Πολλή σκόνη έχει σηκωθεί τους τελευταίους μήνες και πολύ περισσότερη τις τελευταίες εβδομάδες σχετικά με το κόμμα Ελπίδα για τη Δημοκρατία που ίδρυσε η Μαρία Καρυστιανού και τις θέσεις του έτσι όπως αυτές έχουν υποτυπωδώς διατυπωθεί στην ιδρυτική του διακήρυξη και εκφράζονται από την ίδια και τα ελάχιστα πρόσωπα που το εκπροσωπούν μέχρι τώρα στη δημόσια σφαίρα. Παρ’ όλο που την περισσότερη προσοχή έχουν τραβήξει οι θέσεις της σχετικά με την άμβλωση και τη μη εισαγωγή στο δίκαιο του όρου γυναικοκτονία, άρα οι θέσεις της για τις γυναίκες, δεν πρέπει να βλέπουμε αυτές τις θέσεις ως αποκομμένες ή άσχετες από τη συνολική πολιτική και ιδεολογική τοποθέτηση της ίδιας της Καρυστιανού και του κόμματός της. Προκειμένου, λοιπόν, να κατανοήσουμε πληρέστερα τη θέση της για τις γυναίκες, θα δούμε πρώτα ποιος είναι ο πολιτικός και ιδεολογικός της προσανατολισμός.
Η πυξίδα
Στην ιδρυτική διακήρυξη του κόμματος αναφέρεται ότι «πυξίδα μας είναι η πολιτική αρετή και η ελευθερία και οι κοινές για όλους πανανθρώπινες αξίες» χωρίς ωστόσο να διευκρινίζεται ποιες είναι αυτές οι αξίες.
Στη συνέχεια αναφέρεται ότι «ύψιστη προτεραιότητά μας είναι η Ελλάδα, οι συμπολίτες μας και η ζωή όλων μας σε ένα πλαίσιο αληθινής Δημοκρατίας, με εδραίωση της λαϊκής κυριαρχίας, της ισονομίας, της δικαιοσύνης και της αξιοκρατίας. Ήρθε η ώρα οι πολίτες αυτής της χώρας να αισθανθούν ασφαλείς».
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Ακολούθως αναφέρεται ότι «ύψιστη αρχή του Κινήματος η ΙΣΟΝΟΜΙΑ. Όλοι οι πολίτες είμαστε ίσοι απέναντι στον νόμο, χωρίς αστερίσκους ή εξαιρέσεις, χωρίς “ακαταδίωκτα” ή άλλα “προνόμια”».
Υπάρχει ακόμα η εξής αναφορά: «η Αρχαία Ελληνική Γραμματεία, πολύτιμη κληρονομιά του Ελληνισμού, αποτελεί παγκόσμια πνευματική παρακαταθήκη και θεμέλιο του σύγχρονου πολιτισμού, της φιλοσοφίας, των επιστημών και της δημοκρατικής σκέψης».
Τέλος, στο κλείσιμο της διακήρυξης και συγκεκριμένα στην Πρόσκληση αναφέρεται ότι «ώστε η Πατρίδα μας, που γέννησε τη Δημοκρατία, να τιμά την κληρονομιά της και να κατακτήσει τη θέση που της αρμόζει, Ώστε η αρετή να αποτελεί το κριτήριο της πολιτικής».
Από την ιδρυτική διακήρυξη απουσιάζει οποιαδήποτε αναφορά στην έννοια και το ιδανικό της ισότητας—πλην της αναφοράς ότι οι πολίτες είμαστε ίσοι απέναντι στον νόμο—υπάρχει η αναφορά στην ελευθερία, ενώ υπάρχουν αρκετές αναφορές στην έννοια της αρετής με τις οποίες η έννοια αυτή εισάγεται στην ελληνική πολιτική. Μαζί με αυτή, δίνεται ιδιαίτερη έμφαση στην έννοια της ισονομίας και στην αρχαία ελληνική γραμματεία ως θεμέλιο του σύγχρονου πολιτισμού και της δημοκρατικής σκέψης. Οποιαδήποτε αναφορά στην εξέλιξη της φιλοσοφίας και της σκέψης περί δημοκρατίας από την εποχή του Διαφωτισμού και μετά υποτιμάται και ουσιαστικά απορρίπτεται.
