Σε λίγες μέρες συμπληρώνονται 50 χρόνια από την «Διακήρυξη των Βασικών Αρχών και Στόχων του Πανελλήνιου Σοσιαλιστικού Κινήματος- την Διακήρυξη της 3ης του Σεπτέμβρη».
Σαν εξωτερικός παρατηρητής, χωρίς να είχα ποτέ στο παρελθόν οργανική σχέση με το ΠΑΣΟΚ, διαβάζω τις ημέρες αυτές κάθε χρόνο κείμενα και αναλύσεις για την ιστορική εξέλιξη και διαδρομή ενός κόμματος, που κυβέρνησε τον τόπο είτε σε μονοκομματικές είτε σε κυβερνήσεις συνεργασίας για 25 χρόνια.
Πολλά μπορεί να πει κανείς για την πορεία του ΠΑΣΟΚ, την εξέλιξή του και την ιστορική του διαδρομή, για την συμβολή του στον εκδημοκρατισμό του τόπου, αλλά και για τα ολέθρια λάθη που οδήγησαν στην εκλογική και πολιτική του συρρίκνωση.
Οι περισσότεροι αναλυτές αυτές τις ημέρες επιδίδονται ακριβώς σε αυτό, σε ένα πολιτικό «μνημόσυνο» που μάλλον αδικεί ένα σημαντικό ιστορικά και πολιτικά κείμενο, όπως η Διακήρυξη της 3ης του Σεπτέμβρη.
Ενδεχομένως αυτό συμβαίνει, γιατί το συγκεκριμένο κείμενο κινείται σε αρκετά πιο ριζοσπαστική κατεύθυνση για την εποχή, σε σημείο που σήμερα φαντάζει εξαιρετικά προωθημένο.
Οι περισσότεροι ακριβώς επειδή δεν επιθυμούν να συνδέσουν το παρελθόν με το παρόν, φοβούνται τα μηνύματά του. Φοβούνται μήπως και εκτεθούν λόγω της απομάκρυνσης τους από τις αξίες και αρχές της 3ης του Σεπτέμβρη και «βλέπουν» στο σήμερα, μόνο όσα θέλουν να δουν.
Το κείμενο δημοσιεύεται λίγο μετά την πτώση τις χούντας των συνταγματαρχών και έχει σαφή και ξεκάθαρα χαρακτηριστικά. Ζητά την τιμωρία των χουντικών για τον όλεθρο που προκάλεσαν από το Πολυτεχνείο μέχρι την τουρκική εισβολή στην Κύπρο, την απομάκρυνση των παρακρατικών θυλάκων που λυμαίνονταν το κράτος, την αποκατάσταση των θυμάτων της επταετούς δικτατορίας. Ο Ανδρέας Παπανδρέου κινούμενος πέρα από τα όρια της αριστερής σοσιαλδημοκρατίας της εποχής διατυπώνει πρώτος το αίτημα για πολιτική αλλαγή και καταθέτει κείμενο αρχών και αξιών που πρώτο στόχο έχει την αποκατάσταση της δημοκρατίας σε κράτος και θεσμούς. Ο αντιφασιστικός χαρακτήρας του κειμένου είναι εμφανής και θα έπρεπε να δεσμεύει όλους όσους εμπνέονται από την Διακήρυξη παροτρύνοντας τους σε μια διαρκή μάχη κατά του φασισμού αλλά και των αιτών που τον γεννούν(κοινωνικές ανισότητες, μισαλλοδοξία, πόλεμοι κλπ.).
Το τρίπτυχο «Εθνική ανεξαρτησία-Λαϊκή κυριαρχία-Κοινωνική απελευθέρωση» λειτουργεί συμπληρωματικά. Για τον συντάκτη δεν μπορεί το «εθνικό» ζήτημα να είναι σε απόσταση από το «κοινωνικό». Η αποδέσμευση της χώρα από τους ιμπεριαλιστικούς οργανισμούς της εποχής, η οικονομική ανεξαρτησία και η απεμπλοκή από υπερεθνικές ολοκληρώσεις που σέρνουν τη χώρα σε πολεμικές συγκρούσεις, περνούν μέσα από την αυτοδιαχείριση, την κοινωνικοποίηση των επιχειρήσεων, τον εκδημοκρατισμό του κράτους, με απώτερο στόχο πάντα τον σοσιαλιστικό μετασχηματισμό της κοινωνίας.
Αν μεταφέρουμε τα μηνύματα του κειμένου στο σήμερα, οπωσδήποτε σε ένα διαφορετικό περιβάλλον και ενώ έχουν μεσολαβήσει τεκτονικές γεωπολιτικές, οικονομικές και κοινωνικές μεταβολές, το κείμενο μπορεί να είναι εξαιρετικά επίκαιρο σαν ένα κείμενο θέσεων και αρχών.
Για παράδειγμα, η απεμπλοκή από τους πολεμικούς σχεδιασμούς του ΝΑΤΟ και της ΕΕ, η ανάκτηση του δημοσίου ελέγχου της ΔΕΗ (ή άλλων στρατηγικής σημασίας επιχειρήσεων) ή κάποιας συστημικής τράπεζας για να σταματήσει η λεηλασία των εισοδημάτων των λαϊκών νοικοκυριών, η στήριξη του κοινωνικού κράτους, η θεσμική θωράκιση του κόσμου της εργασίας, η ενίσχυση των δημοκρατικών θεσμών κλπ. θα έπρεπε να είναι ύψιστης προτεραιότητας ζητήματα, για όσους σήμερα εμπνέονται από τις θέσεις και τις αρχές του κειμένου.
Το κείμενο είναι εξαιρετικά επίκαιρο για ένα επιπλέον λόγο. Διότι σήμερα, σε μια εποχή που το πολιτικό και κομματικό σύστημα έχει ρευστοποιηθεί και οι παραδοσιακές «ιδεολογίες» έχουν καταρρεύσει, ίσως δείχνει ένα δρόμο (μεθοδολογικά) για την ανασύνταξη του δημοκρατικού χώρου.
Το κείμενο 50 χρόνια πριν, απαντά σε κρίσιμα ερωτήματα:
Στο «ποιοι είμαστε» δίνει δηλαδή ιδεολογικοπολιτό στίγμα, στο «ποιους εκπροσωπούμε», απαντά στο θέμα των κοινωνικών συμμαχιών, στο «ποιος είναι ο στόχος», προτείνει πολιτικό στόχο και στο πως αυτός επιτυγχάνεται, με όχημα ένα κόμμα αρχών και αξιών που έχει στρατηγικό ορίζοντα τον σοσιαλισμό.
Αλήθεια πόσα από τα υφιστάμενα κόμματα του προοδευτικού χώρου μπορούν να δώσουν καθαρές απαντήσεις στα ερωτήματα αυτά σήμερα;
Το κείμενο συνεπώς, πέρα από την ιστορική του σημασία και αξία, είναι και ένας μεθοδολογικός μπούσουλας που μπορεί να φανεί χρήσιμος στην ανάγκη ανασύνταξης των αριστερών και προοδευτικών δυνάμεων στα πλαίσια ενός δημοκρατικού κοινωνικού μετώπου.
Όσοι επιχειρούν στο σήμερα να «ξεδοντιάσουν» τα παραπάνω μηνύματα φοβούνται να αναμετρηθούν με την ίδια την ιστορία τους.
(Ο Διονύσης Τεμπονέρας είναι Νομικός-μέλος του ΣΥΡΙΖΑ-ΠΣ)
