H ιστορική απόφαση της Ολομέλειας του Αρείου Πάγου που έκρινε ότι οι τόκοι στα ρυθμισμένα «κόκκινα» δάνεια του ν.3869/2010 (νόμος Κατσέλη-ΠΑΣΟΚ) θα υπολογίζονται πλέον σε κάθε μηνιαία δόση και όχι επί του συνολικού ποσού αποτελεί μια ιστορική νίκη για τους δανειολήπτες και τη δικαιοσύνη. Η απόφαση αυτή, που ελήφθη με συντριπτική πλειοψηφία 35-12, δικαιώνει 350.000 υπερχρεωμένα νοικοκυριά, ευθυγραμμιζόμενη με τον πρωταρχικό σκοπό του νόμου: να εξασφαλίζει αξιοπρεπή διαβίωση στους δανειολήπτες. Πρόκειται για μια νίκη των οφειλετών απέναντι στις πρακτικές των funds, τα οποία έως τώρα επεδίωκαν τον ανατοκισμό επί ολόκληρης της οφειλής προς ίδιον όφελος.
Κόκκινα δάνεια: κυβερνητικές ευθύνες και κοινωνικές συνέπειες
Ωστόσο, πέρα από αυτή τη θετική δικαστική εξέλιξη, η συνολική διαχείριση του ιδιωτικού χρέους από την κυβέρνηση αποτελεί παταγώδη αποτυχία. Οι ατελέσφορες και αναποτελεσματικές πολιτικές της κυβέρνησης της Νέας Δημοκρατίας όχι μόνο δεν επιλύουν ένα πρόβλημα-βρόγχο για νοικοκυριά, επιχειρήσεις και την οικονομία, αλλά ουσιαστικά ευνοούν τα κερδοσκοπικά funds και τις εταιρείες διαχείρισης απαιτήσεων (servicers) σε βάρος των δανειοληπτών. Το ιδιωτικό χρέος έχει εκτοξευθεί: σύμφωνα με διαθέσιμα στοιχεία, το σύνολο των ληξιπρόθεσμων οφειλών πολιτών προς τράπεζες, funds/servicers, εφορία, ασφαλιστικά ταμεία, ΔΕΚΟ και Δήμους ξεπερνά τα 240 δισ. ευρώ, διασπαρμένο σε περίπου τους μισούς ΑΦΜ από τα 9 εκατομμύρια φυσικών προσώπων. Πρόκειται για μια ωρολογιακή κοινωνική βόμβα.
Την ίδια στιγμή, οι πρακτικές των εταιρειών διαχείρισης επιδεινώνουν την κρίση. Τα funds αρνούνται συστηματικά βιώσιμους διακανονισμούς και σπεύδουν σε μαζικούς πλειστηριασμούς πρώτης κατοικίας. Το αποτέλεσμα είναι ένα πρωτοφανές κύμα εκποίησης: μόνο το 2023, σχεδόν 100.000 ακίνητα βγήκαν στο σφυρί και προβλέπεται «τσουνάμι» για το 2024. Οι αριθμοί σοκάρουν και οι εικόνες μιλούν από μόνες τους – χαμηλοσυνταξιούχοι και ευάλωτοι πολίτες ξεσπιτώνονται βίαια από τις οικίες τους με τη συνδρομή αστυνομικών δυνάμεων, την ώρα που οι διαχειριστές χρέους επιμένουν ανάλγητα να μην δέχονται ρυθμίσεις που θα απέτρεπαν τέτοιες εξώσεις. Ο νέος πτωχευτικός κώδικας της κυβέρνησης, αντί να προσφέρει δίχτυ προστασίας, εστίασε στην ταχεία ρευστοποίηση της περιουσίας των οφειλετών - ακόμη και της κύριας κατοικίας - αφήνοντας τους πιο αδύναμους στο έλεος των πιστωτών. Και ο περιβόητος Εξωδικαστικός Μηχανισμός ρύθμισης οφειλών, που προβλήθηκε ως λύση, αποδείχθηκε στην πράξη ανεπαρκής: πολύ λίγοι υπερχρεωμένοι κατάφεραν να ρυθμίσουν βιώσιμα τα χρέη τους μέσω της πλατφόρμας, γεγονός που επεσήμαναν και οι ειδικοί στη πρόσφατη εκδήλωση. Χιλιάδες αιτήσεις είτε απορρίφθηκαν είτε λιμνάζουν, καθώς το σύστημα δεν υποχρεώνει τους πιστωτές να συναινέσουν σε ρεαλιστικές λύσεις. Η απουσία πραγματικής προστασίας της πρώτης κατοικίας έχει γίνει πλέον εμφανής, με δραματικές συνέπειες για την κοινωνική συνοχή.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, παραμένει ανοιχτό και ένα ακόμη κρίσιμο πεδίο κοινωνικής αδικίας: το ζήτημα των δανείων σε ελβετικό φράγκο. Η Επιτροπή Αναφορών του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (PETI) έκανε δεκτή την αναφορά Ελλήνων δανειοληπτών και αποφάσισε να προχωρήσει σε εξέταση της υπόθεσης σε βάθος, εκτιμώντας ότι - σε αντίθεση με άλλες ευρωπαϊκές χώρες όπου το θέμα έχει ήδη επιλυθεί - η ελληνική περίπτωση εξακολουθεί να εγείρει σοβαρά ζητήματα, ακόμη και μετά την ψήφιση του ν. 5264/2025.
