Ο Υπουργός Εθνικής Άμυνας Νίκος Δένδιας παρευρέθηκε και μίλησε το βράδυ της Πέμπτης 29 Ιανουαρίου 2026, στην παρουσίαση του βιβλίου των Κώστα Υφαντή, Κωνσταντίνου Φίλη και Αλέξανδρου Διακόπουλου, σε διάλογο με τον δημοσιογράφο Μάκη Προβατά, με τίτλο «Μέση Ανατολή, 1945-2025: Η τυραννία των προσδοκιών και των πεποιθήσεων», η οποία πραγματοποιήθηκε στο Σαρόγλειο Μέγαρο (Λέσχη Αξιωματικών Ενόπλων Δυνάμεων), στην Αθήνα.
Για το βιβλίο μίλησαν επίσης η πρώην Επίτροπος της Ε.Ε. και πρώην Υπουργός Άννα Διαμαντοπούλου, ο Διευθυντής της εφημερίδας «Καθημερινή» Αλέξης Παπαχελάς, καθώς και οι συγγραφείς του έργου,.
Το βιβλίο αποτελεί μια ανάλυση των γεωπολιτικών εξελίξεων στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής και καλύπτει μια κρίσιμη ιστορική περίοδο ογδόντα ετών. Εξετάζει τις αλληλεπιδράσεις μεταξύ των διεθνών παραγόντων, των τοπικών δυναμικών, καθώς και των αξιακών συστημάτων και των πεποιθήσεων που διαμορφώνουν την πραγματικότητα και τροφοδοτούν τις συγκρούσεις στην περιοχή.
Κατά την ομιλία του, ο κ. Δένδιας επισήμανε τα εξής:
«Με ανησυχήσατε λίγο, διότι καταλαβαίνουμε ότι όταν εκφωνούνται οι τίτλοι, συνήθως προσεγγίζουν… εκλογές. Αλλά σας ευχαριστούμε πολύ για τον πρόλογο και για το βιβλίο, το οποίο είναι φανερό ότι έχετε έναν κεντρικό ρόλο.
Έχετε μια ευγενική μεν, αλλά επίμονη μαιευτική μέθοδο με την οποία κατορθώνετε με αυτό το σχήμα ενός έντυπου διαλόγου να καταλήγετε ή να επιτρέπετε στον αναγνώστη σας, ακόμα καλύτερα να καταλήξει σε συμπεράσματα και νομίζω ότι είναι μία πολύ ενδιαφέρουσα προσέγγιση.
Αυτό το βιβλίο, κύριες και κύριοι, έχει χαρακτηριστικά πολύ ενδιαφέροντα. Έχει και ιστορικό βάθος, φτάνει μέχρι το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου. Έχει και γεωγραφικό εύρος, κάτι που λείπει από την ελληνική οπτική. Ο Κώστας Υφαντής στη σελίδα 27 του βιβλίου γράφει ότι σε κάποιο βαθμό έχουμε μια αναγκαστικά δυτικοκεντρική σκέψη κι αυτό είναι απόλυτα αλήθεια.
Κοιτάμε δυτικά, για την ακρίβεια μάλιστα, βορειοδυτικά και αγνοούμε σε πολύ μεγάλο βαθμό, τουλάχιστον στον ευρύτερο διάλογο, την περιοχή που είναι ανατολικά μας, πέραν της Τουρκίας και νότια.
Δεν ενδιαφερόμαστε ιδιαίτερα για την Βόρεια Αφρική. Δεν ενδιαφερόμαστε καθόλου για το Σαχέλ. Δεν ασχολούμαστε πολύ με την Ερυθρά Θάλασσα, τον αραβικό κόσμο. Όλα αυτά μας φαίνονται, όχι πολύ ενδιαφέροντα. Γίνεται σαφής αναφορά δε στο βιβλίο, για το πιθανό ψυχολογικό αίτιο αυτής της άρνησης. Γράφει ο Κωνσταντίνος Φίλης, «δε νομίζω ότι κάποιος σε πρώτη αντίδραση θα συσχέτιζε τη Μέση Ανατολή με κάτι το θετικό». Δεν μας αρέσει. Θεωρούμε ότι είναι καλύτερα να απομακρυνθούμε από αυτήν την εστία προβλημάτων. Όμως αυτή η εστία προβλημάτων καθορίζει σε μεγάλο βαθμό και τις δικές μας επιλογές και να μην πω ότι μας επιβάλλει επιλογές. Μας υποχρεώνει σε επιλογές.
