Πέρα από τις στρατιωτικές επιχειρήσεις στον πόλεμο των ΗΠΑ – Ισραήλ εναντίον του Ιράν, τεράστια σημασία αποκτά και η επικοινωνιακή κάλυψή του, τόσο λόγω του ίδιου του θέματος, όσο κυρίως λόγο της μεγάλης σημασίας που αναμένεται να έχει για τις οικονομικές, πολιτικές κ.ά. σχέσεις στην Ανατολική Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή όσο και διεθνώς. Παρά ταύτα ο πόλεμος αυτός δεν είναι αρχή των εξελίξεων που υπομνήσαμε. Η «οβερτούρα» στις μέρες μας έγινε με τον πόλεμο στη Γάζα.
Το προοίμιο: η πολεμική σύγκρουση στη Γάζα και οι ελληνικοί τηλεοπτικοί σταθμοί
Όταν πριν δυο χρόνια μελέτησα την κάλυψη του πολέμου στη Γάζα από τους ελληνικούς τηλεοπτικούς σταθμούς κατά τους δυο πρώτους μήνες πόσο οι ελληνικοί τηλεοπτικοί σταθμοί (οι κρατικοί και οι αδειοδοτημένοι ιδιωτικοί, με μικρή εξαίρεση τον Αντέννα), είχαν συνταχθεί, για την ακρίβεια είχαν ταυτισθεί σχεδόν απόλυτα με τις απόψεις και την προσέγγιση του Ισραήλ. Η ταύτιση αυτή ήταν σχεδόν ολοκληρωτική και σχεδόν καθολική: στον αριθμό και τη συχνότητα εμφάνισης των εκπροσώπων των δυο αντιμαχόμενων πλευρών που εμφανίζονταν να κάνουν δηλώσεις κυριαρχούσαν εκείνοι του Ισραήλ και του IDF. Σε ό,τι αφορά τη στάση των δημοσιογράφων των σταθμών, αυτή σε συντριπτικό βαθμό ήταν θετική για το Ισραήλ και τον ΙDF και αρνητική για τη Χαμάς και τους Παλαιστίνιους, ακόμα και όταν επρόκειτο για πλήγματα σε νοσοκομεία, πανεπιστήμια, εκκλησίες κ.λπ.. Οι πηγές των πληροφοριών ήταν σε εξαιρετικά μεγάλο βαθμό, ισραηλινά, αμερικανικά, βρετανικά ΜΜΕ και υπηρεσίες. Για όλους τους σταθμούς η σύγκρουση στην Παλαιστίνη είχε ξεκινήσει στις 7/10/2023.
Ενώ διεθνή πρακτορεία ειδήσεων όπως λ.χ. το Reuters, το Associated Press κ.ά. απέφευγαν να χρησιμοποιούν τον όρο τρομοκράτες για να χαρακτηρίσουν τους μαχητές της Χαμάς και προτιμούσαν όρους όπως militants, militant groups κ.ά., οι ελληνικοί σταθμοί χρησιμοποιούσαν τον όρο «τρομοκράτες» που λάνσαραν διεθνώς το Ισραήλ και οι ΗΠΑ. Μερικοί μάλιστα σταθμοί (συμπεριλαμβανομένης και της κρατικής τηλεόρασης) είχαν ιδιαίτερες επιδόσεις. Η παρουσιάστρια ειδήσεων ενός ιδιωτικού σταθμού συνέκρινε πάνω στην ανερυθρίαστη ασχετοσύνη της, παρά ταύτα εμποτισμένη από οριενταλιστικά στερεότυπα, εξομοίωσε ως τρομοκράτες τους μαχητές της Χαμάς με τους Βιετκόγκ. Ενδεικτικό του πόσο φιλοισραηλινή και κυρίως πόσο ενορχηστρωμένη (πιθανόν με ισραηλινή παρέμβαση) ήταν η ενημέρωση που πρόσφεραν οι ελληνικοί τηλεοπτικοί σταθμοί στο κοινό ήταν το ακόλουθο. Ενώ ο πόλεμος ήταν σε εξέλιξη και είχαμε απομακρυνθεί πλέον από την 7η Οκτωβρίου 2023, σε συγκεκριμένες ημέρες, σχεδόν όλοι οι σταθμοί πρόβαλαν ρεπορτάζ που είχε ληφθεί και προβληθεί την πρώτη μέρα της επίθεσης. Ήτοι σκηνές από τα κιμπούτζ, στο σκηνικό της δολοφονίας κατοίκων του κιμπούτς, σκηνές από το ρέϊβ πάρτι και τα απομεινάρια του μετά την επίθεση της Χαμάς κοκ. Αυτή η ενορχηστρωμένη «ρετροσπεκτίβα» δεν πρέπει να ήταν άσχετη με το γεγονός ότι τις επόμενες μέρες ακολουθούσαν σφοδροί ισραηλινοί βομβαρδισμοί πολιτικών στόχων στη Γάζα όπως πολυκατοικίες, σημεία συγκέντρωσης προσφύγων, νοσοκομεία, πανεπιστήμια κ.ά. Παρά ταύτα αφιέρωσαν χρόνο σε διπλωματικές πρωτοβουλίες για κατάπαυση του πυρός και εξεύρεση ειρηνικής λύσης.
