Στις 22 Αυγούστου ξεκίνησαν στο Πεκίνο οι δεύτεροι Παγκόσμιοι Αγώνες Ανθρωποειδών Ρομπότ. Επί πέντε ημέρες, 2.056 ρομπότ από 666 ομάδες και 16 χώρες διαγωνίζονται σε 51 αγωνίσματα και 1.301 αναμετρήσεις, από σπριντ 100 μέτρων και ποδόσφαιρο μέχρι τη βιομηχανική συναρμολόγηση και την οικιακή φροντίδα.
Ήδη από την πρώτη μέρα, δύο εικόνες έκαναν το γύρο του κόσμου. Πρώτα, το κινέζικο ανθρωποειδές Tiangong Ultra έτρεξε τα 100 μέτρα σε 9,39 δευτερόλεπτα, σαφώς ταχύτερα από το παγκόσμιο ρεκόρ των 9,58 δευτερολέπτων του Γιουσέιν Μπολτ, ενώ το ανθρωποειδές Lightning της Honor τερμάτισε σε 9,47. Πέρυσι, στους ίδιους αγώνες, το Tiangong Ultra είχε χρειαστεί 21,50 δευτερόλεπτα για την ίδια απόσταση: το ανθρωποειδές υπερδιπλασίασε την ταχύτητα του σε ένα μόλις χρόνο.
Η δεύτερη εικόνα ήρθε από τις προπονήσεις και ήταν κάπως φρικαλέα: ένα ανθρωποειδές έπεσε με φόρα πάνω σε αφρώδη τοίχο και σχεδόν κόπηκε στα δύο, με σπινθήρες να πετάγονται από τον σκελετό του. Στους περσινούς αγώνες, πολλά ρομπότ έπεφταν κάτω από μόνα τους, ένα ανθρωποειδές έριξε κάτω έναν τεχνικό καθώς βγήκε εκτός διαδρομής, ενώ ένας κινέζος σχολιαστής της τηλεόρασης, σχολιάζοντας έναν αγώνα πυγμαχίας ανθρωποειδών, δήλωνε ότι «ειλικρινά, η ακρίβεια λείπει - απλώς χτυπάνε τον αέρα».
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Έχουμε λοιπόν ανθρωποειδή ρομπότ να ξεπερνάνε τον Μπολτ σε ταχύτητα, και ταυτόχρονα να μη μπορούν να φρενάρουν η και να μην αντιλαμβάνονται καθόλου έναν τοίχο. Δεν πρόκειται για μία τυχαία συνύπαρξη γεγονότων, αντίθετα η εν λόγω αντίφαση είναι το κλειδί για να διαβάσουμε τι πραγματικά συμβαίνει με τα ανθρωποειδή ρομπότ, και όχι μόνο.
Οι αγώνες ως βιομηχανική πολιτική
Οι αγώνες του Πεκίνου είναι κάτι πολύ παραπάνω από αγώνες επίδειξης, είναι ουσιαστικό μέρος της βιομηχανικής πολιτικής της Κίνας. Ο Georg Stieler, ειδικός στη ρομποτική, το θέτει ρητά: «οι τεχνολογίες που παρουσιάζονται … συνδέονται σταθερά με τις κρατικές στρατηγικές, από το Made in China 2025 μέχρι τους στόχους ρομποτικής του 14ου Πενταετούς Σχεδίου».
Οι αριθμοί, πίσω από το θέαμα, επιβεβαιώνουν την εκτίμηση. Η κινεζική κυβέρνηση έχει επιδοτήσει με ποσά που ξεπερνούν τα 20 δισεκατομμύρια δολάρια τον κλάδο των ανθρωποειδών τον τελευταίο χρόνο. Παράλληλα, η Κίνα έχει αναπτύξει κρατικό χρηματοδοτικό εργαλείο 1 τρισεκατομμυρίου γουάν (137 δις δολάρια) για την τεχνητή νοημοσύνη και τη ρομποτική στην επόμενη εικοσαετία. Οι κρατικές παραγγελίες ανθρωποειδών πολλαπλασιάστηκαν, σε αξία, επί 45, μεταξύ 2023 και 2024. Οι τοπικές αρχές επιδοτούν 10-20% της τιμής αγοράς κάθε ρομπότ. Το Πεκίνο έχει θέσει στόχο ετήσιας παραγωγής 10.000 ανθρωποειδών μέχρι το 2027 και έχει εντάξει τη ρομποτική στο πενταετές πλάνο 2026-2030 ως «ουσιαστικό νέο κινητήρα ανάπτυξης».
