρος Αικατερίνη Παπανικολάου, ο δικηγόρος θυμάτων του Predator Ζαχαρίας Κεσσές, ενώ τη συζήτηση συντόνισε η δημοσιογράφος Δώρα Αναγνωστοπούλου. Την εκδήλωση παρακολούθησαν μεταξύ άλλων ο νυν ευρωβουλευτής Νίκος Φαραντούρης και ο πρώην ευρωβουλευτής και δημοσιογράφος Στέλιος Κούλογλου.
Ο Ρον Ντίλμπερτ χαρακτήρισε το Citizen Lab ως έναν ακαδημαϊκό ερευνητικό οργανισμό που λειτουργεί στο Πανεπιστήμιο του Τορόντο και ασχολείται με την τεκμηριωμένη έρευνα ζητημάτων ψηφιακής ασφάλειας υπό το πρίσμα των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Όπως εξήγησε, ο οργανισμός έχει αφιερώσει μεγάλο μέρος της δουλειάς του στην αποκάλυψη της λεγόμενης «μισθοφορικής βιομηχανίας επιτήρησης», ενός διεθνούς οικοσυστήματος εταιρειών που προμηθεύουν κυβερνήσεις με τεχνολογίες παραβίασης κινητών τηλεφώνων, εντοπισμού θέσης και παρακολούθησης προσώπων. Σύμφωνα με τον ίδιο, παρά τους ισχυρισμούς των εταιρειών ότι τα εργαλεία αυτά χρησιμοποιούνται για την καταπολέμηση της τρομοκρατίας και του εγκλήματος, η πραγματικότητα που έχει καταγράψει το Citizen Lab είναι διαφορετική: δημοσιογράφοι, ακτιβιστές, υπερασπιστές ανθρωπίνων δικαιωμάτων και πολιτικά πρόσωπα έχουν βρεθεί στο στόχαστρο αυτών των τεχνολογιών σε δεκάδες χώρες.
Αναφερόμενος στην ελληνική περίπτωση, ο επικεφαλής του Citizen Lab υποστήριξε ότι η έρευνα στην Ελλάδα ανέδειξε κοινά χαρακτηριστικά με άλλες διεθνείς υποθέσεις, αλλά και την καθοριστική συμβολή της ερευνητικής δημοσιογραφίας. Μάλιστα, εξέφρασε δημόσια τον θαυμασμό του για τους Έλληνες δημοσιογράφους που ασχολήθηκαν με την υπόθεση, λέγοντας ότι αποτελούν «πραγματικούς ήρωες», σημειώνοντας ότι ο ρόλος του Citizen Lab υπήρξε δευτερεύων σε σχέση με τη δημοσιογραφική έρευνα που έφερε τις αποκαλύψεις στο προσκήνιο.
Ο ίδιος περιέγραψε ως αφετηρία της ελληνικής υπόθεσης την κοινή έρευνα του Citizen Lab με την ομάδα ανάλυσης απειλών της Meta το 2021, όταν εξετάστηκε η περίπτωση Αιγύπτιου πολιτικού και ακτιβιστή που είχε στοχοποιηθεί ταυτόχρονα από δύο διαφορετικά κατασκοπευτικά λογισμικά, το Pegasus και το Predator. Κατά την έρευνα, εντοπίστηκαν ενδείξεις που παρέπεμπαν σε δραστηριότητα στην Ελλάδα και σε πιθανή παρουσία της Intellexa, γεγονός που, όπως ανέφερε, αποτέλεσε το πρώτο σήμα κινδύνου.
Όπως είπε, εκείνη την περίοδο το Citizen Lab δυσκολευόταν ακόμη να αποκωδικοποιήσει τη δομή και το ιδιοκτησιακό καθεστώς των εταιρειών που συνδέονταν με το Predator, ενώ οι πρώτες αποκαλύψεις για τις εγκαταστάσεις και τη δραστηριότητά τους στην Ελλάδα παρέμεναν αποσπασματικές. Ωστόσο, μετά τη δημοσιοποίηση τεχνικών ευρημάτων και domain names που συνδέονταν με πιθανή στοχοποίηση στην Ελλάδα, άρχισε να αποκαλύπτεται σταδιακά η έκταση της υπόθεσης.
