Η ιστορική έκθεση φωτογραφίας και ντοκουμέντων, που άνοιξε απόψε τις πύλες της στη Θεσσαλονίκη, επιχειρεί να ζωντανέψει στα μάτια των επισκεπτών μία από τις πιο ταραγμένες και φορτισμένες περιόδους της σύγχρονης ιστορίας, αλλά και από τις πιο ματωμένες και ταυτόχρονα ηρωικές στιγμές του εργατικού κινήματος της χώρας: τον Μάη του 1936.
Η έκθεση, τόνισε ο Γραμματέας της Επιτροπής Περιοχής Κεντρικής Μακεδονίας του ΚΚΕ και μέλος της Γραμματείας της Κεντρικής Επιτροπής, Θανάσης Χρηστίδης, δεν περιορίζεται σε μια απλή παράθεση φωτογραφιών. Πρόκειται για μια πολυεπίπεδη εμπειρία, με αρχειακό υλικό, σπάνια ντοκουμέντα, εκθέματα από το Μουσείο Καπνού Καβάλας που αποτυπώνουν τις συνθήκες δουλειάς των καπνεργατών, ηχητικά αποσπάσματα, βίντεο και διαδραστικές εφαρμογές, οι οποίες συνθέτουν μια αφήγηση που φέρνει τον επισκέπτη όσο το δυνατόν πιο κοντά στο κλίμα της εποχής.
«Ήταν μια μεγάλη απεργία που ξεκίνησε από τους καπνεργάτες και έγινε υπόθεση όλης της πόλης», τόνισε χαρακτηριστικά ο κ. Χρηστίδης, υπογραμμίζοντας πως η μνήμη εκείνων των ημερών λειτουργεί ως πηγή έμπνευσης για το σήμερα.
Τα αίτια για την εξέλιξη των αγώνων που οδήγησαν στον Μάη του '36 πρέπει να αναζητηθούν μήνες πριν από την εξέγερση.
Από τον Ιανουάριο έως τον Μάρτιο του 1936, απεργίες ξεσπούν σε όλη τη χώρα, με περισσότερους από 200.000 διαδηλωτές.
Στις 22 Μαρτίου, οι καπνεργάτες καταθέτουν οργανωμένα τα αιτήματά τους και οι καπνέμποροι απαντούν με λοκ άουτ, αφήνοντας 1.600 εργάτες στον δρόμο.
Στις 5 Απριλίου, 24 σωματεία συγκεντρώνονται στο πρώτο Καπνεργατικό Ενωτικό Συνέδριο, διαμορφώνοντας κοινό μέτωπο με αιτήματα αυξήσεις, υγειονομικές συνθήκες στους χώρους δουλειάς, επεξεργασία του καπνού εντός της χώρας και κατοχύρωση δικαιωμάτων.
Η ένταση κορυφώνεται στα τέλη Απριλίου. Στις 29 του μήνα, 12.000 καπνεργάτες στη Θεσσαλονίκη —ανάμεσά τους 7.500 γυναίκες— κατεβαίνουν σε απεργία. Το απεργιακό κύμα εξαπλώνεται τις επόμενες μέρες: Σέρρες, Βόλος, Δράμα, Ξάνθη, Καβάλα ακολουθούν.
Στις 30 Απριλίου, η απεργία απλώνεται σε όλη τη χώρα. Αναπτύσσεται μεγάλο κίνημα αλληλεγγύης στους απεργούς. Απεργίες ετοιμάζουν τα συνδικάτα οικοδόμων, ηλεκτρισμού, δέρματος, αρτεργατών και κουρέων. Οι φοιτητές συμμετέχουν ενεργά και αυτοί στον εργατικό αγώνα.
Η Πρωτομαγιά μετατρέπεται σε έναν ηχηρό πανελλαδικό εργατικό παλμό που διαπερνά όλη τη χώρα. Δέκα χιλιάδες διαδηλώνουν σε Αθήνα-Πειραιά και δώδεκα χιλιάδες εργάτες στη Θεσσαλονίκη.
