Η νέα διεθνής κρίση που προκαλεί ο πόλεμος στη Μέση Ανατολή φέρνει ξανά στο προσκήνιο το βασικό πρόβλημα της οικονομικής πολιτικής στην Ευρώπη: πώς μπορούν οι κυβερνήσεις να στηρίξουν νοικοκυριά και επιχειρήσεις όταν οι δημοσιονομικοί κανόνες περιορίζουν τις δαπάνες.
Στην περίπτωση της Ελλάδας, το ζήτημα είναι ακόμη πιο σύνθετο, καθώς παρότι υπάρχουν δημοσιονομικά πλεονάσματα, η χώρα δεσμεύεται από συγκεκριμένα όρια αύξησης δαπανών που έχουν συμφωνηθεί με την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Τα μέτρα που ανακοινώθηκαν για την αντιμετώπιση των πρώτων επιπτώσεων της κρίσης, κυρίως στα καύσιμα, έχουν κόστος 300 εκατ. ευρώ. Υπάρχει δυνατότητα για ένα ακόμη μικρότερο πακέτο μέτρων χωρίς να παραβιαστούν οι δημοσιονομικοί κανόνες, όμως αν η κρίση διαρκέσει περισσότερο ή επιδεινωθεί, τότε η κατάσταση γίνεται πιο δύσκολη. Σε αυτή την περίπτωση, η Ελλάδα –όπως και άλλες χώρες– θα χρειαστεί μεγαλύτερη δημοσιονομική ευελιξία σε ευρωπαϊκό επίπεδο.
Το βασικό πρόβλημα δεν είναι ότι δεν υπάρχουν χρήματα
Το βασικό πρόβλημα δεν είναι ότι δεν υπάρχουν χρήματα. Το πρόβλημα είναι ότι οι ευρωπαϊκοί κανόνες περιορίζουν το πόσα από αυτά μπορούν να δαπανηθούν. Η Ελλάδα εμφανίζει υψηλά πρωτογενή πλεονάσματα και υπεραπόδοση εσόδων, όμως ταυτόχρονα πρέπει να τηρεί τον κανόνα αύξησης καθαρών δαπανών που κινείται περίπου μεταξύ 3% και 3,7% ετησίως έως το 2028. Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και αν τα έσοδα αυξάνονται, δεν μπορεί να αυξήσει αντίστοιχα και τις δαπάνες.
Το ενδιαφέρον στρέφεται τώρα στο υπερπλεόνασμα του 2025. Οι εκτιμήσεις δείχνουν ότι το πρωτογενές πλεόνασμα μπορεί να φτάσει κοντά στο 5% του ΑΕΠ, δηλαδή πάνω από 11,9 δισ. ευρώ, ενώ ο αρχικός στόχος ήταν περίπου 9,15 δισ. ευρώ. Η διαφορά αυτή, που μπορεί να ξεπεράσει τα 2,8 δισ. ευρώ, θεωρητικά δημιουργεί δημοσιονομικό χώρο. Στην πράξη όμως, μόνο ένα μικρό μέρος αυτού του ποσού μπορεί να χρησιμοποιηθεί για νέα μέτρα, καθώς η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξετάζει από πού προέρχεται το υπερπλεόνασμα και ποιο τμήμα θεωρείται μόνιμο και όχι συγκυριακό.
Έτσι, ακόμη και αν η υπεραπόδοση είναι μεγάλη, τα χρήματα που τελικά θα μπορούν να χρησιμοποιηθούν για μέτρα στήριξης ενδέχεται να περιοριστούν σε μερικές εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ. Με αυτά τα ποσά μπορούν να χρηματοδοτηθούν ορισμένες παρεμβάσεις, όπως παράταση επιδότησης καυσίμων, νέος κύκλος επιδότησης καυσίμων ή στοχευμένα μέτρα για την αντιμετώπιση αυξήσεων στα τρόφιμα, όμως δεν επαρκούν για μια μεγάλη και μακροχρόνια παρέμβαση.
Η επικείμενη διαπραγμάτευση μεταξύ Ελλάδας και Κομισιόν θα κρίνει σε μεγάλο βαθμό το πόσο χώρο θα έχει η κυβέρνηση για νέα μέτρα στήριξης μέσα στο 2026. Στην πράξη, αυτό που βρίσκεται στο τραπέζι είναι ο βαθμός ευελιξίας που μπορεί να δοθεί σε μια περίοδο αυξημένης αβεβαιότητας. Η ελληνική πλευρά επιδιώκει να αξιοποιήσει όσο το δυνατόν μεγαλύτερο μέρος του υπερπλεονάσματος και να εξαιρεθούν από τους δημοσιονομικούς κανόνες ορισμένα προσωρινά και στοχευμένα μέτρα στήριξης, ώστε να δημιουργηθεί πρόσθετος δημοσιονομικός χώρος χωρίς να παραβιαστεί το πλαίσιο δαπανών.