Η αναφορά στην ελευθερία και την αρετή, η απουσία οποιασδήποτε αναφοράς στην ισότητα ως ιδανικό και στόχο της πολιτικής και η επιστροφή στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία αποτελούν τον πυρήνα του νεοσυντηρητισμού. Πρόκειται για ένα ιδεολογικό ρεύμα που αναπτύχθηκε στις Ηνωμένες Πολιτείες μεταπολεμικά κυρίως από πρώην τροτσκιστές και μια σειρά συντηρητικών στοχαστών, πολλοί εξ αυτών εβραϊκής καταγωγής, οι οποίοι έθεσαν αρχικά ως βασικό τους στόχο την εναντίωση στη σταλινική Σοβιετική Ένωση και το (σοσιαλιστικό και σοσιαλδημοκρατικό) πρόταγμα περί ισότητας. Από εκεί εξελίχθηκε σε ένα ιδιαίτερα περίπλοκο αλλά κυρίως πετυχημένο και επιδραστικό ρεύμα το οποίο κατάφερε όχι μόνο να αντικρούσει οποιαδήποτε εναλλακτική πολιτική πρόταση με ριζοσπαστικές καταβολές αλλά και να αναγκάσει τον ψυχροπολεμικό φιλελευθερισμό να συντηρητικοποιηθεί. Είναι ένα ιδεολογικό ρεύμα που πέτυχε επίσης να κάνει εκ νέου τον συντηρητισμό περήφανο για αυτό που είναι, κάτι που ο συντηρητισμός χρειαζόταν ειδικά μετά από την ιδεολογική και πολιτική του ήττα λόγω των ευθυνών του για το ότι οδήγησε στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο. Φυσικά, είναι ένα ιδεολογικό ρεύμα ιδιαίτερα περίπλοκο και σύνθετο με ένα εύρος σκέψης και πολιτικής που κυμαίνεται από την υπεράσπιση του Σιωνισμού και του κράτους του Ισραήλ μέχρι την υπονόμευση και τον περιορισμό ή ακόμα και κατάργηση του κράτους πρόνοιας και μια ισχυρή ρητορική περί παρακμής των δυτικών κοινωνιών για την οποία υπεύθυνες είναι οι προοδευτικές ιδέες και δυνάμεις συμπεριλαμβανομένου του φεμινισμού ο οποίος, διεκδικώντας δικαιώματα και ελευθερίες για τις γυναίκες, έχει υπονομεύσει τον θεσμό της οικογένειας και από την οποία μόνο η επιστροφή σε συγκεκριμένα συντηρητικά μοτίβα μπορεί να τις βγάλει. Λόγω ακριβώς αυτής της περιπλοκότητάς του, δεν είναι δυνατό να επεκταθούμε εδώ περαιτέρω, ωστόσο είναι σημαντικό να καταγραφεί ότι η Ελπίδα για τη Δημοκρατία είναι το πρώτο κόμμα που εμφανίζεται με αυτή την πολιτική και ιδεολογική ταυτότητα ανοικτά και δημόσια στην Ελλάδα, παρ’ όλο που ασφαλώς δεν είναι το μοναδικό κόμμα στη χώρα με αυτά τα χαρακτηριστικά.
Μαρία Καρυστιανού, η Phyllis Schlafly της Ελλάδας
