Ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος άφησε πίσω του μια Ευρώπη κατεστραμμένη οικονομικά, πολιτικά και κοινωνικά. Τα κράτη της ηπείρου αναζητούσαν έναν τρόπο να διασφαλίσουν μόνιμη ειρήνη, να αποτρέψουν μελλοντικές συγκρούσεις και να ξαναχτίσουν τις οικονομίες τους σε σταθερές, κοινές βάσεις. Η συνειδητοποίηση ότι ο εθνικισμός και η απομόνωση είχαν οδηγήσει σε δύο παγκόσμιους πολέμους σε λιγότερο από τρεις δεκαετίες δημιούργησε την ανάγκη για θεσμική συνεργασία μεταξύ των ευρωπαϊκών κρατών.
Ήταν πλέον προφανές πως, για να υπάρξει ειρήνη, τα κράτη έπρεπε να συνεργαστούν πολιτικά, να προστατεύσουν τα ανθρώπινα δικαιώματα και να προωθήσουν τη δημοκρατία και το κράτος δικαίου.
Συμβούλιο της Ευρώπης (1949)
Στις 5 Μαΐου 1949, δέκα χώρες της δυτικής Ευρώπης (Βέλγιο, Δανία, Γαλλία, Ηνωμένο Βασίλειο, Ιρλανδία, Ιταλία, Λουξεμβούργο, Κάτω Χώρες, Νορβηγία και Σουηδία) υπέγραψαν στο Λονδίνο τη Συνθήκη του Λονδίνου, ιδρύοντας το Συμβούλιο της Ευρώπης, τον πρώτο πολιτικό διεθνή οργανισμό της μεταπολεμικής Ευρώπης. Σκοπός του ήταν η ευρωπαϊκή ενοποίηση, η υποστήριξη της δημοκρατίας και η προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Με έδρα το Στρασβούργο, αποτελεί τον αρχαιότερο πολιτικό οργανισμό της ευρωπαϊκής ηπείρου. Αποστολή του είναι η διαμόρφωση κοινών κανόνων και προτύπων και η εποπτεία της εφαρμογής τους, στη βάση των θεμελιωδών αξιών των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, της Δημοκρατίας και του Κράτους Δικαίου. Θεμέλιο αυτών των αρχών αποτελεί η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ), την οποία έχουν υπογράψει και δεσμεύει όλα τα 47 κράτη μέλη, συμπεριλαμβανομένων των 28 κρατών της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Την τήρηση της Σύμβασης εγγυάται το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, το οποίο ελέγχει την εφαρμογή των διατάξεών της από τα κράτη μέλη.
Από το 1955, το Συμβούλιο της Ευρώπης καθιέρωσε ως επίσημο έμβλημά του τη γνωστή ευρωπαϊκή σημαία με τα δώδεκα χρυσά αστέρια σε κυκλική διάταξη πάνω σε μπλε φόντο, ενώ από το 1972 υιοθέτησε και τον ευρωπαϊκό ύμνο, βασισμένο στην «Ωδή στη Χαρά» της Ένατης Συμφωνίας του Μπετόβεν. Στις 5 Μαΐου 1964, με την ευκαιρία της 15ης επετείου από την ίδρυσή του, ανακήρυξε την 5η Μαΐου ως Ημέρα της Ευρώπης (ως 5 Μαΐου γιορτάζεται από το Συμβούλιο της Ευρώπης ενώ στις 9 Μαΐου γιορτάζεται από την Ευρωπαϊκή Ένωση).
Διακήρυξη Σουμάν (1950) και Ίδρυση ΕΚΑΧ (1951-1952)
Μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο η Ευρώπη ήταν κατεστραμμένη, οικονομικά εξαντλημένη και πολιτικά ασταθής. Η Γαλλία και η Γερμανία, οι δύο χώρες που συγκρούστηκαν δύο φορές μέσα σε 30 χρόνια, έπρεπε να βρουν έναν τρόπο να εξασφαλίσουν ότι δεν θα υπάρξει τρίτος πόλεμος.
Οι δύο βασικές σκέψεις που οδήγησαν στη δημιουργία της ΕΚΑΧ ήταν:
Η ανάγκη για ειρήνη μέσω αλληλεξάρτησης
-
: αν τα κράτη μοιράζονταν τον έλεγχο των βασικότερων πρώτων υλών πολέμου (άνθρακα και χάλυβα), δεν θα μπορούσαν πλέον να διεξάγουν πόλεμο το ένα εναντίον του άλλου χωρίς αυτό να γίνει αντιληπτό και χωρίς να πλήξουν τους ίδιους τους εταίρους τους.