Στις 2 Μαΐου, η απεργία συνεχίζεται και εξαπλώνεται σε Αγρίνιο, Κομοτηνή, Σάμο, Σιδηρόκαστρο, Προσοτσάνη, Νιγρίτα, Λαγκαδά, Σιάτιστα, Καρδίτσα και Πειραιά. Η Θεσσαλονίκη, όμως, είναι η πόλη που απασχολεί, γιατί η απεργία βρίσκει συμπαράσταση από ευρύτατα στρώματα εργαζομένων σε άλλους κλάδους.
Ο Τύπος της εποχής γράφει στις 5 Μαΐου ότι «η απεργία των λαστιχάδων εξακολουθεί στα εργοστάσια "Εδέμ" και "Μακεδονική" και πρόκειται να ξεσπάσει και στο τρίτο εργοστάσιο του εργοδότη και "ο επιθεωρητής εργασίας εξακολουθεί να μη θέλει να επέμβει"». Οι μηχανουργοί του Χατζηδημούλα επίσης κατέβηκαν σε στάσεις εργασίας και απήργησαν την επομένη, γιατί ο εργοδότης τους επιμένει να κρατήσει ένα μεροκάματο για εγγύηση. Ταυτόχρονα, οι απεργοί ζητούν την αύξηση του μεροκάματου.
Και στις 4 Μάη, 40 εργάτριες καρεκλών ζητούν με την απεργία τους «9 δραχμές για τις πράσινες καρέκλες και 5,5 δραχμές για τις άσπρες». Από αυτές, οι 10 ξαναέπιασαν δουλειά, αφού έγιναν δεκτά τα αιτήματά τους.
Τις επόμενες ημέρες, το κλίμα βαραίνει ακόμη περισσότερο.
Στο Διοικητήριο Θεσσαλονίκης, ο Γενικός Διοικητής Μακεδονίας Πάλλης, μαζί με εισαγγελείς και αστυνομικούς, προσπαθεί να προειδοποιήσει ανοιχτά ότι «το κράτος θα επιβληθεί», γιατί κινδυνεύει το εθνικό προϊόν. Η αστυνομία κλιμακώνει τις επιθέσεις ακόμη και στα σωματεία των καπνεργατών. Σε μια τέτοια επίθεση τραυματίζεται σοβαρά η εργάτρια Σοφία Κωνσταντινίδου.
Στις 6 Μαΐου, η αστυνομία επιτίθεται με σφοδρότητα, ενώ στους δρόμους εμφανίζονται και οργανωμένες φασιστικές ομάδες που δρουν κατά των απεργών. Στις 7 Μαΐου, ο τότε πρωθυπουργός και, έπειτα από λίγους μήνες, δικτάτορας, Ιωάννης Μεταξάς, διέρχεται από τη Θεσσαλονίκη και δίνει σαφή εντολή: «Η απεργία να λήξει με κάθε μέσο».
Το Σάββατο 9 Μαΐου γράφεται η πιο δραματική σελίδα. Αρχίζει η μεγάλη πανεργατική απεργία. Περισσότεροι από 30.000 απεργοί κατακλύζουν το κέντρο. Στην πορεία προς το Διοικητήριο, η αστυνομία, με εντολή του αστυνομικού διευθυντή Ντάκου, ανοίγει πυρ. Ο αυτοκινητιστής Τάσος Τούσης πέφτει νεκρός. Λίγο αργότερα, και άλλοι. Ανάμεσά τους η Αναστασία Καρανικόλα, συνδικαλίστρια και στέλεχος του ΚΚΕ.
