Στο τελευταίο του βιβλίο, «The Great Global Transformation» ο Μπράνκο Μιλάνοβιτς αναλύει το τέλος της εποχής του νεοφιλελευθερισμού και την ανάδυση μιας νέας παγκόσμιας τάξης που αποκαλεί «Εθνικό Φιλελευθερισμό της Αγοράς». Ο όρος θυμίζει έμμεσα το κλασικό έργο του Καρλ Πολάνι, «Ο Μεγάλος Μετασχηματισμός», υποδηλώνοντας ότι βιώνουμε μια νέα συστημική ρήξη παρόμοια με αυτή που οδήγησε στο τέλος της «αυτορρυθμιζόμενης αγοράς» τον 19ο αιώνα.
Οι «δύο μεγάλοι μετασχηματισμοί» αφορούν τους πυλώνες που διέλυσαν την προηγούμενη παγκόσμια Συναίνεση της Ουάσιγκτον:
1. Η Άνοδος της Ασίας (ειδικά της Κίνας): Η ταχύτατη οικονομική ανάπτυξη της Κίνας και άλλων ασιατικών κρατών οδήγησε στη μεγαλύτερη αναδιάταξη των παγκόσμιων εισοδημάτων τα τελευταία 50 χρόνια. Αυτό δημιούργησε μια νέα παγκόσμια ελίτ και μεσαία στρώματα, αλλά υπονόμευσε επίσης την οικονομική υπεροχή της Δύσης, καθιστώντας αδύνατη την ενσωμάτωση της Κίνας σε ένα πλαίσιο που οι κανόνες γράφτηκαν αποκλειστικά από τις ΗΠΑ και τους συμμάχους τους.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
2. Η Ανάδυση Νέων Ελίτ και Δυτικής Πλουτοκρατίας: Εντός της Δύσης, δεκαετίες νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης οδήγησαν σε μια εξαιρετικά πλούσια ελίτ και τεράστια άνοδο των ανισοτήτων. Αυτή η «επιστροφή της πλουτοκρατίας» έχει τροφοδοτήσει τη λαϊκή δυσαρέσκεια και έχει ωθήσει το πολιτικό κυρίαρχο ρεύμα προς πιο εθνικιστικές και προστατευτικές θέσεις (Alt.Right).
Στη Νέα Τάξη πραγμάτων, σε εθνικό επίπεδο, κυριαρχεί ο νόμος της «ελεύθερης αγοράς», ενώ στο διεθνές πεδίο επικρατούν μερκαντιλιστικές και αντιφατικές λογικές, που χαρακτηρίζονται από πολλαπλές κρίσεις, κυρώσεις και τη δημιουργία οικονομικών μπλοκ.
Ο Μιλάνοβιτς ισχυρίζεται ότι αυτή η σύμπτωση της δυτικής πτώσης και της ασιατικής ανάπτυξης οφείλεται στην άνιση παγκοσμιοποίηση, λόγω της κυριαρχίας του νεοφιλελευθερισμού. Πλέον οι εργαζόμενοι αντιμετωπίζουν τον «εθνικό φιλελευθερισμό της αγοράς»: τέλος στα οφέλη της παγκοσμιοποίησης και εφαρμογή ενός άγριου δαρβινικού καπιταλισμού με ελάχιστη κοινωνική προστασία στο εσωτερικό.
ΕΕ
Η ΕΕ δεν θεωρείται πλέον κρίσιμο μέγεθος στο παγκόσμιο σύστημα, βρίσκεται στην πιο δύσκολη κατάσταση από την ίδρυσή της και είναι η μεγάλη χαμένη σε αυτήν την παγκόσμια αναδιάταξη. Τα διαρθρωτικά προβλήματα της Ευρώπης σε ασφάλεια, ενέργεια και τεχνολογική εξάρτηση μειώνουν περαιτέρω την παγκόσμια επιρροή της. Οι κυρώσεις κατά της Ρωσίας έχουν επιδεινώσει τις εσωτερικές αποκλίσεις και έχουν τροφοδοτήσει τις φυγόκεντρες δυνάμεις.
Οι χώρες της ΕΕ επέλεξαν πολιτικές λιτότητας που έχουν καταστρέψει την εγχώρια κατανάλωση και έχουν δημιουργήσει μια παθολογική εμμονή για τις εξαγωγές, ειδικά με τις ΗΠΑ . Οι νεοφιλελεύθερες πολιτικές χρηματιστικοποίησης έχουν δημιουργήσει έναν περιορισμό απόλυτης εξάρτησης του ευρωπαϊκού κεφαλαίου και των αποταμιεύσεων από την απόδοση της χρηματιστηριακής αγοράς.