Από την παλέτα της φιλοϊσραηλινής προκατάληψης που επέδειξαν οι ελληνικοί τηλεοπτικοί σταθμοί δεν πρέπει να παραλείψουμε και το γεγονός ότι όλοι οι απεσταλμένοι των ελληνικών τηλεοπτικών σταθμών είχαν εγκατασταθεί στο Ισραήλ και ούτε ένας στη Γάζα. Μάλιστα ήταν πολλοί, για την μετά κόβιντ εποχή των ισχνών αγελάδων για τους τηλεοπτικούς σταθμούς. Ο IDF ήταν που τους επεδείκνυε σε ποια σημεία πρέπει να πάνε να κάνουν ρεπορτάζ, στα οποία του πήγαινε με ειδικό πούλμαν με συνοδεία του IDF. Τα επιτετραμμένα στελέχη του υποδείκνυαν στους δημοσιογράφους και τα πρόσωπα (αξιωματικούς, κυβερνητικούς αξιωματούχους κ.ά., του Ισραήλ εννοείται) από τα οποία θα έπαιρναν συνεντεύξεις. Επικουρικά δε οι προπαγανδιστικές υπηρεσίες του Ισραήλ είχαν δημιουργήσει ομάδες στο Viber, μέσω των οποίων τροφοδοτούσαν τους δημοσιογράφους με κείμενα και οπτικοακουστικό ενημερωτικό υλικό σχετικά με την εξελισσόμενη πολεμική σύγκρουση. Περιττεύει να πούμε ποιάς πλευράς τις θέσεις απηχούσε αυτό το υλικό, το οποίο στη συνέχεια γινόταν ρεπορτάζ, περιεχόμενο ειδήσεων και ενημερωτικό υλικό που κατανάλωναν οι Έλληνες τηλεθεατές. Έτσι ετοιμαζόταν η ενημέρωση για την πολεμική σύγκρουση στη Γάζα που λάμβαναν οι Έλληνες πολίτες..
Με άλλα λόγια το φιλοϊσραηλινό - φιλοαμερικανικό κλίμα με άξονα μια πολεμική σύγκρουση στη Μ. Ανατολή είχε ήδη στρωθεί. Κι αυτό θα επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο παράγεται η ενημέρωση για τον πόλεμο ΗΠΑ – Ισραλή εναντίον του Ιράν.
