Στην εποχή μας ή εργασία βρίσκεται ενώπιον σημαντικών προκλήσεων όπως το δημογραφικό, η κλιματική, αλλαγή και η τεχνητή νοημοσύνη. Φέτος η Ευρωπαϊκή Εβδομάδα για την υγεία και ασφάλεια στην εργασία ( 20-24 Οκτωβρίου ) επικεντρώνεται στην ενημέρωση και ευαισθητοποίηση για προστασία της υγείας και ασφάλειας της εργασίας στην ψηφιακή εποχή. Εύλογα λοιπόν αναδύεται και θέμα ψυχικής υγείας των εργαζομένων ( 10 Οκτωβρίου ήταν η Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας), ώστε το όποιο σχετικό πρόβλημα να γίνεται ορατό και να αντιμετωπίζεται έγκαιρα με διακριτικότητα , χωρίς στερεότυπα ή αποκλεισμούς. Υπολογίζεται ότι περίπου ένας στους 8 κατοίκους της γης αντιμετωπίζουν κάποιο σημαντικό πρόβλημα με την ψυχική υγεία τους.Η κατάσταση επιδεινώθηκε διεθνώς την περίοδο της πανδημίας.
Τέσσερις είναι οι βασικοί πυλώνες πρόληψης και προστασίας:
1ον) Η περαιτέρω βελτίωση της νομοθεσίας σε εθνικό, ενωσιακό και διεθνές επίπεδο ( βλ. ενδεικτικά άρθρο 42, ιδίως παράγραφος 6 νόμου 3850 / 2010, όπως ισχύει,όπου προβλέπεται υποχρέωση των εργοδοτών να λαμβάνουν τα αναγκαία μέτρα πρόληψης και προστασίας της υγείας των εργαζομένων’ βλ.επίσης άρθρα 27-41 νέου εργασιακού νόμου καθώς και αρθρ. 47 με το οποίο κυρώθηκε η υπ’ αριθμ. 155 διεθνής σύμβαση εργασίας για την ασφάλεια και υγεία και το εργασιακό περιβάλλον ) και η αξιοποίηση της σχετικής νομολογίας, σε συνδυασμό με τον εμπλουτισμό του κοινωνικού διαλόγου σε όλα τα επίπεδα με ρήτρες προώθησης της εν γένει υγείας και ασφάλειας στην εργασία στη βάση και σχετικών καλών διεθνών πρακτικών ( good practices)
2ον) Η ανθρωποκεντρική εκπαίδευση όσων διαχειρίζονται το ανθρώπινο δυναμικό (managers)
3ον) Η κατάρτιση και επανεκπαίδευση των εργαζομένων για την προστασία της ψυχικής υγείας τους
4ον) Η καλλιέργεια κουλτούρας πρόληψης και προστασίας χωρίς διακρίσεις ή προκαταλήψεις όχι μόνο σε οργανωσιακό επίπεδο, αλλά και διαμέσου της εκπαίδευσης σε συστηματική συνεργασία με τους κοινωνικούς εταίρους, την κοινωνία των πολιτών, αλλά και τα σύγχρονα μέσα μαζικής επικοινωνίας και κοινωνικής δικτύωσης
Η οπτική του φύλου είναι και στο θέμα αυτό σημαντική. Οι γυναίκες ανήκουν αντικειμενικά στις πλέον ευάλωτες ομάδες πληθυσμού, οπότε επηρεάζονται περισσότερο από τους άνδρες όταν εργάζονται σε περιβάλλον με ψυχοκοινωνικούς κινδύνους με έμφαση σε περιστατικά βίας και παρενόχλησης στην εργασία ( βλ. κύρωση υπ’αριθμ. 190 διεθνούς σύμβασης εργασίας με ν.4808/2021).Η διάσταση αυτή πρέπει να αποτυπωθεί εντονότερα στο ισχύον σχετικό νομοθετικό πλαίσιο συμβάλλοντας έτσι και στην αντιμετώπιση άλλης μιας πτυχής έμφυλης ανισότητας. Υπό αυτό το πρίσμα η περαιτέρω ενδυνάμωση όλων των γυναικών που ασχολούνται ή πρόκειται να ασχοληθούν στο μέλλον επαγγελματικά με θέματα που άπτονται, άμεσα ή έμμεσα, με την υγεία και ασφάλεια στην εργασία ( με έμφαση και στην ψυχική υγεία) είναι άκρως απαραίτητη και για τις ίδιες και για την ποιότητα του έργου που παρέχουν.
Άλλωστε είναι κοινός τόπος ότι αναδυόμενοι κίνδυνοι όπως λόγω κλιματικής αλλαγής, ψηφιακής μετάβασης, αλλά και, εν προκειμένω, οι ψυχοκοινωνικοί κίνδυνοι- περιλαμβανομένων και φαινομένων βίας και παρενόχλησης στην εργασία- επηρεάζουν περισσότερο ευάλωτες ομάδες πληθυσμού, όπως άτομα με βεβαρημένο ιατρικό ιστορικό, ΑΜΕΑ, νέους, γυναίκες, ιδίως εγκυμονούσες κ.α.Ως εκ τούτου η τεκμηριωμένη εκτίμηση επαγγελματικού κινδύνου καθώς και η ύπαρξη αξιόπιστων σχετικών δεδομένων έχουν ιδιαίτερη αξία.