Η ιδέα της εισαγωγής ενός ευρωπαϊκού «28ου καθεστώτος» -ή «Πυξίδας Ανταγωνιστικότητας», αποκαλύπτει ένα βαθειά αντιδραστικό πολιτικό σχέδιο των Μέρτς-Μελόνι: τη δημιουργία ενός παράλληλου νομικού πλαισίου που θα επιτρέπει στις επιχειρήσεις να λειτουργούν εκτός των εθνικών κανόνων για την εργασία, τη φορολογία και την εταιρική διακυβέρνηση, προκειμένου να αποδυναμωθεί η ΕΕ στο όνομα της ανταγωνιστικότητας. Πολιτικά, ανοίγει το δρόμο για μια μη δημοκρατική αρχιτεκτονική της ΕΕ, ειδικά στους οικονομικούς και κοινωνικούς κανόνες.
Πρόκειται για μια δομική επίθεση στο ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο, σε πλήρη εναρμόνιση με τις απαιτήσεις Τραμπ, απορρίπτοντας την πρόταση του Μακρόν για νέο κοινό χρέος και απομάκρυνση από την αμερικανική τεχνολογία. Ο γαλλογερμανικός άξονας τελείωσε. Το πρωτόκολλο Μέρτς-Μελόνι είναι μια συμφωνία για την παράδοση των κλειδιών της Ευρώπης στις μεγάλες εταιρείες, αποσπώντας την εξουσία από την Κομισιόν και το Ευρωκοινοβούλιο και δίνοντάς την σε εθνικούς ηγέτες που εφαρμόζουν μια εταιρική ατζέντα.
Γεωπολιτικά, η ΕΕ, αντιμετωπίζει έναν αδιέξοδο πόλεμο στην Ουκρανία. Η Ρωσία απαιτεί τη μόνιμη ουδετερότητα της Ουκρανίας και την προσάρτηση περιοχών στην ανατολική Ουκρανία. Ταυτόχρονα οι ΗΠΑ θέλουν να επεκτείνουν το αμερικανικό ημισφαίριο απαιτώντας τη στρατηγικά σημαντική Γροιλανδία. Στα νότια, το Ισραήλ, εκτός της Γάζας, εμπλέκεται σε αρκετές στρατιωτικές συγκρούσεις. Στο Ιράν, υπάρχει η αμερικανική απειλή ενός εντελώς ανεξέλεγκτου πολέμου. Και με το Πεκίνο, η ΕΕ δεν μπορεί να βρει έναν σταθερό τρόπο συνεργασίας, με τον Μερτς να είναι έντονα επικριτικός έναντι της Κίνας. Η δε ομάδα χωρών BRICS+, η οποία πλέον ξεπερνά την ΕΕ δημογραφικά, οικονομικά και τεχνολογικά, αγνοείται πλήρως από την Ευρώπη.
ΗΠΑ
Για να παραμείνει κυρίαρχος παγκόσμια ο Τραμπ μετασχηματίζει τις ΗΠΑ σε αυτοκρατορία: Πλήρης εσωτερική εξουσία, μονοπώλιο βίας σε εσωτερικό και εξωτερικό, συρρίκνωση ελευθεριών, αποικιοκρατικές σχέσεις με τους παλαιούς συμμάχους, διαρκή ένταση με τους εχθρούς , εκβιαστικά διλλήματα σε χώρες για αγορά αμερικανικού Χρέους και εκβιασμούς σε χώρες και ξένες εταιρίες για επενδύσεις εντός των ΗΠΑ. Όμως τα ομοσπονδιακά έσοδα συνεχώς μειώνονται, λόγω μείωσης φόρων των πλουσίων και αύξησης των στρατιωτικών δαπανών, παρότι αποσύρει τις βάσεις του από μια σειρά χώρες.
Ο Τραμπ θέλει να πείσει το διεθνές Κεφάλαιο ότι οι ΗΠΑ μπορούν να μονοπωλούν την διαχείριση των παγκόσμιων αποταμιεύσεων και οι αμερικανικές εταιρίες να ελέγχουν τους παγκόσμιους πόρους (πχ Βενεζουέλα, Ιράν, Γροιλανδία, Νιγηρία). Άλλωστε οι εκλογές του επόμενου έτους στη Βραζιλία του Λούλα και των BRICS θα είναι το κρίσιμο μέγεθος υποταγής ή μη της Λ. Αμερικής στα τραμπικά σχέδια.