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι αγώνες εξυπηρετούν τρεις λειτουργίες. Πρώτον, δίνουν πλήρη πολιτική νομιμοποίηση σε τεχνολογίες που έχουν απόλυτη προτεραιότητα στην κρατική χρηματοδότηση. Οι ρομποτικές τεχνολογίες που προβάλλονται στους αγώνες του Πεκίνου διαμορφώνουν το πώς οι επενδυτές, οι τοπικές αρχές και οι κρατικές επιχειρήσεις κατανοούν τις βιομηχανικές προτεραιότητες της χώρας. Δεύτερον, οι αγώνες γίνονται ένα εργαστήριο τεχνικής τυποποίησης: οι διοργανωτές έχουν δηλώσει ρητά ότι σκοπεύουν να αναπτύξουν κάποιους από τους κανόνες που χρησιμοποιούνται στους αγώνες σε μελλοντικά πρότυπα τεχνικής επιθεώρησης για ρομπότ και να τα συνδέσουν με τη βιομηχανική εφαρμογή. Τρίτον, οι αγώνες, αλλά και οι ζωντανές περιγραφές τους, μας υπενθυμίζουν ότι η Κίνα, ρητά και κατηγορηματικά, στοιχηματίζει στη μαζική χρήση ρομπότ για να αντισταθμίσει τη γήρανση του πληθυσμού και τη συρρίκνωση του εργατικού δυναμικού της. Το θέαμα των αγώνων λειτουργεί ταυτόχρονα ως εργαλείο εσωτερικής νομιμοποίησης των πολιτικών επιλογών μαζικής χρηματοδότησης των ανθρωποειδών αλλά και ως εργαλείο soft power στη διεθνή σκηνή, προωθώντας την τεχνολογική υπεροχή της Κίνας. Υπάρχουν όμως και άλλα ζητήματα που αξίζουν τον κόπο, ίσως και σοβαρότερα.
Εντυπωσιακές επιδόσεις σε λάθος άθλημα
Ένα ενδιαφέρον άρθρο του Diplomat αναγνωρίζει δύο παράδοξα στους αγώνες, και τα δύο εξίσου αποκαλυπτικά. Το πρώτο είναι το «παράδοξο του σπριντ»: ο διποδισμός είναι εγγενώς αναποτελεσματικός σχεδιασμός για μεγάλη ταχύτητα. Οι τροχοί και οι ερπύστριες εξασφαλίζουν μεγαλύτερες ταχύτητες, φτηνότερα ρομπότ και με ελάχιστες πιθανότητες ανατροπής. Το να σχεδιάζεις δίποδα ρομπότ για να τρέξουν παράγει εντυπωσιασμό ή/και δράμα όταν πέφτουν, αλλά τι ακριβώς εξυπηρετεί; Το δεύτερο είναι το «παράδοξο της αυτονομίας»: όπως φαίνεται σε πολλές σκηνές, πολλά ρομπότ ήταν στην πραγματικότητα τηλεχειριζόμενα και οι χειριστές τους έτρεχαν πίσω από αυτά για να τα καθοδηγούν. Η εικόνα των ανθρωποειδών - αθλητών κάλυπτε το γεγονός ότι επρόκειτο συχνά για περίτεχνες τηλεχειριζόμενες συσκευές, όχι για ευφυείς αυτόνομους δρώντες.
Ο Alan Fern, καθηγητής ρομποτικής στο Oregon State University, συμπυκνώνει ένα ουσιαστικό εύρημα των αγώνων σε πέντε λέξεις: «τα ρομπότ είναι ακόμα ηλίθια». Τα ρομπότ τρέχουν πολύ γρήγορα, αλλά πολλά από αυτά δεν μπορούν ακόμα να δουν τον τοίχο πάνω στον οποίο σκάνε. Στους αγώνες του Πεκίνου, η μεγάλη ταχύτητα των ρομπότ δεν μπορεί να κρύψει ότι η χρησιμότητα τους στον πραγματικό κόσμο θα κριθεί σε αυτό που ακόμα δεν έχουν: αντίληψη του περιβάλλοντος, προσαρμοστικότητα στο χώρο, αξιόπιστη δράση σε πολύπλοκα περιβάλλοντα.
Πολλοί σχολιαστές θυμήθηκαν το περίφημο «παράδοξο του Moravec»: οι μηχανές διαπρέπουν σε ό,τι οι άνθρωποι βρίσκουν δύσκολο (σύνθετους υπολογισμούς και ανάλυση μεγάλων σετ δεδομένων) αλλά δυσκολεύονται πολύ σε ό,τι εμείς βρίσκουμε εύκολο, όπως το να διπλώσεις ρούχα ή να ανέβεις σε δέντρα. Αν έπρεπε να ελέγξουμε την πραγματική χρησιμότητα των ρομπότ, τα αγωνίσματα δεν θα ήταν σίγουρα σπριντ 100 μέτρων και άλμα εις μήκος. Θα βάζαμε τα ανθρωποειδή να μεταφέρουν ένα ποτήρι νερό σε ηλικιωμένο άνθρωπο χωρίς να το χύσουν, να ξεχωρίσουν πότε ένα παιδί έχει πέσει και χτύπησε και πότε απλώς μπουσουλάει, να πλοηγηθούν σε ένα ακατάστατο διαμέρισμα με απρόβλεπτα εμπόδια.