Όσο η ελληνική αριστερά πανηγυρίζει για τη σεξιστική επίθεση του—πρώην υποψηφίου με τη Νέα Δημοκρατία—Βασίλη Παϊτέρη στην Αφροδίτη Λατινοπούλου, η Καρυστιανού και η Μαρία Γρατσία, μεταξύ άλλων, δουλεύουν μεθοδικά και σταθερά για την υπονόμευση των αναπαραγωγικών και σεξουαλικών ελευθεριών των γυναικών και για την ευρύτερη και συνολικότερη υποτίμηση της θέσης τους. Ενώ ο νεοσυντηριτισμός δούλευε συνήθως με τις έννοιες της υψηλής πολιτικής, που είδαμε προηγουμένως, η νέα δεξιά δούλευε για να καταργήσει τις κατακτήσεις των γυναικών και να κανονικοποιήσει τη σεξιστική και μισογύνικη ιδεολογία της. Η αφετηρία της για αυτό ήταν η επίθεση σε ό,τι οι γυναίκες είχαν κατακτήσει στο πεδίο των αναπαραγωγικών και σεξουαλικών ελευθεριών τους με πρώτη επιδίωξη την κατάργηση της πρόσβασης σε ασφαλή άμβλωση. Ειδικά στις Ηνωμένες Πολιτείες ο συγκεκριμένος στόχος επετεύχθη σε μεγάλο βαθμό με την απόφαση του Ανώτατου Δικαστηρίου το 2022 για την οποία έχω αρθρογραφήσει αλλού. Παρακάτω θα εξηγήσω συνοπτικά πώς το κόμμα της Καρυστιανού υπονομεύει αυτές τις ελευθερίες και υποτιμά τις γυναίκες με αιχμή την άρνηση της αναγνώρισης του όρου γυναικοκτονία. Πρόκειται για μια κριτική επί των θέσεων και των επιχειρημάτων που διατυπώθηκαν και για επίθεση, όπως η ίδια η Καρυστιανού έσπευσε να χαρακτηρίσει προκειμένου να απαξιώσει και να υποτιμήσει εκ των προτέρων οποιαδήποτε κριτική ενδεχομένως της ασκηθεί ως επίθεση. Το πώς οι άνθρωποι στέκονται έναντι της κριτικής που τους ασκείται και το αν τη δέχονται ή όχι, εξάλλου, είναι ένας σημαντικός δείκτης του πώς σκοπεύουν να πολιτεύονται και να κυβερνούν, σε περίπτωση που αυτή η εντολή τούς δοθεί την ημέρα των εκλογών. Τα αποσπάσματα που σχολιάζονται προέρχονται από την εκπομπή του Mega «Χαμογέλα και Πάλι» με τη Σίσσυ Χρηστίδου, στην οποία μίλησε η ίδια η Καρυστιανού, ενώ παρόμοιες θέσεις εξέφρασε στην εκπομπή «Κοινωνία Ώρα Mega» με τον Ιορδάνη Χασαπόπουλο και την Ανθή Βούλγαρη η Γρατσία. Οι θέσεις που διατυπώνονται από τους δημοσιογράφους δεν θα σχολιαστούν όσο προβληματικές και αν είναι.
Πρώτο βασικό επιχείρημα της Καρυστιανού είναι ότι «η δολοφονία γυναικών ως αποτέλεσμα έμφυλης βίας είναι ένα παλιό, βαθύ τραύμα της κοινωνίας, που έχει πολυπαραγοντική αιτιολογία. Από τη μία, κουβαλάμε την πατριαρχική δομή στην κοινωνία, με την κουλτούρα της ανδρικής κυριαρχίας και υπεροχής, και από την άλλη η παρακμή της κοινωνίας, με την απλοποίηση της παιδείας, ξεκομμένη από τον πολιτισμό, τη φτωχοποίηση, την ανεργία, την απουσία οράματος, αισιοδοξίας, ελπίδας, γεννά βία». Η Καρυστιανού θα έπρεπε να γνωρίζει ότι η βία κατά των γυναικών δεν είναι ούτε πρόσφατο φαινόμενο ούτε φαινόμενο που εμφανίζεται μόνο σε κοινωνίες φτωχοποιημένες ούτε ασκείται μόνο από φτωχούς άνδρες: η βία κατά των γυναικών είναι ιστορικό, διαπολιτισμικό και διαταξικό φαινόμενο. Η προσπάθειά της να τη συνδέσει με την παρακμή της κοινωνίας δεν κάνει τίποτα περισσότερο από το να ενισχύει τις νεοσυντηρητικές καταβολές του λόγου της.