Γίνεται στο βιβλίο μια, επίσης, ευρύτερη θεώρηση. Γίνεται μια αναφορά στον «Οριενταλισμό» που δεν είναι γνωστός στο ελληνικό κοινό. Η αντίληψη δηλαδή, η οποία αφορά στους ανθρώπους της Μέσης Ανατολής ως αδύναμους, βίαιους, ανορθολογικούς.
Το αναλύει ο καθηγητής Έντουαρντ Σαΐντ, είναι πολύ γνωστός διεθνώς αναλυτής (στην Ελλάδα νομίζω καθόλου). Όμως, η ενασχόληση και με αυτόν, δείχνει ακριβώς ότι αυτό το βιβλίο έρχεται να καλύψει ένα κενό. Αναφέρεται στην τυραννία των πεποιθήσεων, δηλαδή στις προκαθορισμένες απόψεις μας, τις οποίες επιβάλλουμε στα πράγματα.
Δεν επιτρέπουμε στην ίδια την πραγματικότητα να διαμορφώσει τις απόψεις μας και πηγαίνοντας πίσω διδάσκει τον αναγνώστη, για το τι έχει συμβεί σε όλη αυτή την ευρύτερη περιοχή από το ’45 μέχρι σήμερα.
Κάνει ιδιαίτερη αναφορά στις συμφωνίες του Όσλο. Δεν ξέρω αν τις θυμάστε, αλλά ήταν στο τέλος του προηγούμενου αιώνα που δημιούργησαν την ελπίδα, ότι αυτή η περιοχή θα ειρηνεύσει. Τώρα βεβαίως πολύ λίγοι τις θυμούνται. Υπάρχει ένα στοιχείο που αξίζει να σας πω, απλώς ως ανέκδοτο.
Ο κύριος διαπραγματευτής εκείνη την εποχή ήταν ένας Νορβηγός διπλωμάτης. Λέγεται -γιατί ζει ακόμη- Τέργε Λάρσεν και η σύζυγός του, η οποία μέχρι προ ολίγου ήταν η πρέσβης της Νορβηγίας στα Ηνωμένα Έθνη, η Μόνα Τζουλ.
Τώρα, γιατί σας το λέω; Οι δύο αυτοί είναι φίλοι μου για ένα πολύ περίεργο λόγο, έχουν και δύο σπίτι στους Παξούς πια και μένουν στους Παξούς το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου. Όμως το να συζητάει κανείς μαζί τους για την ευρύτερη Μέση Ανατολή έχει πάντοτε ένα ενδιαφέρον.
Έχει ενδιαφέρον επίσης η αναφορά στην προσπάθεια του Προέδρου Κλίντον με τον Ντένις Ρος όταν έφτασε πάρα – πάρα πολύ κοντά.
Ο Ρος, τον οποίον είχα την τύχη να συναντήσω δυο-τρεις φορές, μού έλεγε ότι αν ο Αραφάτ δεν είχε κάνει πίσω την τελευταία στιγμή και είχε το θάρρος που απαιτείτο, θα μπορούσε να είχε λυθεί τότε το ζήτημα. Πάλι χάθηκε μια ευκαιρία.
Αυτό το βιβλίο όμως δίνει στον αναγνώστη μια εποπτεία συνολικά και γεωγραφικά στο μεγαλύτερο κομμάτι της Μέσης Ανατολής και της ευρύτερης Μέσης Ανατολής και ιστορικά, ξαναλέω, φτάνοντας μέχρι το 1945.
Είναι πολύ ενδιαφέρον να το διαβάσει κανείς. Είμαι σίγουρος ότι αν οι τρεις συγγραφείς είχαν καιρό θα ασχολούνταν και με άλλα τμήματα αυτού του παζλ, παραδείγματος χάριν με τον Λίβανο (που επίσης έχει σημασία), πιο βαθιά με τη Συρία που επίσης έχει πολύ μεγάλη σημασία. Όμως είναι ένα βιβλίο που επιτρέπει στο ελληνικό κοινό να προσεγγίσει χρονικές περιόδους και γεγονότα που επιθυμεί από ό,τι φαίνεται σε μεγάλο βαθμό να αγνοεί και να μην ασχολείται.
