H Ελλάδα ζούσε ακόμη στο κλίμα του Εμφυλίου Πολέμου. Παρά το ότι τα όπλα είχαν σιγήσει στα βουνά, το πογκρόμ κατά των κομμουνιστών και συνολικά της Αριστεράς συνεχιζόταν, ενώ χιλιάδες άνθρωποι ζητούσαν ένα «καταφύγιο νομιμότητας». Σε αυτό το φόντο, η ηγεσία του παράνομου πλέον ΚΚΕ αποφάσισε και προχώρησε, πριν από 75 χρόνια, στη δημιουργία της Ενιαίας Δημοκρατικής Αριστεράς, αλλά και το κεντρικό της σύνθημα: Ειρήνη-Δημοκρατία-Αμνηστία. Ήταν μια κίνηση κατεξοχήν αμυντική, με στόχο να σώσει οτιδήποτε αν σωζόταν. Από αυτή την άποψη, η ίδρυση της ΕΔΑ αποδείχθηκε μια επιτυχημένη επιλογή – έστω κι αν, τελικά, η ιστορία είχε άλλα σχέδια και δεν της επιφύλαξε την καλύτερη μοίρα.
- 3 Αυγούστου 1951: Ιδρύεται η Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά, με πρωτοβουλία του ηττημένου και αποδεκατισμένου ΚΚΕ και πρόεδρο τον Ιωάννη Πασαλίδη. Μετέχει από την ίδια κιόλας χρονιά σε εκλογές.
- 1956: Η ΕΔΑ μετατρέπεται σε ενιαίο κόμμα από συνασπισμός κομμάτων – Δημοκρατικός Συναγερμός, Σοσιαλιστικό Κόμμα Ελλάδας, Κόμμα Αριστερών Φιλελευθέρων, Δημοκρατικό Ριζοσπαστικό Κόμμα, Ομάδα Δημοκρατών Αριστερών.
- 1958: Η σημαντικότερη πολιτική και εκλογική επιτυχία της ΕΔΑ, που παρά τις συνεχιζόμενες διώξεις αναδεικνύεται σε αξιωματική αντιπολίτευση, συγκεντρώνοντας σχεδόν 25% και 79 έδρες σε σύνολο 300. Το ΚΚΕ αποφασίζει τη διάλυση των παράνομων οργανώσεών του και την ένταξη των μελών τους στο νόμιμο δίκτυο της ΕΔΑ.
- 1961: Εκλογές «βίας και νοθείας», με ενεργοποίηση του αποκαλούμενου «Σχεδίου Περικλής» και βασικό στόχο την ΕΔΑ.
- 1963: Η δολοφονία του Γρ. Λαμπράκη ανοίγει μια περίοδο πολιτικής και κοινωνικής αναταραχής στην Ελλάδα. Η ΕΔΑ κατηγορεί τον Κ. Καραμανλή ως «ηθικό αυτουργό».
- 1965: Η αποστασία που οδήγησε στην πτώση της κυβέρνησης του Γ. Παπανδρέου και τα «Ιουλιανά» αποτέλεσαν κορυφαία στιγμή της πολιτικής και κοινωνικής σύγκρουσης στην Ελλάδα. Όξυναν δε τις και αντιθέσεις και στο εσωτερικό της ΕΔΑ, η εγχώρια ηγεσία της οποίας κατηγορήθηκε από την εξόριστη του ΚΚΕ ότι ποντάρει αδικαιολόγητα στην Ένωση Κέντρου και την ομάδα του Α. Παπανδρέου.
- 1967: Μετά το πραξικόπημα, η ΕΔΑ τίθεται εκτός νόμου, πολλά στελέχη της συλλαμβάνονται, φυλακίζονται και εξορίζονται.
- 1974: Η επανεμφάνιση της ΕΔΑ μετά την πτώση της χούντας είναι εξαρχής καταδικασμένη σε αποτυχία, καθώς η σκυτάλη στην Αριστερά έχει περάσει στο ΚΚΕ (που επιστρέφει στη νομιμότητα), το ΚΚΕ εσωτερικού και το ΠΑΣΟΚ.
- 1992: Διάλυση της ΕΔΑ.
(*) Μετείχε στις εκλογές στο πλαίσιο του ευρύτερου συνασπισμού της Δημοκρατικής Ένωσης, υπό τον Γ. Παπανδρέου, απέναντι στην ΕΡΕ του Κ. Καραμανλή, η οποία τελικώς διασφάλισε την πλειοψηφία στη Βουλή, παρ’ ότι έλαβε περίπου 25.000 λιγότερες ψήφους.
(**) Έλαβε μέρος στις εκλογές της «βίας και νοθείας» ως τμήμα του Πανδημοκρατικού Αγροτικού Μετώπου Ελλάδος (ΠΑΜΕ), του οποίου ήταν η βασική συνιστώσα – σε αυτό μετείχε επίσης το Εθνικό Αγροτικό Κόμμα.
(***) Στις πρώτες εκλογές της μεταπολίτευσης, συγκρότησε την Ενωμένη Αριστερά, μαζί με το ΚΚΕ και το ΚΚΕ Εσωτερικού, έχοντας επικεφαλής τον Ηλία Ηλιού.
(****) Συμμαχία Προοδευτικών και Αριστερών Δυνάμεων, μαζί με το ΚΚΕ εσωτερικού.
