Η ανάλυση των εισοδημάτων στην Ελλάδα αποτελεί βασικό εργαλείο για την κατανόηση των κοινωνικών ανισοτήτων. Σε προηγούμενο άρθρο[1] εξετάστηκαν τα ποσοστά φτώχειας σε περιφερειακό επίπεδο, αναδεικνύοντας σημαντικές διαφοροποιήσεις μεταξύ των περιοχών της χώρας. Τα ευρήματα αυτά δείχνουν ότι η αποτύπωση της φτώχειας μέσα από εθνικούς μέσους όρους δεν αρκεί για να κατανοήσουμε την πραγματική έκταση του προβλήματος.
Στον παρακάτω πίνακα παρουσιάζονται τα ποσοστά φτώχειας ανά περιφέρεια για τα έτη 2020–2023 (Ετήσιες εκθέσεις της Ελληνικής Στατιστικής Αρχής 2021-2024 με μικροδεδομένα EU SILC). Σημειώνεται ότι το εθνικό ποσοστό φτώχειας για το 2023 φτάνει στο 19,5%, ενώ οι περιφέρειες παρουσιάζουν σημαντικές αποκλίσεις από αυτό το εθνικό ποσοστό (π.χ. Αττική 13,7%, και Δυτική Ελλάδα 30,6%)
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Πίνακας 1: Ποσοστά φτώχειας ανά περιφέρεια (2021–2024, %)
Πηγή: ΕΛΣΤΑΤ 2021-2024
Παρότι σε εθνικό επίπεδο καταγράφονται μικρές αυξομειώσεις στους σχετικούς δείκτες, οι μεταβολές αυτές δεν κατανέμονται ομοιόμορφα στις περιφέρειες και δεν επηρεάζουν με τον ίδιο τρόπο όλους τους πολίτες. Οι κοινωνικές και οικονομικές συνθήκες διαφοροποιούνται έντονα από περιφέρεια σε περιφέρεια, με αποτέλεσμα ορισμένες περιοχές να εμφανίζουν βελτίωση (περιφέρεια Ηπείρου, Στερεά Ελλάδα, Αν. Μακεδονία και Θράκη), ενώ άλλες να παραμένουν στάσιμες (περιφέρεια Θεσσαλία, Νότιο Αιγαίο , Αττική, Ιόνια Νησιά, Κρήτη) ή να επιβαρύνονται περαιτέρω (Βόρειο Αιγαίο, Δυτική Μακεδονία, Δυτική Ελλάδα). Έτσι, η αποτίμηση των εξελίξεων αποκλειστικά μέσω εθνικών ποσοστών ενέχει τον κίνδυνο εσφαλμένων συμπερασμάτων, αγνοώντας ότι τα εισοδήματα και οι ευκαιρίες κατανέμονται άνισα στον γεωγραφικό και κοινωνικό χώρο. Τα ζητήματα της περιφερειακής ανάπτυξης δεν αποτελούν απλώς τεχνικό ή αναπτυξιακό πρόβλημα, αλλά πρωτίστως ζήτημα ισότιμης διαχείρισης και δίκαιης κατανομής των ευκαιριών μεταξύ των πολιτών μιας χώρας και των περιφερειών της.
Στη συνέχεια αναλύονται τα πενθημόρια των εισοδημάτων σε περιφερειακό επίπεδο. Ο συγκεκριμένος δείκτης, χρησιμοποιεί τη διαίρεση του πληθυσμού σε πέντε ίσες εισοδηματικές ομάδες, τα λεγόμενα πενθημόρια εισοδήματος (quintiles). Κάθε πενθημόριο αντιστοιχεί στο 20% του πληθυσμού και προκύπτει από την κατάταξη των ατόμων ή των νοικοκυριών βάσει του εισοδήματός τους. Το πρώτο πενθημόριο περιλαμβάνει το φτωχότερο 20% του πληθυσμού, ενώ το πέμπτο πενθημόριο αντιστοιχεί στο πλουσιότερο 20%.
Τα ενδιάμεσα πενθημόρια αποτυπώνουν τη σταδιακή μετάβαση από τα χαμηλότερα προς τα υψηλότερα εισοδηματικά επίπεδα, επιτρέποντας την ανάλυση της εισοδηματικής κατανομής και των ανισοτήτων σε περιφερειακό επίπεδο. Για τις ανάγκες της έρευνας αντλήθηκαν μικροδεδομένα της Έρευνας Εισοδήματος και Συνθηκών Διαβίωσης των Νοικοκυριών (EU SILC) από την Ελληνική Στατιστική Αρχή (ΕΛΣΤΑΤ) για το έτος 2022.