Φαίνεται ότι οι αγορές επιβεβαιώνουν ότι τα ανθρωποειδή ρομπότ παραμένουν περιορισμένης χρησιμότητας. Η Morgan Stanley υπολογίζει ότι η Κίνα πούλησε μόλις 12.000 ανθρωποειδή το 2025, τα περισσότερα σε ερευνητικά κέντρα και όχι σε γραμμές παραγωγής. Αντίθετα, το 2025 πουλήθηκαν πάνω από 2 εκατομμύρια βιομηχανικά ρομπότ στην κινεζική βιομηχανία. Ας σημειωθεί επίσης ότι τα βιομηχανικά ρομπότ έχουν μέση διάρκεια ζωής 15 έτη, δηλαδή υπερδιπλάσια των ανθρωποειδών.
Η αφαίρεση της τριβής
Οι αγώνες του Πεκίνου προσφέρουν την τέλεια μελέτη περίπτωσης για το πώς η αφαίρεση της τριβής με την πραγματικότητα παράγει επιδόσεις χωρίς νόημα. Το Tiangong τρέχει σε ευθεία γραμμή, σε επίπεδο τάπητα, με ιδανική θερμοκρασία, χωρίς εμπόδια, χωρίς κρίση, χωρίς την ανάγκη να ξέρει γιατί τρέχει. Αυτή η αφαίρεση δεν είναι τυχαία. Είναι το ίδιο σχήμα που εμφανίζεται σε κάθε επίδειξη τεχνητής νοημοσύνης «χωρίς τριβή»: κείμενο χωρίς την προσπάθεια της σκέψης, απάντηση χωρίς έλεγχο ορθότητας, επίλυση προβλημάτων χωρίς δυνατότητες παρερμηνείας, ψηφιακή παρέα χωρίς την υποχρέωση μίας σχέσης. Οι δυσκολίες της ζωής είναι ο δρόμος για τη μάθηση και το νόημα. Η τεχνητή νοημοσύνη είναι μία παράκαμψη που θυσιάζει τη μάθηση στο όνομα της γρήγορης απάντησης. Στην πραγματική ζωή, η μάθηση οικοδομεί ένα δέντρο της γνώσης. Η αναδυόμενη εξάρτηση από την τεχνητή νοημοσύνη προσφέρει λουλούδια ανθοπωλείου, προορισμένα να μαραζώσουν, αντί για δέντρο της γνώσης. Είναι η ουσιαστική τριβή με την πραγματικότητα, και όχι οι αποστειρωμένοι ψηφιακοί κόσμοι, που χτίζει ικανότητα, μνήμη, κίνητρο και κοινωνικό βάθος.
Οι αγώνες, με αυτή την έννοια, δεν είναι απλά μία επίδειξη ανθρωποειδών. Είναι ένα εκπαιδευτικό γεγονός για όλους μας. Μας διδάσκουν να θεωρούμε «πρόοδο» εκείνη ακριβώς την εκδοχή της αυτοματοποίησης που έχει διαγράψει τα δύσκολα ερωτήματα: ποιος σχεδίασε, για ποιο σκοπό, τι επιπτώσεις θα υπάρχουν, τι ενέργεια και εργασία απαιτείται, ποιος θα πληρώσει τα κόστη; Είναι αποκαλυπτικό ότι η AgiBot εκπαιδεύει τα δικά της ανθρωποειδή έχοντας 100 ρομπότ που τα χειρίζονται 200 άνθρωποι, επί 17 ώρες την ημέρα σε εγκατάσταση της Σαγκάης. Πίσω από κάθε αυτόνομη κίνηση που θαυμάζουμε στους αγώνες, κρύβεται εργασία διπλοβάρδιας εκατοντάδων ανθρώπων που τροφοδοτούν με δεδομένα εκπαίδευσης τα ανθρωποειδή, μια εργασία που δεν βλέπει το κοινό γιατί η επίσημη αφήγηση την έχει διαγράψει.
Αν οι αγώνες των ρομπότ ήταν πραγματικά ενδεικτικοί της χρησιμότητάς των ανθρωποειδών, θα περιλάμβαναν την τριβή που σήμερα απομακρύνουν. Θα ήταν ακατάστατοι, αργοί, θα έδειχναν τους 200 χειριστές πίσω από τα 100 ρομπότ. Το γεγονός ότι δεν το κάνουν είναι η πιο ξεκάθαρη ένδειξη ότι οι αγώνες εξυπηρετούν άλλο σκοπό: όχι να μας πληροφορήσουν, αλλά να μας πείσουν ότι το μέλλον που έχει ήδη αποφασιστεί από 20 δισεκατομμύρια δολάρια επιδοτήσεις είναι επιθυμητό, αναπόφευκτο και «προοδευτικό».
(Ο Αντώνης Μαυρόπουλος είναι σύμβουλος κυκλικής οικονομίας και συγγραφέας. Το νέο του βιβλίο με τίτλο «Waste Side Stories Απόβλητοι – Απόβλητα και Μεταβολικά Ρήγματα» (εκδόσεις Τόπος) κυκλοφορεί ήδη στα βιβλιοπωλεία)