Όπως επισημαίνεται, «η ρύθμιση του ν. 5264/2025 δεν πληροί τα κριτήρια ασφάλειας δικαίου και προστασίας του καταναλωτή». Ο ελληνικός νόμος 5264/2025, που υποτίθεται ότι θα ρύθμιζε τα ζητήματα των δανειοληπτών σε ελβετικό φράγκο, οι οποίοι ταλαιπωρούνται για πάνω από δέκα χρόνια, δεν επιλύει στην ουσία το πρόβλημα. Αντιθέτως, παρουσιάζει σοβαρές αδυναμίες, καθώς:
α. Είναι περιορισμένης έκτασης.
β. Προβλέπει εθελοντική ένταξη και μετατροπή της οφειλής σε ευρώ (€) με την τρέχουσα ισοτιμία.
γ. Δεν περιλαμβάνει αναδρομική διόρθωση.
δ. Βασίζεται στην αποδοχή του συνόλου της οφειλής.
ε. Προϋποθέτει παραίτηση από μελλοντικές διεκδικήσεις.
Παράλληλα, εξελίσσεται και μια παράλληλη κρίση: η στεγαστική κρίση. Σταθερότητα χωρίς προσιτή κατοικία, αλλά και χωρίς εισόδημα που να καλύπτει αξιοπρεπώς τον μήνα, δεν μπορεί να υπάρξει. Το στεγαστικό ζήτημα κονιορτοποιεί στην πράξη το δικαίωμα στη στέγη, εξασθενεί την κοινωνική συνοχή και μπλοκάρει την ανάπτυξη. Γι’ αυτό και σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες εφαρμόζονται ήδη φιλόδοξα προγράμματα κοινωνικής κατοικίας: η Πορτογαλία διαθέτει 2,7 δισ. για την κατασκευή 27.000 κοινωνικών κατοικιών, η Ισπανία 1 δισ. για 20.000 κατοικίες και η Ιταλία 1 δισ. για 10.000 κατοικίες. Σε ορισμένες ανεπτυγμένες χώρες η κοινωνική κατοικία αποτελεί ισχυρό πυλώνα της στεγαστικής πολιτικής: στην Ολλανδία υπολογίζεται απόθεμα περίπου 2,3 εκατ. κατοικιών και στη Γαλλία περίπου 5 εκατ. Παράλληλα, διεθνή παραδείγματα όπως της Σιγκαπούρης δείχνουν ότι η κρατική παρέμβαση μπορεί να είναι καθοριστική: έχει δημιουργήσει 1,1 εκατ. κατοικίες που κατασκευάστηκαν από το κράτος και μισθώνονται για 99 έτη με χαμηλές τιμές.
Η Ελλάδα αναδεικνύεται πρωταθλήτρια Ευρώπης στην ακρίβεια στέγης: από το 2019 έως το 2024 τα ενοίκια στην Αθήνα αυξήθηκαν πάνω από 50%, ενώ οι μισθοί δεν ακολούθησαν ανάλογη πορεία. Οι Έλληνες δαπανούν πλέον το μεγαλύτερο ποσοστό του εισοδήματός τους για στέγαση σε όλη την ΕΕ. Τα αίτια δεν είναι ανεξάρτητα από κυβερνητικές επιλογές: το πρόγραμμα Golden Visa (που από το 2014 αντάλλαξε άδειες διαμονής με αγορά ακινήτων) οδήγησε σε πώληση ~20.000 κατοικιών σε αλλοδαπούς επενδυτές – κυρίως στην Αθήνα – αφαιρώντας πολύτιμο απόθεμα από την εγχώρια αγορά. Παράλληλα, η έξαρση των βραχυχρόνιων μισθώσεων τύπου Airbnb (με ~150.000 ακίνητα να μετατρέπονται σε τουριστικά καταλύματα) επιδείνωσε δραματικά την έλλειψη διαθέσιμων κατοικιών για μόνιμη μίσθωση. Η κυβέρνηση Μητσοτάκη, αντί για συγκροτημένη στεγαστική στρατηγική, επιδόθηκε σε ευκαιριακές «λύσεις» που ευνοούν κυρίως την αγορά ακινήτων: φορολογικά κίνητρα σε κατασκευαστές για ανέγερση κατοικιών προς ενοικίαση, επιδοτήσεις ανακαίνισης και ψίχουλα επιδοτήσεων ενοικίου σε λίγους δικαιούχους. Χωρίς ρυθμίσεις για συγκράτηση των ανεξέλεγκτων αυξήσεων (όπως πλαφόν στα ενοίκια ή περιορισμοί στις βραχυχρόνιες μισθώσεις) και χωρίς καμία πολιτική κοινωνικής κατοικίας, το αποτέλεσμα είναι οι νέοι να ασφυκτιούν: 4 στους 10 Έλληνες δυσκολεύονται να πληρώσουν το νοίκι τους στο τέλος του μήνα, πολλά νέα ζευγάρια αδυνατούν να ανεξαρτητοποιηθούν, και η απόκτηση έστω ενός μικρού σπιτιού μοιάζει άπιαστο όνειρο. Η στέγη από δικαίωμα μετατρέπεται σε πολυτέλεια για όλο και περισσότερους.