Η φωτογραφία της μάνας του Τούση, σκυμμένης πάνω από το σώμα του πρώτου νεκρού, θα κάνει τον γύρο της χώρας και θα εμπνεύσει τον Γιάννη Ρίτσο να γράψει «σε τρία μόνο μερόνυχτα» τον «Επιτάφιο». Ακολουθεί χάος. Οι αστυνόμοι κλείνονται στα τμήματά τους, καθώς το ποτάμι των απεργών ολοένα και φουσκώνει με αισθήματα οργής και αγανάκτησης για τα θύματα του αγώνα.
Για περίπου 36 ώρες, η Θεσσαλονίκη παραλύει και βρίσκεται ουσιαστικά υπό τον έλεγχο των απεργών. Στρατιώτες από τη Θεσσαλονίκη, που κατάγονται από οικογένειες απεργών εργατών, αρνούνται να πυροβολήσουν και ενώνονται με το πλήθος. Την επομένη, στις 10 Μαϊου ο "Ριζοσπάστης' γράφει στο πρωτοσέλιδο του για τριάντα ίσως και πενήντα νεκρούς.... Οι νεκροί τελικά θα είναι λιγότεροι, δεκατρείς, αλλά οι τραυματίες πάνω από διακόσιοι. Στις κηδείες των θυμάτων,που παίρνουν παλλαϊκό χαρακτήρα, παραβρίσκονται 150.000 άνθρωποι και ψάλλουν το «Πένθιμο Εμβατήριο».
Όμως, η κυβέρνηση θέλει επειγόντως να καταστείλει την εξέγερση, γιατί τα μηνύματά της έχουν πλέον αρχίσει να ενοχλούν τους κρατούντες και τους εργοδότες, που βλέπουν την παραγωγή να χάνεται και να απαξιώνεται και τα κέρδη τους να εξανεμίζονται.
Στις 11 Μαΐου, καταφθάνουν στην Θεσσαλονίκη στρατιωτικές ενισχύσεις από τη Λάρισα και ξεκινά μαζικό κύμα συλλήψεων. Μέσα σε αυτό το κλίμα, η Ενωτική ΓΣΕΕ, μετά από επίμονες προσπάθειες του ΚΚΕ, προκηρύσσει για την επόμενη μέρα πανελλαδική απεργία. Στις 13 Μαΐου, η απάντηση έρχεται πανελλαδικά: περίπου 500.000 εργαζόμενοι απεργούν, ενώ μόνο στη Θεσσαλονίκη 150.000 άνθρωποι πλημμυρίζουν τους δρόμους.
«Ο ηρωικός Μάης του '36 δείχνει τη δύναμη της οργανωμένης πάλης και δίνει πολύτιμα συμπεράσματα για το σήμερα», τόνισε ο Θανάσης Χρηστίδης, λέγοντας πως η έκθεση φιλοδοξεί να μεταφέρει αυτή την εμπειρία στη νέα γενιά με σύγχρονα μέσα.
Την έκθεση επισκέφθηκε και ο Δήμαρχος Θεσσαλονίκης, Στέλιος Αγγελούδης, ο οποίος συνεχάρη τους διοργανωτές για την πρωτοβουλία και σημείωσε ότι «πρόκειται για μια σημαντική έκθεση που αναδεικνύει μια κρίσιμη στιγμή του εργατικού κινήματος και τη στενή της σύνδεση με την ιστορία της πόλης».
Ο βουλευτής του ΚΚΕ, Γιάννης Δελής, σχολίασε πως «τα γεγονότα του Μάη του '36 δεν ανήκουν μόνο στο παρελθόν· αποτελούν σημείο αναφοράς για την κατανόηση των κοινωνικών συγκρούσεων και των διεκδικήσεων κάθε εποχής».
Η έκθεση θα διαρκέσει έως τις 10 Μαΐου και θα λειτουργεί καθημερινά από τις 9:00 το πρωί έως τις 9:00 το βράδυ, ενώ στον χώρο θα πραγματοποιούνται και οργανωμένες ξεναγήσεις που θα οδηγούν τους επισκέπτες βήμα-βήμα μέσα στην ιστορία εκείνων των ημερών.
