Η χώρα διέρχεται παρατεταμένη και κλιμακούμενη μετά την δεκαετία της κρίσης δημογραφική κρίση, οι συνέπειες της οποίας απειλούν την εθνική προοπτική και εμποδίζουν τις αναπτυξιακές δυνατότητες της χώρας. Σύμφωνα με τα στοιχεία του ΟΗΕ, η Ελλάδα είναι μια από τις 20 χώρες που αναμένεται να καταγράψουν μεγαλύτερη μείωση πληθυσμού στον κόσμο την περίοδο 2020-2050.
Βάσει των τελευταίων στοιχείων της ΕΛΣΤΑΤ, το 2022 κατεγράφησαν οι λιγότερες γεννήσεις των τελευταίων 90 ετών, από όταν υπάρχουν διαθέσιμα δεδομένα. Οι γεννήσεις το 2022 ήταν κατά 10,3% μειωμένες σε σύγκριση με το 2021, ενώ έφτασαν περίπου στο 50% σε σχέση με τον μέσο όρο γεννήσεων της δεκαετίας του 1980.
Το 1961, μόνο το 8,3% του πληθυσμού της Ελλάδας ήταν γηραιότεροι των 65 ετών, ενώ μόλις το 26,2% ήταν νεότερο των 14 ετών. Ο δείκτης γήρανσης στη χώρα, (μετριέται από τον λόγο του πληθυσμού ηλικίας άνω των 65 ετών προς τον πληθυσμό έως και 14 ετών) τότε ήταν στο 30,6% ενώ πλέον βρίσκεται πλέον σε πλήρη αντιστροφή έχοντας υπερβεί το 156,2.
Με βάση τις εκτιμήσεις αναλυτών, εκτιμάται ότι ο πληθυσμός της Ελλάδας θα έχει παρουσιάσει σημαντική μείωση έως το 2050 με προβλεπόμενη ελάττωση πληθυσμού περίπου 13,4% σε σχέση με σήμερα, πέφτοντας κάτω από το όριο των 9.000.000.
Τα αίτια της δημογραφικής κατάρρευσης είναι πολυσύνθετα. Πολλά έχουν επωαστεί τις τελευταίες δεκαετίες και πλέον οι συνέπειες γίνονται πιο εμφανείς. Η ελάττωση του αγροτικού πληθυσμού και η συρρίκνωση του ιδίως στις ακριτικές περιοχές, η ασύμμετρη αστικοποίηση, η αύξουσα πτώση της γονιμότητας λόγω των πιεστικού σύγχρονου τρόπου ζωής και οι διαφορετικές ιεραρχήσεις των νεότερων γενιών αποτελούσαν σταθερές του δημογραφικού προβλήματος.
Η χρόνια αδράνεια εκπόνησης Ενιαίας Εθνικής Δημογραφικής Πολιτικής και η υποβάθμιση του ζητήματος είχε διαμορφώσει ήδη πριν την εφαρμογή των Μνημονίων , αρνητικά δημογραφικά δεδομένα.
Η υπερδεακετής οικονομική κρίση λειτούργησε ως καταλύτης λόγω της κατακόρυφης μείωσης του διαθεσίμου εισοδήματος των αναπαραγωγικών ηλικιών και της προσωρινής περιθωριοποίησης σημαντικής μερίδας του. Μια ολόκληρη γενιά δικαιολογημένα νοιώθει ότι «κάηκε».
Οι ανησυχητικές διαστάσεις που έλαβε το brain drain όσο και η ακόμα και σήμερα διαπιστωμένη αδυναμία ανάσχεσης του είναι ένας επιπλέον λόγος, καθώς χιλιάδες Έλληνες και Ελληνίδες βρίσκονται εκτός Ελληνικής Επικράτειας. Το στεγαστικό ζήτημα έχει καταστεί τροχοπέδη στην δημιουργία οικογένειας αφού τα νέα ζευγάρια αδυνατούν να αποκτήσουν ή να μισθώσουν οικία.
Οι χαμηλοί μισθοί και το δυσανάλογα μεγάλο κόστος ζωής λόγω του κύματος ακρίβειας και αισχροκέρδειας που πλήττει την κοινωνία, λειτουργεί επίσης ανασταλτικά στην αύξηση των γεννήσεων.
