Την παγκόσμια ημέρα κατά του καρκίνου συνηθίζουμε να μιλάμε για ελπίδα, αγώνα, πρόληψη, επιστημονική πρόοδο και κοινωνική αλληλεγγύη. Η ημέρα αυτή όμως δεν προσφέρεται μόνο για συμβολισμούς. Προσφέρει κάθε χρόνο την ευκαιρία για έναν ουσιαστικό απολογισμό των πολιτικών υγείας και για επαναπροσδιορισμό προτεραιοτήτων.
Παρά τη σημαντική επιστημονική πρόοδο και τη διαθεσιμότητα σύγχρονων θεραπειών, η πραγματικότητα στη χώρα μας αποκαλύπτει ένα επίμονο πρόβλημα: η πρόσβαση στην πρόληψη, τη θεραπεία και τη μετέπειτα παρακολούθηση της πορείας των ασθενών δεν είναι ισότιμη. Η ανισότητα αυτή δεν αποτελεί συγκυριακό φαινόμενο. Αντίθετα, αντανακλά διαρθρωτικές αδυναμίες και συγκεκριμένες πολιτικές επιλογές. Μπορεί να αναλυθεί σε τρεις βασικούς άξονες: γεωγραφικό, οικονομικό και κοινωνικό.
Γεωγραφία: η τύχη του ασθενούς εξαρτάται από τον χάρτη
Στην Ελλάδα του 2026 ο τόπος κατοικίας εξακολουθεί, σε πολλές περιπτώσεις, να καθορίζει τις πιθανότητες έγκαιρης διάγνωσης και θεραπείας. Η διαμονή σε αστικό κέντρο παραμένει πλεονέκτημα πρόσβασης. Αντίθετα, η περιφέρεια αντιμετωπίζει περιορισμένη διαθεσιμότητα ογκολογικών υπηρεσιών, ελλείψεις εξειδικευμένου προσωπικού και σοβαρές δυσκολίες στον συντονισμό της φροντίδας.
Οι ασθενείς συχνά αναγκάζονται να μετακινούνται επανειλημμένα, με συνέπειες όχι μόνο οικονομικές αλλά και θεραπευτικές. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η ακτινοθεραπεία ασθενών που πάσχουν από καρκίνο του μαστού ή του ορθού, η οποία απαιτεί την καθημερινή παρουσία τους για τέσσερις έως πέντε συνεχόμενες εβδομάδες. Για πολλούς ασθενείς της περιφέρειας, η απόσταση μετατρέπεται σε πραγματικό Γολγοθά.
Η απουσία ενός λειτουργικού, αποκεντρωμένου δικτύου ογκολογικής φροντίδας επιβαρύνει το ΕΣΥ και μεταφέρει το βάρος της οργάνωσης στον ίδιο τον ασθενή. Παρά τις επανειλημμένες επισημάνσεις της επιστημονικής κοινότητας, δεν έχει υλοποιηθεί ένας ολοκληρωμένος εθνικός σχεδιασμός που να μειώνει αυτές τις ανισότητες.
Οικονομία: ο χρόνος θεραπείας έχει ταξικό πρόσημο
Η ταχύτητα πρόσβασης στη διάγνωση και τη θεραπεία συχνά σχετίζεται άμεσα με την οικονομική δυνατότητα. Ας ειπωθεί, λοιπόν, καθαρά: όποιος έχει οικονομικούς πόρους, βρίσκει λύσεις γρηγορότερα. Χειρουργείται νωρίτερα, πραγματοποιεί εξετάσεις χωρίς αναμονή, εξασφαλίζει χρόνο — και για τους ασθενείς με καρκίνο, ο χρόνος είναι ζωή.
Η ύπαρξη ιδιωτικών εναλλακτικών λειτουργεί de facto ως μηχανισμός άνισης επιτάχυνσης της φροντίδας, ιδίως σε κρίσιμα στάδια της νόσου. Παράλληλα, το κοινωνικό κράτος εμφανίζει σοβαρά κενά στην προστασία των καρκινοπαθών που εργάζονται στον ιδιωτικό τομέα ή είναι αυτοαπασχολούμενοι. Η απώλεια εισοδήματος λόγω θεραπείας δεν αντισταθμίζεται επαρκώς, δημιουργώντας έναν επιπλέον παράγοντα ανισότητας, που δεν σχετίζεται με την υγεία, αλλά με το εργασιακό καθεστώς. Η απουσία ειδικών μηχανισμών οικονομικής στήριξης δεν αποτελεί αναπόφευκτη συνθήκη· συνιστά πολιτική κατεύθυνση.
Ένα ουσιαστικό θετικό παράδειγμα που δεν πρέπει να αγνοηθεί
Μέσα σε αυτή την άνιση πραγματικότητα αξίζει να αναγνωριστεί και ένα σημαντικό θετικό στοιχείο της σύγχρονης ογκολογικής πολιτικής στη χώρα μας: η καθολική και ισότιμη πρόσβαση όλων των ασφαλισμένων στα σύγχρονα αντικαρκινικά φάρμακα. Οι καινοτόμες ανοσοθεραπείες και στοχευμένες θεραπείες, που έχουν αλλάξει την πρόγνωση πολλών μορφών καρκίνου, καλύπτονται πλήρως από την πολιτεία και παρέχονται δωρεάν σε όλους τους ασθενείς, ανεξάρτητα από το αν θεραπεύονται σε δημόσιο νοσοκομείο ή σε ιδιωτική κλινική.
