Η σύλληψη στο Παρίσι και η απαγγελία κατηγοριών (εκ μέρους της γαλλικής κυβέρνησης) σε βάρος του Πάβελ Ντούροφ[1], του δισεκατομμυριούχου ιδρυτή και ιδιοκτήτη του Telegram, και η αναστολή της λειτουργίας του Χ (πρώην Twitter) στη Βραζιλία[2] δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται ως διακριτά ή μεμονωμένα γεγονότα. Το Telegram είναι μια εφαρμογή με 950 εκ. χρήστες που παρέχει απόρρητο, με υψηλού επιπέδου κρυπτογραφική ασφάλεια. Οι φήμες λένε ότι η Γαλλία, πιθανότατα με τη στήριξη των ΗΠΑ, προχώρησε στην εν λόγω σύλληψη με σκοπό να απαιτήσει πρόσβαση σε συγκεκριμένα κανάλια τα οποία χρησιμοποιούνται συστηματικά και μεθοδικά από τη ρωσική κυβέρνηση για πολλαπλούς σκοπούς, περιλαμβανομένων και στρατιωτικών ενεργειών στην Ουκρανία. Επιπλέον της γεωπολιτικής διάστασης, πολλοί εντάσσουν τη σύλληψη του Ντούροφ σε μια συνολική πολεμική των κυβερνήσεων να ελέγξουν την κρυπτογράφηση και το διαδικτυακό απόρρητο
Το Χ (πρώην Twitter) έχει 560 εκ. ενεργούς χρήστες, εκ των οποίων 22 εκ. στη Βραζιλία. Η σημερινή απαγόρευση της λειτουργίας του Χ στη χώρα δεν είναι πρωτοφανής, η βραζιλιάνικη κυβέρνηση είχε επίσης αναστείλει προσωρινά τη λειτουργία του WhatsApp και του Telegram, με σχετικές δικαστικές αποφάσεις. Μια κάθε άλλο παρά αμελητέα «λεπτομέρεια» της υπόθεσης είναι και η ανοικτή στήριξη που ο Μασκ είχε προσφέρει στον Μπολσονάρο, την οποία ο τελευταίος ανταποδίδει με αφορμή την αναστολή λειτουργίας του Χ.
Οι δύο υποθέσεις έχουν έντονο πολιτικό και γεωπολιτικό άρωμα. Ωστόσο αυτό το δεν πρέπει να καλύπτει τον κοινό παρονομαστή τους. Πρόκειται για δύο ακόμα επεισόδια σε ένα μακρύ πόλεμο που έχει ξεκινήσει από το 2010, με την απόφαση της Google να αποχωρήσει από την Κίνα, τον πόλεμο μεταξύ των μεγάλων εταιρειών – πλατφορμών των ΜΚΔ και των κυβερνήσεων. Έναν πόλεμο με αντικείμενο την εδαφική κυριαρχία, κυριολεκτικά, μιας και οι πλατφόρμες των ΜΚΔ διεκδικούν να επιβάλλουν τους δικούς τους παγκόσμιους νόμους, ανεξάρτητα από το τοπικό δίκαιο.
Συχνά, και πολλές φορές δίκαια, οι κυβερνήσεις κατηγορούνται για λογοκρισία όταν αναστέλλουν τη λειτουργία μιας πλατφόρμας ή επιβάλλουν περιορισμούς σε αυτήν. Από την άλλη, οι πλατφόρμες των ΜΚΔ είναι αμιγώς πολιτικές – κυριαρχικές οντότητες, με δικούς τους νόμους για το τι δημοσιεύεται και τι όχι, με δικές τους μεθοδολογίες ως προς τι προωθείται από τους αλγόριθμους και τι αποκρύπτεται, με δικές τους αξιολογικές κρίσεις και μονομερείς αποφάσεις που υπαγορεύονται από τα κάθε άλλο παρά ανιδιοτελή συμφέροντα των μετόχων τους και τις εταιρικές στρατηγικές τους. Και βέβαια, όπως και πολλές κυβερνήσεις, οι πλατφόρμες των ΜΚΔ επιβάλλουν λογοκρισία και φιλτράρουν το περιεχόμενο τους επικαλούμενες τους κινδύνους «παραπληροφόρησης». Μια ματιά στις καθημερινές πρακτικές του Facebook στην Ελλάδα, και όχι μόνο, είναι αρκετή για να επιβεβαιώσει του λόγου το αληθές.
Οι κυβερνήσεις επιστρατεύουν το εκάστοτε νομικό πλαίσιο για να προστατεύσουν την επικράτεια τους από τις ανεπιθύμητες δραστηριότητες των μεγάλων πλατφορμών. Οι πλατφόρμες επιστρατεύουν τους εκατοντάδες εκατομμύρια ή και δισεκατομμύρια (στην περίπτωση του Facebook) χρήστες και τη δυνατότητα τους να επηρεάζουν, με πάρα πολλούς τρόπους, τα εκλογικά αποτελέσματα και το θεσμικό πλαίσιο. Σε προηγούμενο άρθρο μου[3] είχα γράψει ότι πρέπει πλέον να θεωρούμε ότι οι μεγάλες εταιρείες - πλατφόρμες (και όχι μόνο των ΜΚΔ) αποτελούν αναπόσπαστο και κομβικό οργανικό μέρος της παγκόσμιας και τοπικής διακυβέρνησης. Ζούμε μια σταδιακή μεν, ουσιαστική δε, μετάλλαξη του πολιτεύματος που πλέον ενσωματώνει τις εν λόγω εταιρείες σε κάθε μορφή ψηφιακών αλληλεπιδράσεων, δίνοντας τους απεριόριστη πρόσβαση σε πάσης φύσεως δεδομένα και πληροφορίες, και κατά συνέπεια ζωτικό χώρο στη διαμόρφωση της πολιτικής και της διακυβέρνησης σε κάθε χώρα.