Ο εργαζόμενος στην Ελλάδα είναι ο μοναδικός στην Ευρώπη με χαμηλότερο ονομαστικό μισθό σε σύγκριση με την προηγούμενη δεκαετία. Το 2013 , εν μέσω κρίσης οι μέσες ετήσιες αποδοχές μισθωτών με πλήρη απασχόληση ήταν 17.358 ευρώ ενώ το 2022 ήταν 16.661 ευρώ. Η διαφορά των μέσων αποδοχών στη χώρα μας με τον ευρωπαικό μέσο όρο είναι μεγαλύτερη του 100% καθώς ο μέσος ευρωπαικός ετήσιος μισθός είναι για το 2022 , 35.329 ευρώ. Ακόμα και τα τελευταία χρόνια, παρά το γεγονός ότι η Ελλάδα είναι από τις λίγες χώρες στην Ευρώπη με αύξηση του ΑΕΠ ,η ταχύτητα αύξησης των μισθών συνεχίζει να είναι η δεύτερη χαμηλότερη στην Ευρώπη. Για το 2024, ο μέσος πραγματικός ετήσιος μισθός στην Ελλάδα , με αποπληθωρισμό των ονομαστικών αποδοχών, αναμένεται βάσει προβολών να κυμανθεί στα 15.335,47 ευρώ, ενώ ο αντίστοιχος μέσος πραγματικός ετήσιος μισθός ανά εργαζόμενο στην Ευρώπη προβλέπεται περίπου στα 47.755 ευρώ.
Παράλληλα οι οικογένειες με παιδιά στην Ελλάδα, αντιμετωπίζουν μια άδικη φορολογική μεταχείριση σε σχέση με την πλειοψηφία των Ευρωπαίων πολιτών. Σε επίπεδο φορολογικών ελαφρύνσεων των οικογενειών με παιδιά, κατατάσσεται στις τελευταίες θέσεις . Σε αντίθεση με τον εργαζόμενο στην Αυστρία που με την απόκτηση δεύτερου παιδιού, εξασφαλίζει μέσω φορολαφρύνσεων, αύξηση 30% των αποδοχών του, στην χώρα μας η αντίστοιχη μισθολογική βελτίωση του γονέα δύο τέκνων φτάνει μόλις το 7%. Στο Βέλγιο ο αντίστοιχος δείκτης είναι στο 32%, στην Γαλλία και στην Τσεχία στο 21%. Ο μέσος όρος κρατήσεων για φόρους και εισφορές στις χώρες του ΟΟΣΑ για εργαζομένους με δύο παιδιά φτάνει σε ποσοστό 25,65% του μισθού ενώ στην Ελλάδα το αντίστοιχο ποσοστό κρατήσεων είναι 33,72%, δηλαδή 8,07% περισσότερες κρατήσεις επί των αποδοχών. Στην Ελλάδα, ο εργένης έχει συνολικές κρατήσεις 37,08 % επί των αποδοχών του, ενώ ο γονέας δύο τέκνων 33,72%, δηλαδή μόλις 3,35% διαφορά. Πώς θα αποφασίσει αν αποκτήσει παιδιά όταν γνωρίζει πως αυτό θα μειώσει κατακόρυφα και συντριπτικά το ήδη χαμηλό εισόδημα του;
Για να συνοψίσουμε, ο Έλληνας μισθωτός, εκτός το ότι λαμβάνει τον χαμηλότερο μισθό της Ευρώπης, έχει και την χειρότερη μεταχείριση μεταξύ των γονέων με δύο παιδιά. Αν προσθέσουμε και την δυσανάλογα υψηλή ακρίβεια στα βασικά αγαθά, το μείγμα γίνεται ιδανικά αποτρεπτικό για την δημιουργία οικογένειας.
Η έλλειψη ασφαλών και προσβάσιμων υπηρεσιών υγείας στα νησιά και στις ορεινές ημιαστικές περιοχές συνιστούν ένα ακόμα αντικίνητρο στην απόκτηση τέκνων.
Οι συνέπειες αυτής δημογραφικής συρρίκνωσης αφορούν το έθνος, την οικονομία και την κοινωνική συνοχή.