Οι ηγέτες της ΕΔΑ
ΙΩΑΝΝΗΣ ΠΑΣΑΛΙΔΗΣ
(1951 – 1967)
Γεννημένος στη Γεωργία, είχε ενεργό συμμετοχή στην Επανάσταση του 1917, ενώ διετέλεσε μέλος της Ρωσικής Δούμας. Ίδρυσε το Σοσιαλιστικό Κόμμα Ελλάδας, το οποίο προσχώρησε στο ΕΑΜ κατά την κατοχή, ενώ ηγήθηκε της ΕΔΑ σε όλες τις εκλογικές αναμετρήσεις που έγιναν μέχρι το πραξικόπημα του 1967. Η χούντα τον συνέλαβε και τον έθεσε σε κατ’ οίκο περιορισμό. Πέθανε το 1968 στη Θεσσαλονίκη.
ΗΛΙΑΣ ΗΛΙΟΥ
(1974 – 1981)
Γεννήθηκε στη Λήμνο και εξελέγη πρώτη φορά βουλευτής το 1932, ως υποψήφιος του Αγροτικού Εργατικού Κόμματος του Αλ. Παπαναστασίου. Στην κατοχή εντάχθηκε στο ΕΑΜ, το 1945 έγινε μέλος του ΚΚΕ, ενώ στο τέλος του Εμφυλίου εξορίστηκε στη Μακρόνησο και τον Άη Στράτη. Μετά τη χούντα επιχείρησε να ανασυγκροτήσει την ΕΔΑ, αλλά τελικώς απογοητεύτηκε και αποσύρθηκε από την ενεργό πολιτική το 1981. Έφυγε από το ζωή το 1985.
ΜΑΝΩΛΗΣ ΓΛΕΖΟΣ
(1981 – 1986)
Γεννημένος στ’ Απεράθου της Νάξου, έγινε γνωστός στο πανελλήνιο όταν κατέβασε, μαζί με τον Λάκη Σάντα, τη χιτλερική σημαία από την Ακρόπολη στις 31 Μαΐου 1941, ενέργεια για την οποία φυλακίστηκε και βασανίστηκε. Το 1948 καταδικάστηκε σε θάνατο, αλλά η ποινή δεν εκτελέστηκε μετά και από διεθνείς πιέσεις. Εκλέχτηκε βουλευτής το 1951 όντας φυλακισμένος, ενώ απελευθερώθηκε το 1954. Αργότερα συνελήφθη και καταδικάστηκε εκ νέου, προκαλώντας νέο κύμα διεθνών αντιδράσεων, ενώ κάτι ανάλογο έγινε και στη διάρκεια της χούντας, οπότε εξορίστηκε. Στη μεταπολίτευση δραστηριοποιήθηκε στην ΕΔΑ, ενώ αργότερα εξελέγη βουλευτής με τα ψηφοδέλτια του ΠΑΣΟΚ, του Συνασπισμού και του ΣΥΡΙΖΑ, από τον οποίο αποχώρησε μετά το δημοψήφισμα του 2015 και μετείχε στη συγκρότηση της ΛΑΕ. Απεβίωσε το 2020.
ΑΝΔΡΕΑΣ ΛΕΝΤΑΚΗΣ
(1986 – 1992)
Γεννήθηκε το 1935 στην Αιθιοπία και υπήρξε ηγετική μορφή του «1-1-4» και άλλων φοιτητικών κινημάτων της δεκαετίας του ’50 και του ’60. Εντάχθηκε στην παράνομη οργάνωση της ΕΠΟΝ και τη Δημοκρατική Νεολαία Λαμπράκη, ενώ ανέπτυξε έντονη αντιδικτατορική δράση, μέσα από τις γραμμές του ΠΑΜ, για την οποία φυλακίστηκε και βασανίστηκε στη Γενική Ασφάλεια, στο διπλανό κελί του Μ. Θεοδωράκη, τον οποίο και ενέπνευσε. Πέθανε το 1997.
Η μορφή
ΓΡΗΓΟΡΗΣ ΛΑΜΠΡΑΚΗΣ
Μια από τις πλέον εμβληματικές φυσιογνωμίες στη μεταπολεμική ιστορία της Ελλάδας, ο Γρηγόρης Λαμπράκης συνέδεσε άρρηκτα την πορεία του με την ΕΔΑ, με την οποία συνεργάστηκε και εξελέγη βουλευτής στις εκλογές «βίας και νοθείας» του 1961. Πρωταθλητής στο άλμα εις μήκος, γιατρός και υφηγητής Γυναικολογίας στο Πανεπιστήμιο της Αθήνας, ενεργός πολιτικός και ακτιβιστής και ιδρυτικό μέλος και αντιπρόεδρος της Ελληνικής Επιτροπής για τη Διεθνή Ύφεση και την Ειρήνη (ΕΕΔΥΕ), σφράγισε με την παρουσία του εκείνη την ταραγμένη περίοδο. Η δολοφονία του από το παρακράτος, στις 22 Μαΐου 1963 στη Θεσσαλονίκη, βάθυνε και άλλο τις ρωγμές στην ελληνική κοινωνία και την πολιτική σκηνή και επιτάχυνε τις πολιτικές εξελίξεις, οδηγώντας τελικώς στο πραξικόπημα του 1967. Η δίκη κράτησε 67 ημέρες και ολοκληρώθηκε στις 30 Δεκεμβρίου 1966, με τους δράστες είτε να αθωώνονται είτε να πέφτουν στα μαλακά.
(Ο Γιώργος Παυλόπουλος είναι δημοσιογράφος- Το άρθρο αποτελεί αναδημοσίευση από την εφημερίδα «Τα Νέα»)