Η στρατιωτική επιδρομή εναντίον του Ιράν: αποκορύφωση της φιλοισραηλινής – φιλοαμερικανικής στάσης των κυρίαρχων ελληνικών ΜΜΕ
Πριν απ’ όλα εντυπωσιάζει η φιλοπολεμική επιμονή κατά την κάλυψη του πολέμου, ο οποίος είναι ενδεχόμενο να επηρεάσει αρνητικά την ευρύτερη περιοχή, τη χώρα μας και ίσως όλο τον κόσμο. Αντί οι συντελεστές των ειδήσεων να επικεντρώνονται στην, ή και πολιτική ουσία της επιδρομής εναντίον του Ιράν, καθώς και στους τρόπους τερματισμού του πολέμου και εξεύρεσης ειρηνικής λύσης, αυτό στο οποίο επικεντρώνονται ρητά ή άρρητα είναι πώς θα ολοκληρωθεί επιτυχώς για τους αμερικανο-ισραηλινούς ο πόλεμος. Ενδεικτικό αυτής της στάσης των ΜΜΕ είναι ότι φιλοξενούν μεγάλο αριθμό στρατιωτικών προκειμένου να σχολιάσουν την εξέλιξη των επιχειρήσεων, δηλαδή προς τον επιθυμητό στόχο της ήττας του Ιράν και της πολιτικής του κατάρρευσης, οι οποίο στην πλειοψηφία τους ρητά ή υπόρρητα δεν αφίστανται των πολιτικών απόψεων των επιδρομέων. Δηλαδή, επιλέγοντας τη δημοσιογραφία του πολέμου και την υπερβολική φιλοξενία «γερακιών του πολέμου» ήδη τα κυρίαρχα ελληνικά ΜΜΕ διαλέγουν θέση «με το καλημέρα», την οποία όπως προανέφερα είχαν ήδη καλλιεργήσει στον πόλεμο της Γάζας.
Όμως υπάρχουν κι άλλα, ίσως ακόμα σημαντικότερα. Σε αντίθεση με ότι έκαναν τα κυρίαρχα ελληνικά ΜΜΕ στον ρωσο-ουκρανικό πόλεμο, αναφορικά με την πολεμική επιδρομή ΗΠΑ -Ισραήλ εναντίον δεν έθεσαν το θέμα της νομιμότητας του πολέμου και εκείνου που τον διεξάγει είτε αναφορικά με το διεθνές δίκαιο είτε αναφορικά με το Σύνταγμα λ.χ. των ΗΠΑ και τις προβλεπόμενες διαδικασίες κήρυξης ενός πολέμου εκ μέρους των κοκ. Ούτε και το γεγονός ότι ενώ τάχθηκαν με σφοδρότητα εναντίον του προληπτικού πολέμου εναντίον της Ουκρανίας, αποφεύγουν όπως ο διάολος το λιβάνι να θίξουν το θέμα αυτό αναφορικά με την επιδρομή των ΗΠΑ – Ισραήλ εναντίον του Ιράν. Η αποφυγή του ζητήματος της νομιμότητας αυτής της επιδρομής ήδη πρέπει να αρχίσει να μας υποψιάζει για ποιους λόγους για τους οποίους τα κυρίαρχα ελληνικά ΜΜΕ κρατούν αυτή τη στάση, αν αναλογιστούμε ότι έκαναν πως δεν άκουσαν τη φράση του πρωθυπουργού για την εισβολή στην Βενεζουέλα και απαγωγή του Προέδρου της, που δήλωσε ότι «δεν είναι η στιγμή να σχολιάσουμε τη νομιμότητα των πρόσφατων ενεργειών».
Η κάλυψη του πολέμου προδίδει ακόμα περισσότερο την οριενταλιστική προκατάληψη των Μέσων: επικεντρώνονται στην ανταπόδοση του Ιράν απέναντι στην επιδρομή που δέχεται, καταστρέφοντας με πυραύλους και drones αμερικανικές βάσεις στις χώρες του Κόλπου και αλλού, ή κρίσιμους στρατιωτικούς και πολιτικούς στόχους του Ισραήλ. Με τον τρόπο αυτό εμφανίζουν υπόρητα το Ιράν ως την επιτιθέμενη πλευρά ενώ είναι εκείνη που δέχθηκε αιφνίδια και χωρίς λόγο την αμερικανο-ισραηλινή επιδρομή. Απουσιάζει η εκτενής τηλεοπτική κάλυψη των επιχειρήσεων στο έδαφος του Ιράν (θα λέγαμε ότι υπάρχει γενικότερα πληροφοριακή συσκότιση), ενώ από την άλλη υπερτονίζουν τα αποτελέσματα των πληγμάτων που επιφέρουν οι επιδρομείς. Προσπερνάνε γρήγορα τη δολοφονία 170 Ιρανών μαθητριών, τη στιγμή που έδιναν μεγάλη έκταση και έμφαση σε φόνους πολιτών κατά τον ρωσο-ουκρανικό πόλεμο (λ.