Ο Τραμπ εισήγαγε τους δασμούς για δύο βασικούς λόγους. Ο πρώτος είναι η ανάγκη άντλησης κεφαλαίων, η εξεύρεση πόρων για την βιωσιμότητα του Δημόσιου Χρέους (37 τρις δολάρια) με την καταβολή 1,3 τρις δολαρίων σε τόκους κάθε χρόνο, ενώ το Ιδιωτικό Χρέος αγγίζει τα 35 τρις. Ο δεύτερος λόγος για τους δασμούς έγκειται στην προσπάθεια των ΗΠΑ να μειώσουν το εμπορικό τους έλλειμμα, το οποίο αυτή τη στιγμή πλησιάζει το 1 τρις δολάρια ετησίως, και να επαναπατρίσουν ολόκληρες φάσεις παραγωγής που έχουν πλέον μετατοπιστεί σε όλο τον κόσμο λόγω της παγκοσμιοποίησης.
Ο χρηματοπιστωτικός καπιταλισμός οδήγησε στην χρηματιστικοποίηση των πάντων στις ΗΠΑ, διαλύοντας το εγχώριο σύστημα παραγωγής, χρηματιστικοποιώντας ουσιαστικά την ζωή των ανθρώπων και δημιουργώντας συνεχόμενες κρίσεις, οι επιπτώσεις των οποίων περιορίστηκαν από τη δημιουργία νέου χρέους που καλύπτεται από τη δολαριοποίηση.
Όμως, οι δασμοί δεν επαρκούν για την επίτευξη αυτών των στόχων, επειδή το χρέος των ΗΠΑ είναι τεράστιο και χάνει αγοραστές (Κίνα, Ινδία, πετρελαιομοναρχίες), ενώ η ανάκαμψη της παραγωγής των ΗΠΑ φαίνεται εξαιρετικά περίπλοκη. Συνεπώς, ο Τραμπ έχει συνδυάσει τη στρατηγική των δασμών με αυτή της στρατιωτικής επιθετικότητας, με στόχο την απόκτηση του ελέγχου περιοχών του πλανήτη που είναι ιδιαίτερα πλούσιες σε πρώτες ύλες και ενέργεια.
Στόχος θα ήταν επίσης να ωθηθούν οι χώρες BRICS και άλλες αναδυόμενες δυνάμεις να επιστρέψουν στην αγορά αμερικανικού χρέους και να μην εγκαταλείψουν το δολάριο. Η Αποδολαριοποίηση προκύπτει από την ανάπτυξη οικονομικών και εμπορικών ζωνών που δεν περιλαμβάνουν τις ΗΠΑ (Mercosur - BRICS+ - ASEAN - Οργανισμός Συνεργασίας της Σαγκάης - Αφρικανική Ζώνη Ελεύθερων Συναλλαγών).
Ο Τραμπ προσπαθεί να επιλύσει τις εσωτερικές συγκρούσεις του αμερικανικού καπιταλισμού μεταξύ της Wall Street (Blackrock, Goldman Sachs, Vanguard κλπ) και των τραμπικών ολιγαρχών (Musk, Palantir, Big Tech κλπ) μέσω του αμοιβαίου κέρδους, εμπλέκοντάς τους στην κοινή διαχείριση στρατιωτικών συμβάσεων, πόρων σε περιοχές υπό στρατιωτικό έλεγχο και χρηματοοικονομικών και νομισματικών μέσων (κρυπτονομίσματα): ένα είδος συμφωνίας για την αποτροπή της έκρηξης της χρηματοπιστωτικής φούσκας και της κατάρρευσης του δολαρίου. Το 75% του χρέους των ΗΠΑ κατέχεται από μεγάλα αμερικανικά funds, την FED και διάφορες ομοσπονδιακές υπηρεσίες, ενώ το ποσοστό που κατέχεται από τον υπόλοιπο κόσμο έχει φτάσει στο ιστορικό χαμηλό του 25%.
Επομένως, η επίλυση της εσωτερικής σύγκρουσης του αμερικανικού καπιταλισμού είναι κρίσιμη για τον Τραμπ, όπως αποδεικνύεται από τον διορισμό μιας συμβιβαστικής προσωπικότητας όπως ο Κέβιν Γουόρς στην ηγεσία της FED. Όμως για να επιτευχθεί αυτή η σύνθεση και να αποφευχθεί η αποδολαριοποίηση, ο Τραμπ πρέπει επίσης να μειώσει τις συγκρουσιακές σχέσεις με την Κίνα, δεδομένης της ουσιαστικής της θέσης στη χρήση του δολαρίου και στις αμερικανικές αλυσίδες παραγωγής.