Αυτόν ακριβώς το ζωτικό τους χώρο στη διακυβέρνηση κάθε χώρας οι πλατφόρμες των ΜΚΔ επιδιώκουν να τον διευρύνουν με κάθε τρόπο, πάνω και κάτω από το τραπέζι. Ο συνδυασμός αυτής της προσπάθειας με τον εν εξελίξει βίαιο γεωπολιτικό διαχωρισμό του λεγόμενου «Δυτικού Κόσμου» από τον υπόλοιπο, δημιουργεί και θα δημιουργήσει πολλά ακόμα αντίστοιχα επεισόδια.
Και για να μη νομίζει κανείς ότι τα επεισόδια αυτά αφορούν χώρες των BRICS ή φτωχές χώρες εκτός του «Δυτικού Κόσμου», ας θυμηθούμε ότι στις ΗΠΑ[4], οι μεγάλες πλατφόρμες κατηγορούν τον Λευκό Οίκο ότι παραβίασε την προστασία της ελευθερίας του λόγου κατά τη διάρκεια της πανδημίας Covid-19, όταν κυβερνητικοί αξιωματούχοι ζήτησαν από το Twitter, το Facebook και άλλα κοινωνικά δίκτυα να αφαιρέσουν την παραπληροφόρηση σχετικά με τον κορωνοϊό. Η υπόθεση βρίσκεται στο Ανώτατο Δικαστήριο και η σχετική απόφαση αναμένεται να έχει τεράστια επίδραση σε παγκόσμια κλίμακα.
Η εμπειρία μέχρι τώρα έχει δείξει ότι ανεξάρτητα από το πόσα λεφτά οι πλατφόρμες ξοδεύουν σε δικηγόρους και στρατούς δημοσίων σχέσεων για να φθείρουν τα κράτη, στο τέλος, σε μεγάλες αγορές όπως αυτή της Βραζιλίας και της ΕΕ, οι εταιρείες των ΜΚΔ πάντα αναδιπλώνονται και καταλήγουν σε ένα συμβιβασμό. Ένα συμβιβασμό προσωρινού χαρακτήρα που θα επιτρέψει να κλείσει μια μάχη αλλά θα αφήνει ανοικτό τον πόλεμο: συνεχίζοντας και μεγεθύνοντας την επιρροή τους οι εταιρείες – πλατφόρμες, αργά η γρήγορα, θα συνεχίσουν να διεκδικούν όλο και περισσότερο ζωτικό χώρο, όλο και μεγαλύτερη παρέμβαση στη διακυβέρνηση, όλο και περισσότερα δεδομένα, από όλο και περισσότερες δραστηριότητες. Ποιος ξέρει άλλωστε, ίσως κάποια μέρα τα κράτη αποφασίσουν ότι ο μόνος τρόπος να ελέγξουν τις εταιρείες – πλατφόρμες είναι να τις βάλουν στον ΟΗΕ για να μπορέσουν να απαιτήσουν την τήρηση έστω των πλέον βασικών κανόνων στις μεταξύ τους σχέσεις.
Η εμπειρία επίσης δείχνει ότι «όταν μαλώνουν τα βουβάλια την πληρώνουν οι βάτραχοι», με άλλα λόγια οι μεγάλοι χαμένοι των συμβιβασμών είναι πάντα οι χρήστες των ΜΚΔ. Οι πλατφόρμες, ευκολότερα ή δυσκολότερα, τελικά μοιράζονται τις πληροφορίες που οι κυβερνήσεις θέλουν και εφαρμόζουν τους όποιους κανόνες «λογοκρισίας» απαιτούνται. Σε αντάλλαγμα, συνεχίζουν να τροφοδοτούνται με δεδομένα από τους χρήστες και να διευρύνουν την επιρροή τους, επιτρέπεται να εφαρμόζουν απτόητες τη δική τους λογοκρισία και τον ασφυκτικό έλεγχο του περιεχομένου, και τελικά κατοχυρώνουν τον ηγεμονικό τους ρόλο ως πολιτικές – επιχειρηματικές οντότητες σε παγκόσμια κλίμακα.
Στο μεταξύ, η οργανωμένη παραπληροφόρηση μέσα στις πλατφόρμες μένει στο απυρόβλητο, ούτε καν συζητιέται στη διαμάχη τους με τις κυβερνήσεις. Μια πολύ πρόσφατη επιστημονική δημοσίευση[5] επιβεβαιώνει ότι στρατιές από εκατοντάδες χιλιάδες bots, δηλαδή προγράμματα λογισμικού μεταμφιεσμένα σε «χρήστες» που λειτουργούν αυτόματα με βάση εντολές από διαφημιστικές εταιρείες ή και από τις ίδιες της πλατφόρμες, διαμορφώνουν τάσεις και συχνά επιβάλλουν το κλίμα στα ΜΚΔ. Τα bots όχι μόνο κάνουν like η βάζουν emojis αλλά, πλέον, με την υποστήριξη της παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης συμμετέχουν και σε διαλόγους με πραγματικούς χρήστες. Ο ρόλος των bots στην ταχύτατη διασπορά ψευδών ειδήσεων και αναξιόπιστων άρθρων, εικόνων και πληροφοριών είναι πλέον καλά τεκμηριωμένος. Αλλά αυτή η δικτατορία των bots θεωρείται business as usual στην εποχή μας…
Ο Αντώνης Μαυρόπουλος είναι σύμβουλος κυκλικής οικονομίας και συγγραφέας του βιβλίου «Τεχνητή Νοημοσύνη – Άνθρωπος, Φύση, Μηχανές» (εκδόσεις Τόπος).