Το παράδειγμα αυτό αποδεικνύει ότι, όταν υπάρχει πολιτική βούληση και θεσμικός σχεδιασμός, η ισότητα στην υγεία μπορεί να γίνει πράξη. Ταυτόχρονα, αναδεικνύει με μεγαλύτερη ένταση τα πεδία όπου αυτή η βούληση απουσιάζει.
Κοινωνία και πρόληψη: ποιοι μένουν εκτός
Τα προγράμματα προσυμπτωματικού ελέγχου αποτελούν κρίσιμο εργαλείο δημόσιας υγείας. Ωστόσο, η επιτυχία τους δεν κρίνεται από την τυπική ύπαρξή τους, αλλά από την πραγματική συμμετοχή του πληθυσμού. Παραμένει, για παράδειγμα, ασαφές σε ποιον βαθμό επιτυγχάνεται ουσιαστική κοινωνική διείσδυση στο πλαίσιο του προγράμματος «Φώφη Γεννηματά». Γνωρίζουμε αν η αγρότισσα, η ανασφάλιστη, η γυναίκα με χαμηλό μορφωτικό επίπεδο φθάνει τελικά στη μαστογραφία; Ή μήπως η πρόληψη απευθύνεται κυρίως σε όσους ήδη έχουν πρόσβαση στην πληροφορία; Η πρόληψη χωρίς στοχευμένη κοινωνική πολιτική κινδυνεύει να αναπαράγει τις ανισότητες που υποτίθεται ότι θέλει να περιορίσει.
Δημόσια νοσοκομεία: όταν το θεραπευτικό παράθυρο χάνεται
Η πιο άβολη πραγματικότητα αποκαλύπτεται μέσα στα δημόσια νοσοκομεία, τα οποία πασχίζουν να σηκώσουν το βάρος που τους έχει μετακυλιστεί. Ασθενείς ολοκληρώνουν προεγχειρητική χημειοθεραπεία, αλλά δεν μπορούν να χειρουργηθούν έγκαιρα λόγω ελλείψεων, λιστών αναμονής και ανεπαρκούς διασύνδεσης ειδικοτήτων, απόρροια της χρόνιας υποστελέχωσης. Ακτινοθεραπείες καθυστερούν εβδομάδες, παρά τις υπεράνθρωπες προσπάθειες των γιατρών. Οι δυσλειτουργίες αυτές δεν αποτελούν απλώς οργανωτικά προβλήματα· οδηγούν σε απώλεια θεραπευτικών ευκαιριών.
Οι προσπάθειες του ιατρικού και νοσηλευτικού προσωπικού υπερβαίνουν συχνά τα ανθρώπινα όρια. Ένας ογκολόγος μπορεί να κληθεί να διαχειριστεί πάνω από 50 περιστατικά ημερησίως σε επίπεδο βραχείας νοσηλείας, με αυξημένο κίνδυνο επαγγελματικής εξουθένωσης. Η διατήρηση του συστήματος σε οριακή λειτουργία δεν μπορεί να αποτελεί στρατηγική.
Αναγκαίες πολιτικές παρεμβάσεις
Απέναντι σε αυτή την πραγματικότητα, απαιτείται μια διαφορετική πολιτική προσέγγιση: ένα συνεκτικό, δημόσιο και καθολικό μοντέλο ογκολογικής φροντίδας, όπου η ισότητα δεν θα εξαντλείται στη θεωρητική κάλυψη, αλλά θα αποτυπώνεται στον χρόνο αναμονής, στη γεωγραφική εγγύτητα, στην οικονομική προστασία και στη συνέχεια της φροντίδας. Αυτό προϋποθέτει ενεργό ρόλο του κράτους στον σχεδιασμό, στη χρηματοδότηση και στον έλεγχο της ποιότητας της παρεχόμενης φροντίδας, με προτεραιότητα τον ασθενή και όχι τη διαχείριση της έλλειψης.
Η αντιμετώπιση των ανισοτήτων στη διάγνωση και τη θεραπεία του καρκίνου απαιτεί σαφείς πολιτικές δεσμεύσεις:
- Εθνικό σχέδιο ογκολογικής φροντίδας με δεσμευτικά χρονοδιαγράμματα
- Σταθερή ενίσχυση ανθρώπινου δυναμικού και εξοπλισμού στα δημόσια νοσοκομεία
- Οικονομική προστασία καρκινοπαθών, ανεξαρτήτως εργασιακού καθεστώτος
- Διαφάνεια, συλλογή και δημοσιοποίηση δεδομένων των προγραμμάτων πρόληψης
- Ολοκληρωμένη παρακολούθηση των ασθενών μετά το τέλος της ενεργού θεραπείας
- Χωρίς αυτά, η συζήτηση περί ισότητας παραμένει ρητορική.
Η ισότιμη πρόσβαση στη φροντίδα του καρκίνου δεν μπορεί να παραμένει ανεκπλήρωτο αίτημα, ούτε να καλλιεργείται ως φρούδα ελπίδα για τον ασθενή. Αποτελεί συγκεκριμένη υποχρέωση της πολιτείας, και σε καμία περίπτωση δεν είναι επικοινωνιακό της αφήγημα. Είναι κοινωνική πολιτική υγείας και μέτρο δημοκρατίας. Και ως τέτοια, κρίνεται.
(Η Δήμητρα Μπιδέλη-Θεμελή είναι Παθολόγος-ογκολόγος - Άρθρο στο Ινστιτούτο ΕΝΑ)