Στην χώρα μας το ισχύον θεσμικό πλαίσιο , πέραν των συνταγματικών προβλέψεων, (όπως το άρθρο 21 Σ για την προστασία της υγείας, το άρθρο 22 Σ για το ατομικό και κοινωνικό δικαίωμα στην εργασία και το άρθρο 2 Σ για την προστασία της ανθρώπινης αξιοπρέπειας) στηρίζεται ιδίως στον νόμο 3850/2010 για την υγεία και ασφάλεια στην εργασία, όπως ισχύει σήμερα, αφού τροποποιήθηκε εν προκειμένω ιδίως με ν. 4808/2021 μαζί με την Οδηγία-Πλαίσιο της ΕΕ 89/391/ΕΕ ( σε συνάρτηση με την λοιπή σχετική ενωσιακή, διεθνή και εσωτερική νομοθεσία). Θεσμικά όργανα όπως οι γιατροί εργασίας και οι επιτροπές υγείας και ασφάλειας χρήζουν αναβάθμισης. Βεβαίως με δεδομένες τις ιδιαιτερότητες της εγχώριας αγοράς εργασίας μια ολοκληρωμένη σύγχρονη στρατηγική για την υγεία και ασφάλεια στην εργασία μπορεί να συνδυάζει τις αναγκαίες κυρώσεις επί παραβάσεων με κίνητρα συμμόρφωσης ( π.χ. με την μορφή συμμετοχής συνεπών εργοδοτών σε επιχορηγούμενα προγράμματα με μοριοδότηση, φορολόγησης, ηθικών αμοιβών ) ιδίως ως προς τις μικρομεσαίες επιχειρήσεις, όπου παρατηρούνται συχνότερα φαινόμενα σχετικής με το θέμα παραβατικότητας.
Προφανώς οι βιώσιμες καλές πρακτικές άλλων κρατών, όπως Γερμανίας, Γαλλίας ή των σκανδιναβικών χωρών είναι χρήσιμες. Επίσης η σχετική τεχνογνωσία διεθνών οργανισμών όπως ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας- www.who.org , η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας- www.ilo.org, ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός για την Υγεία και Ασφάλεια στην Εργασία- osha.europa.eu, καθώς και εγχώριων φορέων με συμμετοχή των κοινωνικών εταίρων όπως το ΕΛΙΝΥΑΕ www.elinyae.gr μπορούν να συμβάλλουν στην πρόληψη ( το κόστος της οποίας είναι πολύ μικρό, αν συγκριθεί με το κόστος αποκατάστασης επιβλαβών συνεπειών), αλλά και στην βελτίωση του επιπέδου προστασίας όχι μόνο της σωματικής, αλλά και της ψυχικής υγείας των εργαζομένων στην χώρα μας σε δημόσιο και ιδιωτικό τομέα ( οριζόντια και ολιστική προσέγγιση με ουσιαστικό ρόλο της ακαδημαϊκής κοινότητας) όχι μόνο για μείωση εργατικών ατυχημάτων και επαγγελματικών ασθενειών, αλλά και για την ευεξία των εργαζομένων ως θεμέλιο λίθο της εν γένει κατάστασης της υγείας, σύμφωνα και με τον σχετικό ορισμό της Παγκόσμιας Οργάνωσης Υγείας.
Συμπερασματικά, θεσμοθετημένες εκδηλώσεις και δράσεις για την προστασία της ψυχικής υγείας στο εργασιακό περιβάλλον, όπως υπό το πρίσμα και της φετινής εβδομάδας για την υγεία και ασφάλεια στην εργασία , μπορούν και πρέπει να λειτουργούν ως καταλύτες για την καλλιέργεια κατάλληλης κουλτούρας πρόληψης και προστασίας. Πέρα από το ισχύον θεσμικό πλαίσιο που προβλέπει πλέον προστασία και από ψυχοκοινωνικούς κινδύνους, η αλλαγή νοοτροπίας με έμφαση στην προτεραιοποίηση αποτελεσματικής αντιμετώπισης και των ψυχοκοινωνικών κινδύνων σε ένα εκ των πραγμάτων ολοένα πιο εντατικοποιημένο (ποσοτικά,αλλά και συμπεριφορικά) εργασιακό περιβάλλον είναι κομβικής σημασίας. Άλλωστε η βελτίωση της σωματικής, αλλά και ψυχικής υγείας των εργαζομένων μπορεί να επηρεάσει θετικά την απόδοση τους μειώνοντας κυρίως φαινόμενα εξουθένωσης ( burn out) ή περιθωριοποίησης ( mobbing) , να συμβάλλει στην διαμόρφωση ενός ποιοτικού και πάντως αξιοπρεπούς εργασιακού περιβάλλοντος προς όφελος εργοδοτών και εργαζομένων, αλλά και να βελτιώσει το επίπεδο της δημόσιας υγείας γενικότερα. Άρα πρόκειται για κοινωνική επένδυση με ανθρωποκεντρικό πρόσημο υπηρετώντας συνολικά το καλώς νοούμενο δημόσιο συμφέρον. Εν τέλει η αποτελεσματική προάσπιση της υγείας (σωματικής, πνευματικής, αλλά και ψυχικής) και της ασφάλειας στην εργασία άπτονται άμεσα της ανθρώπινης αξιοπρέπειας αποτελώντας ζήτημα παιδείας και πολιτισμού στην πράξη.
Ο Γεώργιος Βλασσόπουλος είναι Δικηγόρος- Διδάκτωρ Νομικής, Μέλος Ερευνητικού Εργαστηρίου Κοινωνικής Διοίκησης Πανεπιστημίου Δυτικής Αττικής (ΠΑΔΑ)
