Ζούμε σε μια εποχή μεγάλων αλλαγών που συντελούνται σε διαφορετικούς χώρους, συμπίπτουν, αλληλοεπηρεάζονται και τροφοδοτούν η μια την άλλη. Είναι από τις στιγμές στην Ιστορία που ο χρόνος τρέχει με μεγάλη ταχύτητα και τα πράγματα αλλάζουν γύρω μας με ρυθμούς που μας ξεπερνούν.
Ας ξεκινήσουμε με τη γεωπολιτική. Εδώ και μερικά χρόνια παρακολουθούμε τη μετάβαση από έναν ουσιαστικά μονοπολικό κόσμο στον οποίο η κυριαρχία των Ηνωμένων Πολιτειών ήταν αδιαμφισβήτητη, αν και σίγουρα όχι απόλυτη (βλέπε Αφγανιστάν και Ιράκ), σε ένα πολυπολικό σύστημα υπό διαμόρφωση. Η Κίνα είναι πλέον η μεγάλη και ταχύτατα ανερχόμενη δύναμη, ενώ άλλες μεσαίου ή μεγαλύτερου μεγέθους δυνάμεις φιλοδοξούν και αυτές να διαδραματίσουν το δικό τους ρόλο στη νέα τάξη πραγμάτων.
Επέστρεψε φέτος στο Λευκό Οίκο ο πρόεδρος Τραμπ και κατάφερε να προκαλέσει έναν ορυμαγδό εξελίξεων σε διάστημα μηνών – ό,τι δεν καταφέρνουν ισχυροί πολιτικοί ηγέτες για χρόνια. Με τη συμπεριφορά απόλυτου μονάρχη επέβαλε ριζικές αλλαγές τόσο στο εσωτερικό της χώρας του όσο και εκτός συνόρων. Μοιάζει περισσότερο με αλλαγή καθεστώτος και λιγότερο με μια ακόμη εναλλαγή στην εξουσία σε δημοκρατική χώρα. Συναλλακτικές σχέσεις στην εξωτερική πολιτική όπου τα σύνορα μεταξύ δημόσιου και ιδιωτικού (ή προσωπικού) συμφέροντος είναι συχνά ασαφή, διπλωματία μέσω προσωπικών αντιπροσώπων, απειλές προς διάφορες κατευθύνσεις που ενίοτε ανατρέπονται από τον ίδιο με αποδέκτες αντιπάλους, φίλους και συμμάχους.
Άλλωστε ο πρόεδρος Τραμπ δεν κάνει διακρίσεις, αρκεί να συμμορφώνεσαι προς τας υποδείξεις. Και αυτοί που δεν δείχνουν μέχρι τώρα διάθεση να συμμορφωθούν είναι κυρίως οι ηγέτες της Κίνας και της Ρωσίας, εξ ου και ο σεβασμός που απολαμβάνουν από τον πρόεδρο των ΗΠΑ. Το δίκιο του ισχυρότερου και οι σφαίρες επιρροής έρχονται λοιπόν να υποκαταστήσουν διεθνείς κανόνες και θεσμούς. Ενώ οι Ευρωπαίοι προσπαθούν ακόμη να καταλάβουν τι τους συνέβη. Ο Αμερικανός πρόεδρος θεωρεί τους Ευρωπαίους αδύναμους ηγέτες που δεν ξέρουν τι θέλουν. Μπορεί και να μην έχει τελείως άδικο.
Η παγκοσμιοποίηση στη φιλελεύθερη εκδοχή της, όπως τη ζήσαμε τρεις περίπου δεκαετίες, πνέει τα λοίσθια. Οι οικονομικές σχέσεις εργαλειοποιούνται, ενώ η Πολιτική παίρνει το πάνω χέρι από την Οικονομία. Γεωοικονομική το ονομάζουμε. Οι δασμοί ως οικονομικό και διπλωματικό όπλο επιστρέφουν. Έχει επιστρέψει ήδη και η βιομηχανική πολιτική που όμως χρειάζεται σοβαρό κράτος για να την ασκήσεις. Μερικές χώρες το διαθέτουν, άλλες όχι. Η Ευρώπη από την πλευρά της αγωνίζεται να βρει τρόπους και χρήματα για να εφαρμόσει ευρωπαϊκή βιομηχανική πολιτική χωρίς ευρωπαϊκό κράτος. Αλλά το εγχείρημα αποδεικνύεται εξαιρετικά δύσκολο στην πράξη. Κάποιοι το θεωρούν απλώς ουτοπία.
Οι παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού επηρεάζονται άμεσα και μεταλλάσσονται στην πορεία, όσο οι κινεζικές εξαγωγές διεισδύουν ολοένα και περισσότερο στις δυτικές αγορές. ΗΠΑ και Ευρώπη αντιδρούν για να σώσουν τις βιομηχανίες τους. Αντιδρούν και για λόγους ασφάλειας. Αλλά οι Κινέζοι παίζουν με γερά χαρτιά. Έχουν πλέον προηγμένη τεχνολογία και σε αρκετούς κλάδους πρωτοπορούν. Ελέγχουν επίσης κρίσιμα ορυκτά και σπάνιες γαίες. Αυτό το μάθημα το έμαθε ο πρόεδρος Τραμπ με καθυστέρηση και με πολιτικά επώδυνο τρόπο.