1. Η εθνική συρρίκνωση θέτει υπό αμφισβήτηση τις σταθερές εθνικές στρατηγικές , καθιστά την χώρα ακόμα περισσότερο εξαρτώμενη από τους διεθνείς συσχετισμούς και μπορεί αν θέσει υπό διακινδύνευση την εθνική ασφάλεια. Η εθνική μας κυριαρχία σε περιοχές όπως το Αιγαίο , η Θράκη και όχι μόνο συναρτώνται και από την πληθυσμιακή αναλογία σε σχέση με τα γειτονικά κράτη. Όταν μειώνεται ο πληθυσμός, συρρικνώνεται η οικονομία, ιδίως η τοπική . Eπίσης, επακόλουθη της πληθυσμιακής συρρίκνωσης είναι και η μείωση των στρατεύσιμων με ότι συνεπάγεται η εξέλιξη αυτή για το αξιόμαχο των Ενόπλων Δυνάμεων.
2. Η μείωση του πληθυσμού οδηγεί επίσης σε ερήμωση της περιφέρειας . Όσο λιγότερα παιδιά γεννιούνται και ζουν σε παραμεθόριες και ορεινές περιοχές, τόσα σχολεία καταργούνται και οι εναπομείναντες μαθητές συγκεντρώνονται σε κωμοπόλεις ή περιφερειακές πρωτεύουσες.
3. Δημιουργούνται σοβαρά προβλήματα στον χώρο της υγείας, καθώς λόγω της μείωσης του εργατικού δυναμικού και της αλλαγής στην αναλογία εργαζόμενων /συνταξιούχων, μειώνονται τα αποθεματικά για την κάλυψη των δαπανών υγείας των υπερηλίκων αλλά και γενικά όσων χρειάζονται περίθαλψη. Μια τέτοια εξέλιξη θα διευρύνει περισσότερο τις ανισότητες καθώς, αν η υγεία γίνει δυσεύρετή ως αγαθό, το κόστος της θα αυξηθεί με αποτέλεσμα η πλειοψηφία της κοινωνίας να μην έχει πρόσβαση σε ικανοποιητικές παροχές υγείας. Το πιο ιερό αγαθό, από δικαίωμα όλων θα καταλήξει προνόμιο των λίγων.
4. Είναι προφανείς οι συνέπειες της γήρανσης του πληθυσμού και της υπογεννητικότητας στα ασφαλιστικά συστήματα. Ως χώρα έχουμε ήδη βιώσει τις συνέπειες με τις μεγάλες μειώσεις συντάξεων και τις αυξήσεις των ορίων ηλικίας που εφαρμόστηκαν με ακραίο τρόπο την δεκαετία των Μνημονίων. Στην χώρα μας η αναλογία εργαζομένων συνταξιούχων έχει φτάσει το 1,7 προς 1 ενώ τα κλασσικά ασφαλιστικά συστήματα της μεταπολεμικής περιόδου δομήθηκαν με την παραδοχή ότι ότι θα υπάρχει 1 συνταξιούχους για 3,5 εργαζομένους .
Η μη αναστροφή της τάσης αυτής , θα αφαιρέσει κρίσιμο εργατικό δυναμικό. Η εξέλιξη αυτή , προβλέπεται αν επιβεβαιωθεί , να οδηγήσει σε μείωση του ΑΕΠ κατά 58 δις ευρώ έως το 2100, της απασχόλησης κατά 48% , των δημοσιονομικών εσόδων κατά 14 δις και του κατακεφαλήν ΑΕΠ κατά 15%.
Οι άξονες για τη στήριξη της οικογένειας
Το δημογραφικό αδιέξοδο είναι κατά τη γνώμη μου το κορυφαίο εθνικό ζήτημα και η έξοδος από αυτό αποτελεί υπαρξιακή ανάγκη για τη χώρα .
Η χώρα και η πολιτική τάξη οφείλει να αντιμετωπίσει το πρόβλημα με όρους μέλλοντος και συναγερμικής αφύπνισης, μακριά από μικροπολιτικές επιδιώξεις. Η ζημιά που έχει προβλεφθεί για τα επόμενα 25 χρόνια δεν μπορεί να αποκρουσθεί. Οι εθνικές πολιτικές όμως οφείλουν να σχεδιάζονται με αίσθηση πατριωτικού καθήκοντος και με το βλέμμα στις επόμενες γενιές.
Απαιτείται άμεσα η εκπόνηση ενός συνεκτικού εθνικού επιχειρησιακού πλάνου που θα περιλαμβάνει τους εξής άξονες για την στήριξη της οικογένειας:
1.Εκτεταμένα προγράμματα κατασκευής κοινωνικών κατοικιών για ζευγάρια έως και 45 ετών με κοινωνικά και οικονομικά κριτήρια.