Ο Ρον Ντίλμπερτ έκανε ιδιαίτερη αναφορά στη συμβολή των ελληνικών αρχών προστασίας δεδομένων, σημειώνοντας ότι υπήρξε επικοινωνία του Citizen Lab με την Ελληνική Αρχή Προστασίας Δεδομένων, η οποία αναζήτησε τεχνικές κατευθύνσεις για τη διερεύνηση της υπόθεσης. Κατά τον ίδιο, η διατήρηση τηλεπικοινωνιακών στοιχείων και η ενημέρωση πιθανών στόχων παρακολούθησης συνέβαλαν στην αποκάλυψη περισσότερων περιστατικών και στη διεύρυνση της έρευνας.
Παράλληλα, ο επικεφαλής του Citizen Lab συνέδεσε την ελληνική υπόθεση με ανάλογες εξελίξεις σε άλλες χώρες. Αναφέρθηκε εκτενώς στο Μεξικό, όπου, σύμφωνα με τον ίδιο, αποκαλύφθηκαν μαζικές παρακολουθήσεις δημοσιογράφων, δικηγόρων, ακόμη και παιδιών με χρήση Pegasus, στην Ισπανία όπου δεκάδες πολιτικοί και μέλη των οικογενειών τους βρέθηκαν στο στόχαστρο, αλλά και στην Πολωνία, όπου οι αποκαλύψεις για παρακολουθήσεις οδήγησαν ακόμη και σε πολιτικές και δικαστικές εξελίξεις.
Στο ίδιο πλαίσιο, ο Ρον Ντίλμπερτ προειδοποίησε ότι η Ευρώπη παραμένει ιδιαίτερα ελκυστική για τις εταιρείες επιτήρησης, καθώς η εγκατάστασή τους σε ευρωπαϊκές χώρες προσδίδει, όπως είπε, θεσμική νομιμοποίηση και ενισχύει την εμπορική τους αξιοπιστία.
Ιδιαίτερη αίσθηση προκάλεσε η τοποθέτησή του για τη διεθνή τάση ενίσχυσης των μηχανισμών επιτήρησης, την οποία συνέδεσε με αυτό που περιέγραψε ως «τεχνο-αυταρχισμό». Ο ίδιος έκανε λόγο για παγκόσμια οπισθοχώρηση της δημοκρατίας και υποστήριξε ότι οι ψηφιακές τεχνολογίες, που αρχικά θεωρήθηκαν εργαλεία απελευθέρωσης, λειτουργούν πλέον σε αρκετές περιπτώσεις ως μέσα ελέγχου και επιτήρησης.
Από την πλευρά του, ο δικηγόρος θυμάτων του Predator Ζαχαρίας Κεσσές μίλησε για διαχρονική δυσκολία απόδοσης ευθυνών και λογοδοσίας, κάνοντας λόγο για θεσμικές αστοχίες και καθυστερήσεις στην απονομή δικαιοσύνης.
Ο κ. Κεσσές υποστήριξε ότι η ελληνική περίπτωση αποτελεί ίσως ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα όπου, παρά τη σοβαρότητα των αποκαλύψεων, οι θεσμικές και δικαστικές αντιδράσεις δεν υπήρξαν αντίστοιχες του μεγέθους της υπόθεσης.
Όπως ανέφερε, ένα από τα πλέον ανησυχητικά στοιχεία αφορά το γεγονός ότι, παρά το εύρος των παρακολουθήσεων που αποκαλύφθηκαν, οι εισαγγελικές αρχές δεν αναγνώρισαν κίνδυνο για την εθνική ασφάλεια. Ο ίδιος σημείωσε ότι μεταξύ των προσώπων που φέρεται να στοχοποιήθηκαν περιλαμβάνονταν κορυφαία στελέχη του κρατικού μηχανισμού, ακόμη και πρόσωπα που κατείχαν κρίσιμες θέσεις ευθύνης στην εθνική άμυνα.
«Ενώ έχουμε την πιο χαρακτηριστική περίπτωση, όπου προέκυψε ότι με το Predator παγιδεύτηκαν πρόσωπα που κατείχαν από τα πιο κρίσιμα χαρτοφυλάκια της χώρας, οι εισαγγελικές αρχές έκριναν ότι δεν υπήρξε κίνδυνος για την εθνική ασφάλεια», ανέφερε χαρακτηριστικά. Όπως υποστήριξε, το ερώτημα που ανακύπτει είναι υπό ποιες προϋποθέσεις θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι υφίσταται απειλή για την εθνική ασφάλεια, εφόσον ούτε τέτοιες περιπτώσεις κρίθηκαν επαρκείς.