Η ανάγκη για οικονομική ανασυγκρότηση
-
: ο άνθρακας και ο χάλυβας ήταν οι «κινητήριες δυνάμεις» της βιομηχανίας. Η κοινή διαχείρισή τους θα ενίσχυε την ανάπτυξη.>
Η ιδέα προήλθε από τον Ζαν Μονέ, έναν Γάλλο τεχνοκράτη και οραματιστή της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Ο Μονέ διαμόρφωσε ολόκληρο το σχέδιο και πρότεινε στον Γάλλο Υπουργό Εξωτερικών Ρομπέρ Σουμάν να το ανακοινώσει.
Σε συνεργασία όπως είπαμε με τον Ζαν Μονέ, ο Ρομπέρ Σουμάν συνέταξε το παγκοσμίως γνωστό «σχέδιο Σουμάν». Το σχέδιο δημοσιεύθηκε στις 9 Μαΐου 1950, που θεωρείται πλέον η ημερομηνία γέννησης της Ευρωπαϊκής Ένωσης και εορτάζεται κάθε χρόνο ως «Ημέρα της Ευρώπης». Με το μοναδικό αυτό σχέδιο, καμία χώρα δεν θα μπορούσε να ξανακηρύξει πόλεμο, εάν δεν είχε τον έλεγχο της παραγωγής άνθρακα και χάλυβα.
Το αποτέλεσμα ήταν η Συνθήκη των Παρισίων (1951) (έναρξη ισχύος 23 Ιουλίου 1952), με την οποία έξι χώρες (Γαλλία, Δυτική Γερμανία, Ιταλία, Βέλγιο, Ολλανδία, Λουξεμβούργο), ίδρυσαν την πρώτη υπερεθνική ευρωπαϊκή κοινότητα: την Ευρωπαϊκή Κοινότητα Άνθρακα και Χάλυβα (ΕΚΑΧ), η οποία θεωρείται και το πρώτο οργανωμένο βήμα προς τη σύγχρονη ευρωπαϊκή ολοκλήρωση.
Στόχος της συνθήκης ήταν να οργανώσει την ελεύθερη κίνηση άνθρακα και χάλυβα και την πρόσβαση στις πηγές παραγωγής. Καθοριζόταν ότι μέσω της κοινής αγοράς άνθρακα και χάλυβα η Κοινότητα θα συνέβαλλε στην οικονομική ανάπτυξη, την απασχόληση και τη βελτίωση του επιπέδου ζωής των συμμετεχόντων χωρών. Ο υπερεθνικός χαρακτήρας ήταν εμφανής με τη δημιουργία μιας «Υψηλής Αρχής» που είχε εξουσίες υπέρ του κοινού συμφέροντος, ανεξάρτητα από τα εθνικά συμφέροντα.
Συνθήκες της Ρώμης (1957-1958)
Στις 25 Μαρτίου 1957 (με ισχύ από 1/1/1958), τα έξι κράτη της ΕΚΑΧ (Γαλλία, Γερμανία, Ιταλία, Βέλγιο, Ολλανδία, Λουξεμβούργο), υπέγραψαν στη Ρώμη δύο νέες συνθήκες:
- Τη Συνθήκη για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Οικονομικής Κοινότητας (ΕΟΚ), η οποία δημιούργησε μια κοινή αγορά μεταξύ των έξι συμμετεχουσών χωρών. Στόχος ήταν η ενίσχυση των στενότερων δεσμών και η τόνωση της οικονομικής ανάπτυξης μέσω της ενίσχυσης του εμπορίου. Η ΕΟΚ αργότερα μετονομάστηκε σε Ευρωπαϊκή Κοινότητα (ΕΚ) με τη Συνθήκη του Μάαστριχτ (1992) ενώ κατόπιν καταργήθηκε και αντικαταστάθηκε από την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) με τη Συνθήκη της Λισαβόνας (2007/2009).
- Τη Συνθήκη για την ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας Ατομικής Ενέργειας (ΕΥΡΑΤΟΜ), η οποία ιδρύθηκε με στόχο την ειρηνική χρήση της πυρηνικής ενέργειας, τον συντονισμό των ερευνητικών προγραμμάτων των κρατών μελών και τη δημιουργία μιας κοινής αγοράς ατομικής ενέργειας. Μεταξύ άλλων, προβλέπει την προώθηση της έρευνας, τον καθορισμό βασικών κανόνων ασφάλειας και τον έλεγχο των επιπέδων ραδιενέργειας.
Οι συνθήκες της Ρώμης ήταν το δεύτερο και καθοριστικό βήμα μετά την ΕΚΑΧ, μετατρέποντας την ευρωπαϊκή συνεργασία από στενή συνεργασία σε άνθρακα-χάλυβα σε ευρεία οικονομική και τεχνολογική κοινότητα, που τελικά οδήγησε στη σημερινή Ευρωπαϊκή Ένωση.