Δεν μπορώ να είμαι αντικειμενικός απέναντι στο βιβλίο και θέλω να σας το ομολογήσω, και οι τρεις συγγραφείς και ο κ. Προβατάς είναι φίλοι μου. Για τους τρεις, τον Αλέξανδρο Διακόπουλο τον ξέρω από όταν ήμουν φοιτητής. Ο αδελφός του ήταν στενότατος φίλος μου στο πανεπιστήμιο, τότε ανήκαμε στη ΔΑΠ η οποία κατέγραφε κάτι «συντριπτικά» ποσοστά της τάξης του 9%. Ήμασταν πολύ περήφανοι γιατί πήγαμε το 9 στο 10% και κάτι στη Νομική. Έτσι γνώρισα τον Αλέξανδρο Διακόπουλο. Συζητάμε λοιπόν για πάρα πολλές δεκαετίες πια.
Τον Κωνσταντίνο Φίλη και τον Κώστα Υφαντή τους γνώρισα αργότερα. Συνδέθηκα μαζί τους όταν έγινα Υπουργός Εξωτερικών. Θα ήθελα όμως να μνημονεύσω εδώ το σημαντικό ρόλο τους τότε, τους χρησιμοποιούσα ως ένα άτυπο και άμισθο “think tank” στις διαπραγματεύσεις και με την Ιταλία, αλλά κυρίως αργότερα με την Αίγυπτο, όταν στην πραγματικότητα μεταβάλαμε στάσεις στην ελληνική εξωτερική πολιτική, αγνοήσαμε τα στερεότυπα, αντιμετωπίσαμε το πρόβλημα με ένα φρέσκο μάτι.
Και νομίζω καταλήξαμε σε μια συμφωνία που έχει όλα τα στοιχεία που αν και η Τουρκία τα συνυπέγραφε – και νομίζω ότι θα μπορέσει και θα πρέπει κάποια στιγμή να τα συνυπογράψει- η Ανατολική Μεσόγειος θα είναι μια πολύ σταθερότερη και ασφαλέστερη θάλασσα και περιοχή.
Αυτό το βιβλίο είναι ένα χρήσιμο ανάγνωσμα, πολύ χρήσιμο ανάγνωσμα, και ένα πολύ ευχάριστο ανάγνωσμα. Διαβάζεται εύκολα, παρότι αναφέρεται σε δύσκολες περιόδους, σε δύσκολα γεγονότα, σε στενάχωρες εξελίξεις, όμως υπάρχει μια «ελαφριά πένα». Ο Μάκης Προβατάς καταφέρνει όλο αυτόν τον διάλογο, να τον κάνει ζωντανό και ευχάριστο.
Εύχομαι λοιπόν καλή τύχη σε αυτό το βιβλίο. Και επίσης θα μου επιτρέψουν οι τέσσερις συγγραφείς, να τους προτρέψω να συνεχίσουν αυτόν τον τύπο της προσπάθειας.
Το ελληνικό κοινό πρέπει να είναι ένα ενημερωμένο κοινό. Λέω πάντοτε ότι η Ελλάδα δεν είναι το Λουξεμβούργο. Η Ελλάδα αντιμετωπίζει βασικές επιλογές. Και για να υπάρχει μια κοινωνική στήριξη, έντονη στήριξη σε αυτές τις επιλογές που είναι οι ορθές επιλογές, θα πρέπει οι Έλληνες να είναι ενημερωμένοι.
Να αποφεύγουν έναν μαξιμαλισμό που ίσως είναι ευχάριστος, αλλά δεν οδηγεί κάπου και να έχουν αίσθηση των ρεαλιστικών επιλογών που είναι στην διάθεση της Πατρίδας μας ώστε να καταλήξει σε ένα ασφαλέστερο μέλλον.