χ. στο μαιευτήριο της Μαριούπολης ή στο Θέατρο της ίδιας πόλης στο οποίο είχαν βρει καταφύγιο άμαχοι πολίτες κ.ά.). Είναι χρήσιμο να τονίσουμε ότι ενώ δίνουν συχνά λόγο σε νοσταλγούς του Σάχη που ζουν εκτός Ιράν, π.χ. στην Ελλάδα, απουσιάζει η παρουσία εκείνων που είτε στηρίζουν τη κυβέρνηση της χώρας τους, είτε στηρίζουν τη χώρα τους κι ας μην υποστηρίζουν την κυβέρνηση της χώρας τους, όπως συμβαίνει στην περίπτωση των εξωτερικών απειλών για μια χώρα. Εδώ ίσως χρειάζεται να πούμε ότι ο πανομοιότυπος τρόπος με τον οποίον εκδηλώνουν οι εκτός Ιράν Ιρανοί την υποστήριξη στην πολεμική επιδρομή ΗΠΑ – Ισραήλ (έξω από την κατά τόπους πρεσβεία του Ιράν, κρατώντας σημαίες της περιόδου του Σάχη αλλά και αμερικανικές και ισραηλινές) δεν αποκλείεται να οφείλεται σε κοινό διοργανωτή τους διεθνώς.
Εξαιρετικά απούσα είναι η ανάλυση των συνεπειών που μπορεί να επιφέρει αυτός ο πόλεμος στη χώρα, ενώ υπάρχει μεγάλο ελληνικό Μέσο που αντί να θέτει αυτό το θεμελιώδες ερώτημα διερευνά ποιος μπορεί να είναι ο ρόλος της Ελλάδας σε αυτόν τον πόλεμο. Δεν είναι το μόνο. Υπάρχουν και πολλά άλλα που εντάσσουν αυτή τη συζήτηση σε μια μεγαλο-ιδεατική εθνικιστική προοπτική, ελέγχου ή συμμετοχής στον έλεγχο της Ανατολικής Μεσογείου (ή και της Βαλκανικής) και στη διανομή των ιματίων του Ιράν σε περίπτωση που ηττηθεί. Στο ίδιο εθνικιστικό πλαίσιο τοποθετείται εν πολλοίς ερμηνευτικά και η αποστολή ελληνικών πολεμικών πλοίων και αεροπλάνων που καταβάλλεται αγωνιώδης προσπάθεια να χτιστεί η ιδέα ότι πήγε στην Κύπρο προς προστασία της Κυπριακής δημοκρατίας (στη συνέχεια και της Βουλγαρίας), τη στιγμή που οι δηλώσεις του Κύπριου Προέδρου, βρετανών δημοσιογράφων και η συμμετοχή ναυτικών δυνάμεων και άλλων χωρών του ΝΑΤΟ δεν αφήνουν καμία αμφιβολία ότι η κάτι τέτοιο έγινε κατά βάση με πρωτοβουλία του ΝΑΤΟ και για την προστασία των βρετανικών βάσεων στο νησί, κι αυτό είναι εξηγήσιμο επιχειρησιακά. Η προοπτική να μη χρησιμοποιηθούν αυτές οι βάσεις για την αμερικανο-ισραηλινή επιδρομή στο Ιράν, όπως έκανε η Ισπανία, όπως αρχικά υπαγόρευσε ο Στάρμερ κ.ά. δεν συζητείται στα κυρίαρχα ΜΜΕ.
Δεν πρέπει επίσης να αφήσουμε έξω από το κάδρο τον τρόπο με τον οποίο παράγεται η ενημέρωση στα ελληνικά και εν γένει στα δυτικά Μέσα γα τον πόλεμο αυτό. Οι περισσότεροι ανταποκριτές είναι εγκατεστημένοι στο Ισραήλ. Το Ισραήλ είναι μια από τις δυο χώρες, ίσως η πιο βασική και ενεργή, που οργανώνουν την πολεμική επιδρομή στο Ιράν. Λήψη πληροφοριών για το Ιράν που είναι απομακρυσμένο από το Ισραήλ χωρίς τη συμμετοχή των υπηρεσιών προπαγάνδας και λογοκρισίας του Ισραήλ είναι εξαιρετικά δύσκολη ή αδύνατη. Σημαντικός αριθμός πληροφοριών και εικόνων έρχονται από πολίτες Μέσω το μέσων κοινωνικής δικτύωσης.