Διάσκεψη Ασφαλείας του Μονάχου
Ο Υπεξ των ΗΠΑ, Μάρκο Ρούμπιο, δεν ήρθε για να επουλώσει πληγές. Επέκρινε τις πολιτικές της Ευρώπης για τη μετανάστευση και το κλίμα, απορρίπτοντας παράλληλα την ιδέα ότι οι ΗΠΑ επιδιώκουν «το τέλος της διατλαντικής εποχής». Μετά το «μαστίγιο» από Τραμπ και Βανς, ήρθε το «καρότο» του Ρούμπιο να ανακουφίσει τους αυταπατώμενους υποτελείς ευρωπαίους. Οι ΗΠΑ θέλουν να συνεχίσουν τη σχέση τους με την Ευρώπη, αλλά με αυτοκρατορικούς όρους που προσιδιάζουν περισσότερο με τη σχέση μεταξύ αφέντη και των υποτελών του παρά με αυτή των συμμάχων.
Οι ΗΠΑ δεν έχουν καμία διάθεση να υπερασπιστούν την ΕΕ απέναντι σε οποιαδήποτε απειλή. Αυτό συνάγεται από τις επανειλημμένες δηλώσεις Τραμπ, που επιμένει ότι «η ΕΕ δημιουργήθηκε για να καταστρέψει τις ΗΠΑ». Αυτή η εχθρότητα προς την ΕΕ (κοινή με τον Πούτιν) επιβεβαιώνεται τόσο στη Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας όσο και στη Στρατηγική Εθνικής Άμυνας που εξέδωσε πρόσφατα η κυβέρνηση των ΗΠΑ. Έγγραφα που αποκαλύπτουν την επιθυμία του Τραμπ να ενδυναμώσει τα ακροδεξιά ευρωπαϊκά κόμματα, ώστε να χρησιμεύσουν ως η αιχμή του δόρατος στην προσπάθεια ανατροπής των σχεδίων ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, με στόχο τον κατακερματισμό της ΕΕ.
Ο Τραμπ ενδιαφέρεται για την πώληση σχιστολιθικού αερίου και όπλων, καθώς και για την κατάργηση των κανονισμών της ΕΕ για να διευκολύνει την εισβολή των γιγάντων των χρηματοπιστωτικών υπηρεσιών και της τεχνολογίας σε μια επικερδή αγορά 450 εκατομμυρίων καταναλωτών. Περαιτέρω η αμερικανική αυτοκρατορία θέλει την Ευρώπη αρωγό στη νέα αποικιακή πολιτική έναντι του Παγκόσμιου Νότου.
Όσοι δεν συμμερίζονται την υποταγή στον Τραμπ (μειοψηφία προς το παρόν) απελπίζονται από την αυταπάτη της ΕΕ και την αποτυχία της να χρησιμοποιήσει τα μέσα που έχει στη διάθεσή της για να δείξει στην Ουάσιγκτον ότι υπάρχει μια εναλλακτική λύση στις επιταγές της.
Η μόνη ευχάριστη νότα στο Μόναχο αφορούσε την παρουσία της Ocasio-Cortez που μίλησε για τον κίνδυνο του ακροδεξιού λαϊκισμού και συνέδεσε άμεσα την άνοδο του αυταρχισμού με την αυξανόμενη ανισότητα.
Είναι πιθανό ο Τραμπ να οραματίζεται ένα πολυπολικό πλαίσιο, με την Κίνα και τη Ρωσία πρώτα και κύρια, εντός του οποίου θα τοποθετηθεί ο αμερικανικός καπιταλισμός, σίγουρα μειωμένης κυριαρχίας, αλλά όχι κατεστραμμένος από μια ριζική υποτίμηση του δολαρίου και μια οικονομική κατάρρευση. Μια συμφωνία Ουάσινγκτον-Πεκίνου-Μόσχας για ανταγωνισμό βάσει κανόνων που συνάδουν με την ισορροπία δυνάμεων. Το πρώτο βήμα θα ήταν να συμφωνήσουν στις αντίστοιχες σφαίρες επιρροής τους. Αλλά η γεωπολιτική δεν είναι γεωμετρία. Ας προετοιμαστούμε λοιπόν για την παράταση αυτής της πολεμικής περιόδου.
(Ο Λευτέρης Στουκογεώργος είναι οικονομολόγος)