Βιώνουμε επίσης μια μεγάλη τεχνολογική επανάσταση που θα αλλάξει ριζικά τον τρόπο που ζούμε και εργαζόμαστε. Υπόσχεται τεράστιες δυνατότητες που ξεπερνούν ακόμη και τη φαντασία των πολλών. Αλλά ενέχει σοβαρότατους κινδύνους για τις ατομικές ελευθερίες και τη δημοκρατία μεταξύ άλλων. Ποιος θα έχει τον έλεγχο; Θα επικρατήσει το ιδιωτικό ή το δημόσιο συμφέρον; Οι μεν μιλούν στο όνομα της ελευθερίας (και εννοούν συνήθως τη δική τους ελευθερία ή ασυδοσία σε βάρος των άλλων), οι δε επικαλούνται το κοινό καλό, δηλαδή την προστασία των πολλών. Και όλα αυτά σε μια εποχή που η συγκέντρωση ισχύος και πλούτου στα χέρια ολίγων συνεχίζεται. Στις ΗΠΑ, η συμμαχία οικονομικής ολιγαρχίας και πολιτικής εξουσίας καλά κρατεί. Ιδιωτικές εταιρείες και κράτη συμμετέχουν στην κούρσα της τεχνολογίας, ενώ η Ευρώπη περιορίζεται μάλλον στο ρόλο του θεατή. Δοκίμασε να γίνει διαιτητής μέσω των ευρωπαϊκών ρυθμίσεων, αλλά οι Αμερικανοί προσπαθούν να την στείλουν πίσω στην εξέδρα.
Η επανάσταση της τεχνητής νοημοσύνης ακολουθεί την ψηφιακή επανάσταση. Τα πρώτα αποτελέσματα είναι ήδη ορατά τόσο στην παραγωγή όσο και στην αγορά εργασίας, κυρίως για τους νεοεισερχόμενους. Τα χρηματιστήρια, κυρίως στην Αμερική, χορεύουν και αυτά στους δικούς της ρυθμούς. Πρόκειται περί φούσκας (εν μέρει τουλάχιστον), όπως έχει συμβεί πολλές φορές στο παρελθόν, και αν ναι, πότε θα γίνει το μεγάλο μπαμ; Το αποτέλεσμα των ενδιάμεσων αμερικανικών εκλογών του Νοεμβρίου θα εξαρτηθεί άμεσα από την απάντηση που θα δοθεί σε αυτό το ερώτημα τους επόμενους μήνες.
Στο μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη οι πολιτικές ηγεσίες συμφωνούν (ακόμη) ότι η κλιματική αλλαγή αποτελεί υπαρξιακή απειλή για την ανθρωπότητα. Στα λόγια τουλάχιστον, αν και ολοένα λιγότερο στην πράξη. Και εδώ, οι επιπτώσεις από την επιστροφή του Τραμπ στο Λευκό Οίκο είναι ορατές πέραν των αμερικανικών συνόρων. Ο Αμερικανός πρόεδρος θεωρεί απάτη την κλιματική αλλαγή και ενθαρρύνει με κάθε τρόπο την εξόρυξη υδρογονανθράκων σε βάρος των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας προωθώντας ταυτόχρονα τις αμερικανικές εξαγωγές. Η πίεση που ασκείται στους εκτός συνόρων είναι μεγάλη.
Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, με την υποστήριξη αρκετών χωρών μελών περιλαμβανομένης και της δικής μας, αρχίζει τώρα να κάνει πίσω ως προς τους στόχους της πράσινης μετάβασης. Αλλά για να είμαστε ειλικρινείς, δεν λειτουργεί μόνον ο παράγοντας Τραμπ. Προς την ίδια κατεύθυνση πιέζουν τόσο το βιομηχανικό και το ναυτιλιακό λόμπι όσο και μεγάλο μέρος των ευρωπαϊκών κοινωνιών που αρνούνται να πληρώσουν το λογαριασμό. Το πώς επιμερίζεται το κόστος της πράσινης μετάβασης παραμένει το μεγάλο ζητούμενο. Και ενώ τα αναγκαία μέτρα καθυστερούν, μεγαλώνουν οι καταστροφές από τα ακραία καιρικά φαινόμενα που γίνονται ολοένα και συχνότερα.
Οι επόμενες γενιές θα πληρώσουν ακριβά τη δική μας άρνηση ή αδυναμία να αντιμετωπίσουμε το μεγάλο αυτό πρόβλημα. Και μας το χρεώνουν ήδη. Αλλά μερικοί φαίνεται να μην καταλαβαίνουν γιατί οι νεότερες γενιές είτε απέχουν από την Πολιτική είτε στρέφονται προς αντι-συστημικά κόμματα ή κινήματα. Και να ήταν η κλιματική αλλαγή ο μόνος λόγος…
Η Αλλαγή, η Αστάθεια και η Αβεβαιότητα κυριαρχούν στην εποχή μας. Στα τρία κεφαλαία Α προστίθενται και δύο ακόμη: Η Ανασφάλεια για τους πλέον ευάλωτους ο αριθμός των οποίων αυξάνει σε κοινωνίες στις οποίες μεγαλώνει η Ανισότητα. Τι θα βγάλει πολιτικά αυτό το επικίνδυνο μίγμα δύσκολα μπορεί κάποιος να το προβλέψει. Προς το παρόν, κερδίζει σε πολλές χώρες η Άκρα Δεξιά με τις παραφυάδες της που περιλαμβάνουν εθνικισμό και αυταρχισμό.
(Ο Λουκάς Τσούκαλης είναι Πρόεδρος του ΔΣ του ΕΛΙΑΜΕΠ, Καθηγητής στη Σχολή Διεθνών Υποθέσεων στη Sciences Po στο Παρίσι και Ομότιμος Καθηγητής του ΕΚΠΑ- Το άρθρο αποτελεί αναδημοσίευση από το Κ-Report)