Το σχέδιο του ΠΑΣΟΚ για την πρώτη κατοικία και τη στέγαση
Μπροστά σε αυτή την κοινωνικά εκρηκτική κατάσταση, το ΠΑΣΟΚ - Κίνημα Αλλαγής προβάλλει ένα εναλλακτικό σχέδιο με καθαρή κοινωνική στόχευση. Ήδη από τον προηγούμενο χρόνο το κόμμα μας έχει καταθέσει ολοκληρωμένη δέσμη προτάσεων στη Βουλή, με στόχο την ανακούφιση των υπερχρεωμένων πολιτών και την αποκατάσταση της αξιοπρέπειας στο δικαίωμα στέγης. Πρώτον, προτείνουμε την άμεση επαναφορά ενός ισχυρού πλαισίου προστασίας της κύριας κατοικίας, κατά τα πρότυπα του νόμου 3869/2010 του ΠΑΣΟΚ, επικαιροποιημένου με σύγχρονα κοινωνικά κριτήρια. Η πρώτη κατοικία των ευάλωτων νοικοκυριών πρέπει να πάψει να είναι έρμαιο στα κοράκια των αγορών· κανένα σπίτι φτωχού δεν πρέπει να βγαίνει στο σφυρί χωρίς δίχτυ προστασίας. Δεύτερον, ζητάμε την ουσιαστική αναμόρφωση του Εξωδικαστικού Μηχανισμού: η διαδικασία ρύθμισης οφειλών πρέπει να καταστεί πραγματικά υποχρεωτική και δεσμευτική για τους πιστωτές, ώστε οι βιώσιμες ρυθμίσεις να μην εξαρτώνται από την καλή θέληση των funds. Ο οφειλέτης που συνεργάζεται πρέπει να έχει πραγματική δεύτερη ευκαιρία, με κούρεμα χρέους όπου κρίνεται αναγκαίο και αποπληρωμή του υπολοίπου σε εύλογες δόσεις.
Τρίτον, το ΠΑΣΟΚ έχει επεξεργαστεί ειδικό πρόγραμμα για πολυετείς ρυθμίσεις φορολογικών και ασφαλιστικών οφειλών. Προτείνουμε ρύθμιση σε 120 δόσεις με παράλληλη διαγραφή μέρους της οφειλής (έως 30%) για όσους τηρούν τη ρύθμιση με συνέπεια. Έτσι, χιλιάδες μικρομεσαίοι οφειλέτες θα ανασάνουν, αντί να κινδυνεύουν με κατασχέσεις για χρέη στο Δημόσιο. Τέταρτον, καθιερώνουμε δικλείδες ασφαλείας απέναντι στις ασύδοτες πρακτικές των servicers: ενίσχυση του Κώδικα Δεοντολογίας των τραπεζών, αυστηρός έλεγχος της συμμόρφωσης των εταιρειών διαχείρισης με αυτόν, και κατοχύρωση δικαιωμάτων των δανειοληπτών έναντι των πρακτικών εκφοβισμού. Κομβικής σημασίας είναι και η πρόταση για δικαίωμα προτίμησης του δανειολήπτη στην αγορά του δανείου του: να μπορεί δηλαδή ο ίδιος ο οφειλέτης να εξαγοράσει το δάνειό του από το fund στον ίδιο τίμημα που αυτό θα πουλούσε σε τρίτους. Έτσι θα σταματήσει η σημερινή στρέβλωση να αλλάζει χέρια το δάνειο (και το σπίτι του οφειλέτη) ερήμην του, χωρίς εκείνος να έχει καν την ευκαιρία να το διασώσει. Τέλος για τους δανειολήπτες με δάνειο σε ελβετικό φράγκο προτείναμε και προτείνουμε τον καταλογισμό της επιβάρυνσης από την αλλαγή της ισοτιμίας κατά τα 2/3 στους πιστωτές για να μπορέσουν οι δανειολήπτες να έχουν βιώσιμες και δίκαιες λύσεις. Κάτι τελείως διαφορετικό από τη ρύθμιση που έφερε η κυβέρνησης κατά παραγγελία των funds.