Ο δικηγόρος έκανε λόγο για επαναλαμβανόμενη αποτυχία ορθού νομικού χαρακτηρισμού των αδικημάτων που σχετίζονται με τη χρήση κατασκοπευτικών λογισμικών, υποστηρίζοντας ότι επί σειρά ετών δεν αποδόθηκαν οι κατηγορίες που, κατά την άποψή του, αντιστοιχούσαν στη βαρύτητα των πράξεων.
Παράλληλα, άσκησε έντονη κριτική στον τρόπο με τον οποίο εξελίχθηκαν οι θεσμικές διαδικασίες διερεύνησης της υπόθεσης. Σύμφωνα με τον ίδιο, υπήρξε μια συστηματική προσπάθεια αποτροπής ουσιαστικής λογοδοσίας, η οποία δεν περιορίστηκε σε επιμέρους χειρισμούς αλλά, όπως είπε, οδήγησε στην αδρανοποίηση θεσμών που είχαν αρμοδιότητα να ερευνήσουν την υπόθεση.
Στο σημείο αυτό αναφέρθηκε ειδικά στον ρόλο του Ελληνικού Κοινοβουλίου, χαρακτηρίζοντας «θλιβερή» τη λειτουργία των εξεταστικών διαδικασιών που ακολούθησαν τις αποκαλύψεις. Όπως υποστήριξε, οι κοινοβουλευτικές διαδικασίες δεν κατάφεραν να διαλευκάνουν την υπόθεση, ενώ έκανε λόγο ακόμη και για διαρροές πληροφοριών προς ελεγχόμενα πρόσωπα κατά τη διάρκεια ερευνητικών διαδικασιών.
Ιδιαίτερα αιχμηρός υπήρξε και για τη στάση των εισαγγελικών αρχών. Κατά τον ίδιο, η αδυναμία απόδοσης ουσιαστικών ευθυνών δεν μπορεί να εξηγηθεί από έλλειψη στοιχείων ή αποδεικτικού υλικού. Αντίθετα, υποστήριξε ότι υπήρξε μια επαναλαμβανόμενη τάση περιορισμού της έρευνας και αποφυγής ουσιαστικής διερεύνησης.
Ο κ. Κεσσές επεσήμανε ότι το πρόβλημα δεν περιορίζεται μόνο στο δικαστικό επίπεδο αλλά επεκτείνεται και στον τρόπο λειτουργίας ελεγκτικών μηχανισμών και ανεξάρτητων αρχών. Όπως ανέφερε, θεσμοί που διέθεταν την αρμοδιότητα και τα εργαλεία για να συμβάλουν στη διερεύνηση της υπόθεσης βρέθηκαν αντιμέτωποι με πιέσεις και δυσκολίες, ενώ σε ορισμένες περιπτώσεις, όπως είπε, τα ίδια τα πρόσωπα που επιχείρησαν να ερευνήσουν την υπόθεση βρέθηκαν υπό πίεση.
Ο ίδιος έκανε ειδική μνεία στις ανεξάρτητες αρχές, αναγνωρίζοντας ότι υπήρξαν προσπάθειες διερεύνησης, ωστόσο υποστήριξε ότι όσοι επιχείρησαν να κινηθούν προς την κατεύθυνση της λογοδοσίας βρέθηκαν αντιμέτωποι με εμπόδια.
Σύμφωνα με τον δικηγόρο, το πιο ανησυχητικό στοιχείο είναι ότι η υπόθεση εξελίχθηκε σε μια μακρόχρονη διαδικασία συγκάλυψης. Όπως είπε χαρακτηριστικά, η Ελλάδα βρίσκεται ήδη στον πέμπτο χρόνο μιας «ολοκληρωμένης και χωρίς όρια προσπάθειας συγκάλυψης», παρά το γεγονός ότι τα βασικά πραγματικά περιστατικά είναι πλέον γνωστά.