Βασικό επιχείρημα εναντίον της αναγνώρισης του όρου είναι ότι «ο όρος γυναικοκτονία τονίζει τη διάκριση μεταξύ των γυναικών και των ανδρών. Και το χειρότερο είναι ότι τοποθετεί τη γυναίκα στις ευάλωτες ομάδες, υπό το χαρακτηριστικό του αδύναμου φύλου. Εγώ, λοιπόν, δεν πιστεύω καθόλου ότι η γυναίκα είναι αδύναμο φύλο, ούτε έχει λάβει τη θέση που της αξίζει στην κοινωνία, κάτι που εύχομαι να συμβεί σύντομα. Επομένως ορολογίες που μπορεί να διχάζουν ή δράσεις που ενισχύουν τη φυλετική διάκριση θεωρώ ότι λειτουργούν αντίθετα». Κατ’ αρχάς η Καρυστιανού, ως πολιτικό πλέον πρόσωπο και όχι απλώς ως δημόσιο πρόσωπο, όφειλε να γνωρίζει ότι η διάκριση είναι έμφυλη (gender) και όχι φυλετική (racial). Η λανθασμένη χρήση των όρων υποδηλώνει ότι δεν γνωρίζει καν το θέμα για το οποίο τοποθετείται και, άρα, η τοποθέτησή της είναι απλώς ιδεολογική και πολιτική. Πέρα από αυτό, το θέμα εδώ είναι ότι η θέση αρνείται να δει την πραγματικότητα: οι γυναίκες δεν είναι αδύναμο φύλο αλλά βρίσκονται σε υποδεέστερη θέση έναντι των ανδρών ακριβώς λόγω της εξουσίας που το πατριαρχικό σύστημα ασκεί επί των γυναικών, ενώ διασφαλίζει και ενισχύει την ανδρική κυριαρχία. Το πώς αυτό το σύστημα της ιεράρχησης των ανθρώπων σε ανώτερους και κατώτερους με βάση το φύλο τους έχει δημιουργηθεί είναι κάτι που δεν θα αναλύσουμε εδώ. Ωστόσο, το να λέμε ότι «δεν πιστεύω ότι η γυναίκα είναι αδύναμο φύλο» αυτό που επιδιώκει να κάνει είναι να αρνηθεί αυτή την πραγματικότητα: είναι άλλο να λέμε ότι οι γυναίκες δεν είναι το αδύναμο φύλο και άλλο το να αναγνωρίζουμε ότι οι γυναίκες βρίσκονται σε υποδεέστερη και αδύναμη θέση εντός του συστήματος των έμφυλων σχέσεων. Όπως ακριβώς ο όρος «παιδοκτονία» αναγνωρίζει την αδύναμη θέση ενός παιδιού έναντι ενός ανήλικου ατόμου που μπορεί πολύ πιο εύκολα να σκοτώσει ένα παιδί από ό,τι ένα άλλο ανήλικο άτομο.
Το ζήτημα με τη νομική αναγνώριση του όρου δεν σχετίζεται με την αξία της ανθρώπινης ζωής αλλά με την αναγνώριση της ιδιαιτερότητας της τέλεσης ενός φόνου από έναν άνθρωπο σε θέση ισχύος και με θύμα έναν άλλο άνθρωπο σε θέση κατώτερη και αδυναμίας.
Από εδώ, η Καρυστιανού περνά στο να χαρακτηρίζει όσους και όσες μιλούν για το έμφυλο ζήτημα ως μη ενήλικες και ειδικά τις γυναίκες λέγοντας «θα πρέπει εγώ να συνεχίζω να λέω ναι, η γυναίκα είναι αδύναμο φύλο, ναι, η γυναίκα ανήκει στις ευάλωτες ομάδες; Ή θα πρέπει να τη μετακινήσω στη θέση του ενήλικα, στην ίδια θέση που είναι και ο άνδρας; Άρα γιατί να μην μένουμε συνεχώς σε μία κοινωνία που διχάζει και ακόμα και στο απλό θέμα του φύλου και να μην μεταφερθούμε σε μια κοινωνία ενωτική, μια κοινωνία ενηλίκων που από κοινού φροντίζει για το κοινό καλό όλων αξιοποιώντας δημιουργικά και αυτή τη διαφορετικότητα που έχουν οι άνδρες και οι γυναίκες ώστε να θεραπεύσουμε τον θεσμό της οικογένειας που έχει πληγεί σοβαρά και αποτελεί τον πυρήνα της κοινωνίας μας;»