Η γιγάντωση και η δομική αλλαγή της εξάρτησης των ΜΜΕ από την πολιτική εξουσία
Με άλλα λόγια μεγάλη μερίδα των ελληνικών ΜΜΕ, ιδίως των κυρίαρχων, επαναλαμβάνουν στην περίπτωση της πολεμικής επιδρομής ΗΠΑ-Ισραήλ εναντίον του Ιράν τη στάση που επέδειξαν οι τηλεοπτικοί σταθμοί και όχι μόνο στην πολεμική σύρραξη στη Γάζα. Πλέον αυτή η στάση έχει γίνει μοτίβο, έχει γίνει ένα επαναλαμβανόμενο πρότυπο. Ο βασικός λόγος στον οποίο οφείλεται είναι η συμμετοχή των ελληνικών συστημικών ΜΜΕ, τις επιλογές των οποίων ακολουθούν, σε ένα άλλο μοτίβο. Το «μοτίβο Πέτσα». Τόσο για αξιακούς – ιδεολογικούς λόγους ως συνέπεια αλλαγών που επέφερε η κυριαρχία της λογικής και πρακτικής του νεοφιλελεύθερου συντηρητισμού στη χώρα όσο και για «χυδαίους υλικούς» λόγους (την οικονομική και θεσμική στήριξη των συστημικών ΜΜΕ από την πολιτική εξουσία και ιδίως από κράτος), τα Μέσα αυτά συντάσσονται με τις επιλογές της κυβέρνησης. Αυτή η εξάρτηση των ελληνικών ΜΜΕ, ιδιαίτερα των κυρίαρχων, από την πολιτική εξουσία ήταν γνώριμο χαρακτηριστικό τους από παλιά. Είχε επισημανθεί και παλιότερα ότι μετά το δημοψήφισμα και ιδίως μετά την οικονομική και υγειονομική κρίση, η εξάρτηση των Μέσων από την πολιτική εξουσία είχε αυξηθεί. Πλέον όμως συντελείται ποιοτική της αναβάθμιση που την εξωθεί από το περίγραμμα της δημοσιογραφίας.
Από την άλλη, οι επιλογές της ελληνικής κυβέρνησης συντάχθηκαν ακόμα περισσότερο τις επιλογές των ΗΠΑ, του ΝΑΤΟ και της ΕΕ για παρόμοιους λόγους. Στην πραγματικότητα, τα ελληνικά ΜΜΕ είναι έμμεσα, μέσω της ελληνικής κυβέρνησης, εξαρτημένα ιδεολογικά και υλικά από τις επιλογές των ΗΠΑ, του ΝΑΤΟ, της ΕΕ και άλλων παραγόντων από τους οποίους εξαρτώνται οι επιλογές της ελληνικής κυβέρνησης. Με άλλα λόγια, αυτοί οι διεθνείς παράγοντες «σφυρίζουν» και ακολούθως τα κυρίαρχα ελληνικά ΜΜΕ «παίζουν τον σκοπό». Και με την έννοια αυτή έχουν απωλέσει την όποια αυτονομία τους απέναντι σε αυτούς τους παράγοντες, την οπτική τους, τις επιλογές τους, την κουλτούρα τους, συμπεριλαμβανομένου και του οριενταλισμού. Έχουν καταστεί ένα επικοινωνιακό προτεκτοράτο τους. Η ιδεολογική εξάρτηση από εσωτερικούς παράγοντες φαίνεται να έχει «μεγαλώσει» και ταυτόχρονα να έχει γίνει εξάρτηση από διεθνείς δυτικούς «παίκτες» έστω και έμμεσα. Δεν αποκλείεται να νιώθουν περισσότερο μέρος τους παρά μέρος του ελληνικού τοπίου.
(O Γιώργος Πλειός είναι Καθηγητής στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών)