2. Δυνατότητα χορήγησης επιδοτούμενων χαμηλότοκων δανείων για αγορά κατοικίας για περισσότερους ωφελούμενους.
3. Κατάργηση της Golden Visa για να σταματήσει ο αφελληνισμός της αγοράς ακινήτων και να πέσουν οι τιμές.
4. Περιορισμοί στην βραχυχρόνια μίσθωση.
5. Φορολογικά κίνητρα στους ιδιοκτήτες για μακροχρόνιες μισθώσεις.
6. Φορολογικά κίνητρα σε ιδιοκτήτες που εκμισθώνουν κατοικίες σε ευάλωτα νοικοκυριά εφόσον το μίσθωμα είναι χαμηλότερο του προβλεπόμενου στην αγορά.
7. Καθολική πρόσβαση σε παιδικούς και βρεφονηπιακούς σταθμούς.
8. Πρόβλεψη για μηνιαίο επίδομα για κάθε παιδί που γεννιέται μέχρι την ηλικία των 3 ετών με ευρύχωρα εισοδηματικά κριτήρια.
9. Εξίσωση δικαιωμάτων τριτέκνων με πολύτεκνους.
10. Φορολογικές ελαφρύνσεις σε οικογένειες με παιδιά . πχ γενναία αύξηση αφορολογήτου ορίου ή σημαντική μείωση συντελεστών φορολόγησης . – πχ φορολογική μεταρρύθμιση και μεταφορά πόρων προς τις πολύτεκνες οικογένειες ή ακόμα και απαλλαγής ,ανάλογα με την περιουσιακή κατάσταση, από άμεση φορολογία εισοδήματος σε οικογένειες από τρία τέκνα και άνω μέχρι και μια 10ετία.
11. Στήριξη των εργασιακών δικαιωμάτων των γονέων (αύξηση αδειών σε τρίτεκνους και πολύτεκνους, αύξηση ορίου απαγόρευσης απολύσεων μετά τον τοκετό)
12. Δικαίωμα συνυπηρέτησης στο Δημόσιο σε όσους γονείς αποκτούν δεύτερο τέκνο.
13. Ενίσχυση της γυναικείας απασχόλησης.
14. Πολιτικές ενσωμάτωσης των νόμιμων μεταναστών.
15. Φορολογικά κίνητρα για επιστροφή στην χώρα ζευγαριών με τέκνα που έφυγαν στην κρίση.
16. Στήριξη της περιφέρειας και ενίσχυση της ελκυστικότητας των αγροτικών περιοχών –κατεύθυνση πόρων σε υποδομές και εισαγωγή θετικών διακρίσεων στη μισθολογική αντιμετώπιση των δημοσίων υπαλλήλων-λειτουργών που ζουν και εργάζονται στην περιφέρεια, σε κλιμακωτή βάση .
17. Στήριξή μέσω φορολογικών κινήτρων ή μοριοδότησης για προσλήψεις οικογενειών που θα μετακομίσουν σε εθνικά ευαίσθητες περιοχές .
18. Ενίσχυση των υποδομών υγείας και παιδείας σε νησιά , ορεινές , ημιαστικές και παραμεθόριες περιοχές.
19. Επιδοτήσεις για δημιουργία επιχειρήσεων ή αποκέντρωση επιχειρηματικής δραστηριότητας σε νησιά , ορεινές , ημιαστικές και παραμεθόριες περιοχές.
20. Εθνικός σχεδιασμός για την εισαγωγή και χρήση της τεχνητής νοημοσύνης προς όφελος της ανάπτυξης και της απασχόλησης .
Το βασικό ζητούμενο είναι να ανοίξει ένας ειλικρινής διάλογος για ένα μείζον εθνικό ζήτημα που απαιτεί συναινέσεις και επιμονή στην εφαρμογή. Να μην αντιμετωπιστεί επικοινωνιακά, ψηφοθηρικά και κοντόφθαλμα η μεγάλη εθνική πρόκληση του δημογραφικού.
Να δράσουμε άμεσα και καίρια. Για το μέλλον, για τον λαό, για τα παιδιά μας, για την Ελλάδα. Το τώρα είναι η προκαταβολή μας στο αύριο.
(Ο Κώστας Δ. Τσουκαλάς είναι δικηγόρος)