Παράλληλα, το σχέδιό μας αντιμετωπίζει και τη στεγαστική διάσταση του προβλήματος. Πέμπτον, το ΠΑΣΟΚ – ΚινΑλ έχει ήδη παρουσιάσει ένα φιλόδοξο πρόγραμμα κοινωνικής κατοικίας για προσιτή στέγη στους νέους και τις ευάλωτες ομάδες. Προβλέπουμε τη δημιουργία δημόσιου αποθέματος τουλάχιστον 40.000 κατοικιών σε ορίζοντα πενταετίας, αξιοποιώντας πόρους του Ταμείου Ανάκαμψης και ακίνητα του Δημοσίου που παραμένουν αναξιοποίητα. Με νέες κατασκευές αλλά και ανακαίνιση κενών κτιρίων, θα διατεθούν διαμερίσματα με χαμηλά ενοίκια σε νέα ζευγάρια, οικογένειες και φοιτητές, ώστε να σταματήσει η αιμορραγία των νέων που αναγκάζονται να μεταναστεύσουν ή να συγκατοικούν μέχρι τα 30+. Έκτον, για να αντιμετωπιστεί η κερδοσκοπία, στηρίζουμε μέτρα όπως η αναστολή ή κατάργηση του προγράμματος Golden Visa σε ζώνες όπου η στεγαστική πίεση είναι ακραία και η επιβολή περιορισμών στις βραχυχρόνιες μισθώσεις σε περιοχές που εμφανίζουν έλλειψη κατοικιών. Το δικαίωμα στην κατοικία δεν μπορεί να υπονομεύεται από επενδυτικά παιχνίδια χωρίς κανόνες. Επίσης, θα δοθούν κίνητρα σε ιδιώτες ιδιοκτήτες (φοροαπαλλαγές, επιδοτήσεις ανακαίνισης) ώστε να εισφέρουν τα κενά ακίνητά τους σε προγράμματα κοινωνικής μίσθωσης – κερδίζοντας και οι ίδιοι ένα αξιοπρεπές εισόδημα, αλλά και βοηθώντας να πέσουν οι τιμές στην αγορά.
Το δίλημμα πλέον διαγράφεται σαφώς: θα συνεχίσουμε στην οδό της κυβέρνησης, όπου τα σπίτια των πολλών γίνονται βορά στα κοράκια των λίγων, ή θα χαράξουμε μια νέα πορεία που θα επαναφέρει τη δικαιοσύνη και την ανθρωπιά στην οικονομία; Για το ΠΑΣΟΚ - Κίνημα Αλλαγής, η απάντηση είναι ξεκάθαρη. Με θεσμικές παρεμβάσεις, κοινωνικές συμμαχίες και όραμα, μπορούμε να μετατρέψουμε την οργή και την απόγνωση σε ελπίδα. Η προστασία της πρώτης κατοικίας και το δικαίωμα σε προσιτή στέγη αποτελούν αδιαπραγμάτευτες προτεραιότητες στο πρόγραμμά μας - στοιχεία ενός νέου κοινωνικού συμβολαίου που βάζει τον άνθρωπο πάνω από τα funds. Η σημερινή κυβέρνηση, αντιθέτως, απέτυχε και αδιαφόρησε: άφησε το ιδιωτικό χρέος να γιγαντωθεί και μια γενιά να κινδυνεύει να μείνει χωρίς σπίτι. Τώρα είναι η ώρα να τεθεί ένα φρένο. Με το εναλλακτικό σχέδιο του ΠΑΣΟΚ, θέτουμε στο επίκεντρο την αξιοπρέπεια του πολίτη: κανένα νοικοκυριό όμηρο της υπερχρέωσης, καμία οικογένεια χωρίς στέγη. Είναι ώρα η πολιτεία να σταθεί πραγματικά δίπλα στους πολλούς και να αποκαταστήσει την πίστη τους ότι η πρόοδος και η ευημερία τους αφορά. Γιατί η στέγη και η οικονομική ανάσα δεν είναι πολυτέλεια - είναι δικαίωμα.
(O Κώστας Τσουκαλάς είναι εκπρόσωπος Τύπου του ΠΑΣΟΚ, δικηγόρος)