Στο πλαίσιο αυτό, αναφέρθηκε και στον ρόλο της Δικαιοσύνης, επισημαίνοντας ότι η δημόσια τοποθέτηση ανώτατων δικαστικών λειτουργών περί μη ύπαρξης κινδύνου για την εθνική ασφάλεια από τη χρήση τέτοιων λογισμικών δημιουργεί, κατά την άποψή του, μια «αρνητική παρακαταθήκη» που θα απαιτήσει στο μέλλον σημαντική θεσμική προσπάθεια για να ανατραπεί.
Ο Ζαχαρίας Κεσσές έδωσε ιδιαίτερη έμφαση και στο ζήτημα της νομοθετικής αντιμετώπισης των spyware. Υποστήριξε ότι, παρά την τροποποίηση του νομοθετικού πλαισίου μετά την αποκάλυψη της υπόθεσης Predator, εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικά κενά και ασυμμετρίες ως προς τη βαρύτητα των προβλεπόμενων κυρώσεων.
Σύμφωνα με τις τοποθετήσεις που καταγράφηκαν στην εκδήλωση, επισήμανε ότι ενώ για άλλες κατηγορίες αδικημάτων προβλέπονται αυστηρές ποινές, η διακίνηση κατασκοπευτικών λογισμικών αντιμετωπίστηκε με σαφώς ηπιότερο τρόπο, παρά τη σοβαρότητα των επιπτώσεών τους στην ιδιωτικότητα, τη δημοκρατία και τα θεμελιώδη δικαιώματα.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε και η αναφορά του στη διασύνδεση δημόσιου και ιδιωτικού τομέα στην υπόθεση των παρακολουθήσεων. Ο ίδιος υποστήριξε ότι πλέον δεν μπορεί να γίνεται λόγος απλώς για «κοινό κέντρο παρακολουθήσεων», αλλά για μια «αποδεδειγμένη σύνδεση δημόσιων και ιδιωτικών δομών», κάτι που, κατά την άποψή του, διαφοροποιεί την ελληνική υπόθεση και της προσδίδει ιδιαίτερη βαρύτητα.
Παράλληλα, εμφανίστηκε πεπεισμένος ότι η υπόθεση δεν έχει κλείσει και ότι θα συνεχίσει να παράγει εξελίξεις τόσο σε εθνικό όσο και σε διεθνές επίπεδο. «Η αλήθεια έχει τόσο ρευστή μορφή που δεν μπορεί να στεγανοποιηθεί», ανέφερε χαρακτηριστικά, εκτιμώντας ότι ακόμη και αν ορισμένα επιμέρους σκέλη οδηγηθούν σε παραγραφή, θα παραμείνουν κρίσιμα ερωτήματα που θα συνεχίσουν να απασχολούν τη δημόσια συζήτηση.
Κατά τον ίδιο, η υπόθεση των υποκλοπών λειτουργεί πλέον ως μια «διαρκής πληγή» που συνεχίζει να παράγει πολιτικά, κοινωνικά και θεσμικά αποτελέσματα, ενώ υποστήριξε ότι ο μόνος τρόπος να ολοκληρωθεί ο κύκλος της είναι η πλήρης λογοδοσία.
«Το μόνο που επιτυγχάνεται μέχρι στιγμής είναι η μετάθεση του χρόνου της λογοδοσίας», ανέφερε, υποστηρίζοντας ότι οι καθυστερήσεις δεν αναιρούν την ανάγκη απόδοσης ευθυνών.
Η Αικατερίνα Παπανικολάου, δικηγόρος και πρώην μέλος της ΑΔΑΕ, έθεσε στο επίκεντρο της παρέμβασής της το ζήτημα των θεσμικών εγγυήσεων, επισημαίνοντας ότι η υπόθεση των παρακολουθήσεων δεν ανέδειξε μόνο κενά στο νομοθετικό πλαίσιο, αλλά κυρίως αδυναμία ουσιαστικής εφαρμογής των υφιστάμενων κανόνων. Όπως τόνισε, στην ελληνική έννομη τάξη υπήρχαν και νομικά εργαλεία και αποδεικτικό υλικό, ωστόσο το κρίσιμο ερώτημα είναι γιατί αυτά δεν αξιοποιήθηκαν με τρόπο που να διασφαλίζει αποτελεσματικά το δικαίωμα στο απόρρητο των επικοινωνιών.