Πηγή: ΕΛΣΤΑΤ – Επεξεργασία Μικροδεδομένων EU-SILC
Πρώτο εισοδηματικό πενθημόριο
Η κατανομή του πληθυσμού στο πρώτο εισοδηματικό πενθημόριο αποκαλύπτει τις περιφέρειες όπου η φτώχεια και η οικονομική επισφάλεια αποτελούν δομικό χαρακτηριστικό. Στο μεγαλύτερο μέρος της Ελλάδος (πλην των περιφερειών Αττική, Κρήτη, Νότιο Αιγαίο, Θεσσαλία), παρατηρείται υπερσυγκέντρωση πληθυσμού στα χαμηλότερα εισοδήματα, γεγονός που αντανακλά την παγίωση της φτώχειας και αναπαραγωγή των ανισοτήτων σε περιφερειακό επίπεδο, ενισχύοντας τον κίνδυνο κοινωνικού αποκλεισμού θέτοντας σε κίνδυνο την περιφερειακή κοινωνική συνοχή.
Πέμπτο εισοδηματικό πενθημόριο
Το πέμπτο εισοδηματικό πενθημόριο αναδεικνύει με τον πιο καθαρό τρόπο τη χωρική συγκέντρωση του πλούτου. Η Αττική ξεχωρίζει έντονα, καθώς συγκεντρώνει δυσανάλογα μεγάλο μερίδιο του πληθυσμού στα ανώτερα εισοδηματικά στρώματα, επιβεβαιώνοντας τον κυρίαρχο ρόλο της ως οικονομικού και παραγωγικού κέντρου της χώρας. Η συγκέντρωση αυτή δεν είναι τυχαία, αλλά αποτέλεσμα της άνισης κατανομής επενδύσεων, θέσεων υψηλής εξειδίκευσης, διοικητικών λειτουργιών και πρόσβασης σε δίκτυα ευκαιριών.
Στον αντίποδα, οι περισσότερες περιφέρειες εμφανίζουν περιορισμένη παρουσία στο πέμπτο πενθημόριο, γεγονός που υποδηλώνει ότι η οικονομική ανάκαμψη και η αύξηση των ανώτερων εισοδημάτων δεν διαχέονται ισόρροπα στον Ελλαδικό χώρο. Ακόμη και περιφέρειες με τουριστική ή αστική ανάπτυξη αδυνατούν να προσεγγίσουν τα επίπεδα της Αττικής, επιβεβαιώνοντας ότι η συσσώρευση πλούτου παραμένει ισχυρά κεντροποιημένη.
Συμπεραίνοντας η αντιπαραβολή του πρώτου με το πέμπτο πενθημόριο αποτυπώνει μια βαθιά ασύμμετρη και άνιση περιφερειακή πραγματικότητα. Από τη μία, περιφέρειες εγκλωβισμένες στα χαμηλότερα εισοδήματα και, από την άλλη, η πρωτεύουσα με τις νησιωτικές περιφέρειες. Η εικόνα αυτή αναγνωρίζει ότι οι εισοδηματικές ανισότητες στην Ελλάδα δεν είναι μόνο κοινωνικές, αλλά και χωρικές, και συνδέονται άμεσα με τις επιλογές αναπτυξιακής πολιτικής. Η απουσία ουσιαστικής σύγκλισης μεταξύ των περιφερειών θέτει με σαφήνεια το ζήτημα της περιφερειακής δικαιοσύνης.
Τα στοιχεία υπογραμμίζουν ότι οι κοινωνικές ανισότητες στην Ελλάδα έχουν και γεωγραφικό πρόσημο. Το πού ζει κανείς εξακολουθεί να καθορίζει σε μεγάλο βαθμό το επίπεδο διαβίωσής του. Όσο οι περιφερειακές αποκλίσεις παραμένουν, ο χώρος θα συνεχίζει να λειτουργεί ως μηχανισμός παραγωγής ανισοτήτων.
(Ο Χάρης Δαλτζόγλου είναι Διδάκτορας Κοινωνικής Πολιτικής ΔΠΘ – Άρθρο στο Ινστιτούτο ΕΝΑ)
[1] https://enainstitute.org/publication/o-kindynos-ftocheias-stin-anatoliki-ma/