Μια γυναίκα που λέει ότι οι γυναίκες, όταν μιλούν για την αδύναμη και κατώτερη θέση τους εντός της κοινωνίας, δεν είναι ενήλικες και θα πρέπει κάποια στιγμή να ενηλικιωθούν, όπως οι άνδρες, αποτελεί μια ακραία σεξιστική, μισογύνικη και υποτιμητική θέση για τις γυναίκες. Ακολούθως, χαρακτηρίζει το θέμα του φύλου απλό και την ενασχόληση με αυτό διχαστική αγνοώντας προφανώς ότι το ζήτημα του φύλου είναι ένα από τα πιο περίπλοκα ζητήματα με τα οποία είναι αντιμέτωπες οι ανθρώπινες κοινωνίες και το αρχαιότερο σύστημα εξουσίας και ιεράρχησης των ανθρώπων. Το ότι χαρακτηρίζει την ενασχόληση με αυτό διχαστική υποδηλώνει ότι η οπτική της είναι να εμποδίσει την ενασχόληση με αυτό μελλοντικά στο όνομα της ενότητας. Αυτό προκύπτει και από το γεγονός ότι αμέσως μετά στρέφει τη συζήτηση στο ζήτημα της οικογένειας εισάγοντας τη λογική ότι το ζήτημα των έμφυλων ανισοτήτων και της βίας κατά των γυναικών θα αντιμετωπιστεί αν θεραπεύσουμε τον θεσμό της οικογένειας. Το ρήμα που χρησιμοποιεί δεν είναι τυχαίο: η Καρυστιανού, απηχώντας τη νεοσυντηρητική λογική στην οποία αναφερθήκαμε παραπάνω, θεωρεί ότι ο θεσμός της οικογένειας νοσεί ακριβώς γιατί οι γυναίκες έχουν αμφισβητήσει τις τελευταίες αρκετές δεκαετίες την παραδοσιακή τους θέση μέσα σε αυτή. Εικάζω με μεγάλη βεβαιότητα ότι η θεραπεία που θα προτείνει μελλοντικά θα είναι η επιστροφή στην παραδοσιακή μορφή της με τη γυναίκα που γεννά και ανατρέφει τα πολλά παιδιά της οικογένειας και τον άνδρα στον ρόλο του κουβαλητή. Επίσης, θα πρέπει η ίδια να εξηγήσει τι εννοεί όταν μιλά για διαφορετικότητα των ανδρών και των γυναικών, ειδικά όταν η ίδια προηγουμένως έχει δηλώσει ότι δεν πιστεύει ότι οι γυναίκες είναι αδύναμο φύλο, για παράδειγμα: άρα, σε τι συνίσταται αυτή η διαφορετικότητα;
Όμως, θα πρέπει κλείνοντας να τονίσουμε ότι η θέση της περί θεραπείας της οικογένειας συνδέεται άρρηκτα και αξεδιάλυτα με τον περιορισμό ή ακόμα και την κατάργηση της πρόσβασης σε ασφαλή άμβλωση. Η Ελπίδα για τη Δημοκρατία δεν είναι το πρώτο κόμμα που θέτει αυτό το ζήτημα. Με έμμεσους τρόπους το έχουν θέσει ήδη η Νίκη και η Νέα Δημοκρατία αλλά και κάποιοι μικρότερης εμβέλειας σχηματισμοί ή πολιτικοί. Η Ελπίδα για τη Δημοκρατία είναι το πρώτο κόμμα, όμως, που το θέτει με αυτή τη σαφήνεια, καθαρότητα και επιμονή.
Θα είναι τομή στην ιστορία να είναι η Καρυστιανού η πρώτη γυναίκα πρωθυπουργός της Ελλάδας;
Αν η Ελλάδα αποκτήσει τη δεύτερη γυναίκα πρωθυπουργό της (και όχι την πρώτη γυναίκα πρωθυπουργό της, όπως υποστήριξε ο Θανάσης Αυγερινός, εκπρόσωπος τύπου του κόμματος, στο Σέιφ Σπέις της Αναστασίας Γιάμαλη), θα πρέπει να γνωρίζει ότι η γυναίκα αυτή θα αμφισβητήσει τις σεξουαλικές και αναπαραγωγικές της ελευθερίες και κεκτημένα των γυναικών και θα οδηγήσει στη συνολική περαιτέρω υποβάθμιση της θέσης τους. Παρ’ όλο που η ίδια η Καρυστιανού επικαλείται συχνά το φύλο της και μας λέει ότι μιλά ως γυναίκα, όταν τα λέει αυτά, γνωρίζουμε ήδη καλά ότι αυτό δεν σημαίνει ότι μιλά για να υπερασπιστεί τις γυναίκες και τα δικαιώματά τους αλλά μπορεί να μιλά και για να τα καταργήσει. Αν η διατύπωση περί γυναικείας ματιάς, πέρα των προβληματικών της συνδηλώσεων, σημαίνει ότι αυτή η γυναίκα πρωθυπουργός θα επιδιώξει να επιστρέψει τον μισό πληθυσμό της χώρας στον παραδοσιακό του ρόλο, δεν θα πρόκειται μάλλον και για μεγάλη επιτυχία. Το παράδειγμα της Phyllis Schlafly, της διάσημης συντηρητικής αντιφεμινίστριας Αμερικανίδας ακτιβίστριας και συγγραφέως, εξάλλου, μας το έχει διδάξει αυτό καλά.
(Η Δήμητρα Μαρέτα είναι Διδάκτωρ πολιτικής θεωρίας από το Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Ιστορίας του Παντείου Πανεπιστημίου Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών)