Η πρώην μέλος της ΑΔΑΕ αναγνώρισε ότι οι ανεξάρτητες αρχές είχαν θεσμικό ρόλο και συνταγματικά κατοχυρωμένη αποστολή στην προστασία του απορρήτου, ωστόσο παραδέχθηκε ότι το αποτέλεσμα δεν υπήρξε επαρκές. «Το δικαίωμα δεν διασφαλίστηκε», ήταν η ουσία της τοποθέτησής της, καθώς, όπως ανέφερε, ανεξάρτητα από προθέσεις και επιμέρους προσπάθειες, οι θεσμοί δεν κατάφεραν να προσφέρουν την προστασία που όφειλαν στους πολίτες και στα θύματα των παρακολουθήσεων.
Ιδιαίτερη αναφορά έκανε στον νόμο που ψηφίστηκε στα τέλη του 2022 για τις παρακολουθήσεις και τη λειτουργία των υπηρεσιών πληροφοριών. Η Παπανικολάου υπογράμμισε ότι το νέο πλαίσιο επιχείρησε να ρυθμίσει τη χρήση κατασκοπευτικών λογισμικών από την ΕΥΠ και την Αστυνομία, υπό την προϋπόθεση ύπαρξης εγγυήσεων. Ωστόσο, όπως σημείωσε, το πραγματικό διακύβευμα δεν είναι απλώς αν προβλέπεται η χρήση τέτοιων εργαλείων, αλλά με ποιες ασφαλιστικές δικλείδες, με ποιον έλεγχο και με ποια δυνατότητα διαπίστωσης της νόμιμης ή παράνομης χρήσης τους.
Στάθηκε επίσης στο ζήτημα της γνωστοποίησης προς τον πολίτη ότι υπήρξε αντικείμενο παρακολούθησης. Όπως ανέφερε, το δικαίωμα αυτό υπήρχε στο προηγούμενο καθεστώς, στη συνέχεια καταργήθηκε με προβληματικό τρόπο και επανήλθε, αλλά στην πράξη παρέμεινε αδρανές. Η ίδια εκτίμησε ότι η ελληνική ρύθμιση θα αντιμετωπίσει πρόβλημα ενώπιον του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, καθώς η ενημέρωση του παρακολουθούμενου δεν μπορεί να προσδιορίζεται αυθαίρετα σε ένα, τρία ή πέντε χρόνια, αλλά πρέπει να γίνεται το συντομότερο δυνατόν, μόλις πάψει να διακυβεύεται ο σκοπός για τον οποίο επιβλήθηκε το μέτρο.
Η Παπανικολάου έθεσε ακόμη ζήτημα αμεροληψίας του οργάνου που αποφασίζει για την ενημέρωση του πολίτη, υποστηρίζοντας ότι δεν μπορεί οι ίδιοι μηχανισμοί που εμπλέκονται στην έγκριση ή εποπτεία της παρακολούθησης να έχουν καθοριστικό ρόλο και στην εκ των υστέρων κρίση για τη γνωστοποίησή της. Με αυτόν τον τρόπο, όπως άφησε να εννοηθεί, δημιουργείται θεσμική σύγχυση ανάμεσα στον ελεγκτή και τον ελεγχόμενο.
Κλείνοντας την τοποθέτησή του, ο Ρον Ντίλμπερτ υπογράμμισε ότι η ελληνική περίπτωση αποδεικνύει πως η λογοδοσία μπορεί να καθυστερεί, ωστόσο υπάρχουν πολλαπλές διαδρομές προς τη δικαιοσύνη. Όπως είπε, ακόμη και όταν οι κυβερνήσεις επιλέγουν τη σιωπή ή την αναβολή, η δημοσιογραφική έρευνα, οι ανεξάρτητοι θεσμοί και η κοινωνία των πολιτών μπορούν να διατηρήσουν ζωντανή τη διεκδίκηση διαφάνειας.
«Η ερευνητική δημοσιογραφία έχει σημασία. Η αποκάλυψη όσων συμβαίνουν πίσω από τις κλειστές πόρτες είναι κρίσιμη για τη φιλελεύθερη δημοκρατία», ανέφερε χαρακτηριστικά, εκφράζοντας εκ νέου τον σεβασμό του προς όσους συνέβαλαν στην αποκάλυψη της υπόθεσης στην Ελλάδα.