Αξίζει κανείς, και καταλήγω με αυτό, διαβάζοντας το βιβλίο να θυμάται κάτι, ότι αμέσως μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο το 1948 με ψήφισμα των Ηνωμένων Εθνών τα δύο κράτη στην Παλαιστίνη ήταν η πρόβλεψη. Και ποιος αρνήθηκε τότε αυτό το ψήφισμα; Οι Παλαιστίνιοι! Το απέρριψαν. Φαντάζομαι ότι αν γύριζαν πίσω εκείνη την εποχή θα είχαν μια άλλη επιλογή.
Σας ευχαριστώ πάρα πολύ».
Ολοκληρώνοντας την παρουσίαση του βιβλίου και απαντώντας σε ερώτηση του Μάκη Προβατά σχετικά με τη σημερινή συνάντηση που είχε με την Υπουργό Ενόπλων Δυνάμεων της Γαλλίας, ο κ. Δένδιας επεσήμανε:
«Και με τον Ισραηλινό (είχα) την προηγούμενη εβδομάδα και με τον Ινδό (θα έχω) την επόμενη εβδομάδα. Για να έχουμε πλήρη την εικόνα. Για να μην είναι αποσπασματική. Μπορεί μεν να μην μπορώ και να το αποδώσω στο βιβλίο, αλλά μπορώ να το αποδώσω στην ευρύτερη αντίληψη του βιβλίου. Δεν μένουμε περιορισμένοι σε στενό γεωγραφικό χώρο ή στη στενή αντίληψη ή στο δίπολο με την γειτονική μας χώρα προς Ανατολάς.
Έχω πάντα την πεποίθηση και νομίζω έχει πλέον το πολιτικό σύστημα στη χώρα ότι η Ελλάδα πρέπει να αναπτύξει τους ορίζοντές της, χωρίς να έχει μεγαλομανίες, μεγαλαυχίες. Δεν είμαστε μία μεγάλη χώρα. Δεν είμαστε μία πλούσια χώρα. Συνυπογράφω απολύτως αυτό που είπε ο κ. Διακόπουλος. Το ελληνικό Ακαθάριστο Εθνικό Προϊόν θα πρέπει να αυξηθεί για να μπορέσει η χώρα να υπηρετήσει την επιβίωσή της, να αυξηθεί πολύ. Όμως, η χώρα πρέπει να έχει ευρύτητα οριζόντων. Επιμένω πάντοτε δε, και στην Αφρική και στη Βόρεια Αφρική. Αυτό αφορά το σχόλιο, πολύ περισσότερο την Ευρώπη, η οποία εθελοτυφλεί.
Αν ίσως η Βόρεια Αφρική και το Σαχέλ από τις Βρυξέλλες φαίνεται πολύ μακριά, δεν είναι μακριά. Και αν κοιτάξουμε πίσω την Ιστορία (και είναι καλό μάθημα), οι Ρωμαίοι πέρασαν στη Βόρειο Αφρική, όχι γιατί τους άρεσε το κλίμα, ο Σκιπίων ο Αφρικανός δεν πήγε για τουρισμό, αλλά και σε νεότερα χρόνια, πριν γίνει η απόβαση στη Νορμανδία, η «Επιχείρηση Όβερλορντ» (Operation Overlord), προηγήθηκε η «Επιχείρηση Πυρσός» (Operation Torch) που αφορούσε στον έλεγχο της Βόρειας Αφρικής.
Η Ευρώπη για να είναι ασφαλής, πρέπει τουλάχιστον η Βόρεια Αφρική και το Σαχέλ να είναι χώρες που δεν ανθίζει η τρομοκρατία. Και αυτή τη στιγμή, συμβαίνει ακριβώς το ανάποδο κι αυτό ήταν και ένα από τα πράγματα που συζητήσαμε με τη Γαλλίδα Υπουργό σήμερα.
Βέβαια το πιο σημαντικό, αλλά το ξέρετε ήδη, που συζήτησε και με τον Πρωθυπουργό και με εμένα, ήταν η ανανέωση της Αμυντικής Συμφωνίας με τη Γαλλία, που ελπίζουμε να τα τελειώσουμε πάρα πολύ γρήγορα. Αυτό για να βάλω και ένα στοιχείο επικαιρότητας.
Σας ευχαριστώ πάρα πολύ».