Συνθήκη Συγχώνευσης (1965-1967)
Οι τρεις κοινότητες (ΕΚΑΧ, ΕΟΚ, ΕΥΡΑΤΟΜ) απέκτησαν κοινά όργανα: μία Επιτροπή και ένα Συμβούλιο. Έτσι ενισχύθηκε η συνοχή και η αποτελεσματικότητα της κοινής πολιτικής. Υπογράφτηκε στις Βρυξέλες στις 8 Απριλίου του 1965 και τέθηκε σε ισχύ την 1η Ιουλίου του 1967.
Ιδρύθηκε έτσι μια κοινή Επιτροπή (η γνωστή «Κομισιόν») και για τρεις κοινότητες και ένα κοινό Συμβούλιο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων με κοινό προϋπολογισμό.
Η συνθήκη αυτή καταργήθηκε από την Συνθήκη του Άμστερνταμ, η οποία και την αντικατέστησε.
Πρώτη Διεύρυνση (1973)
Διεύρυνση πραγματοποιείται όταν νέες χώρες προσχωρούν στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Αυτό έχει συμβεί αρκετές φορές στην ιστορία της ΕΕ, και κάθε φορά μεταμορφώνεται τόσο η ΕΕ όσο και οι χώρες που προσχωρούν. Οι χώρες που εντάσσονται αποκομίζουν οφέλη όπως πολιτική σταθερότητα, ελευθερίες για τους πολίτες, ενιαία αγορά, επενδύσεις και ανώτερα περιβαλλοντικά και καταναλωτικά πρότυπα.
Η πρώτη διεύρυνση της Ευρωπαϊκής Ένωσης έγινε το 1973 και αφορούσε την ένταξη της Δανίας, της Ιρλανδίας και του Ηνωμένου Βασιλείου, αυξάνοντας τον αριθμό των κρατών μελών σε εννέα.
Για να συμμετάσχουν, οι χώρες πρέπει να πληρούν τα «κριτήρια της Κοπεγχάγης»: σταθεροί θεσμοί δημοκρατίας, λειτουργούσα οικονομία αγοράς, και ικανότητα να υιοθετήσουν το ευρωπαϊκό κεκτημένο. Η διαδικασία είναι πολυφασική: αίτηση υποψηφιότητας, ενταξιακές διαπραγματεύσεις και τελική προσχώρηση μέσω συνθήκης. Στο ιστορικό της διεύρυνσης καταγράφονται επτά κύκλοι, με την πιο πρόσφατη (2013) να περιλαμβάνει την Κροατία. Επιπλέον, υπάρχει ειδική διαδικασία για τις χώρες των Δυτικών Βαλκανίων, με στόχο τη σταθεροποίησή τους και προετοιμασία για μελλοντική ένταξη.
Δεύτερη Διεύρυνση (1981)
Η ΕΟΚ φτάνει διψήφιο αριθμό μελών με την προσχώρηση της Ελλάδας.
Συμφωνία Σένγκεν (1985)
Καλείται η συμφωνία που υπεγράφη στις 14 Ιουνίου 1985 στην κωμόπολη Σένγκεν του Λουξεμβούργου ανάμεσα σε πέντε κράτη μέλη των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων (Βέλγιο, Γερμανία, Γαλλία, Λουξεμβούργο και Ολλανδία) και είχε ως στόχο την προοδευτική κατάργηση των ελέγχων στα κοινά σύνορα, την καθιέρωση της ελεύθερης κυκλοφορίας για όλα τα πρόσωπα, υπηκόους των κρατών που υπέγραψαν τη Συμφωνία, καθώς και την αστυνομική και δικαστική συνεργασία. Περαιτέρω, στις 19 Ιουνίου 1990 υπεγράφη εκ νέου στο Σένγκεν η Σύμβαση Εφαρμογής της Συμφωνίας του Σένγκεν που συμπλήρωνε και εξειδίκευε την αρχική συμφωνία.
Στην Ελλάδα, η Συνθήκη του Σένγκεν, η Σύμβαση Εφαρμογής του Σένγκεν και τα Πρωτόκολλα και οι Συμφωνίες προσχώρησης των νέων κρατών κυρώθηκαν από τη βουλή με τον ν. 2514/1997.
Τρίτη Διεύρυνση (1986)
Η Ισπανία και η Πορτογαλία προσχωρούν στην ΕΟΚ. Ο αριθμός των κρατών μελών είναι πλέον 12.
Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη (1986-1987)
Η Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη υπογράφηκε στο Λουξεμβούργο στις 17 Φεβρουαρίου 1986 και στη Χάγη στις 28 Φεβρουαρίου 1986, αποτέλεσε την πρώτη μεγάλη αναθεώρηση των ιδρυτικών συνθηκών και έδωσε ισχυρή ώθηση στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση. Στόχος της ήταν η ολοκλήρωση της Ενιαίας Εσωτερικής Αγοράς έως το 1992, με πλήρη ελεύθερη κυκλοφορία αγαθών, υπηρεσιών, προσώπων και κεφαλαίων.
Η ΕΕΠ επέφερε τροποποιήσεις στις συνθήκες για την ίδρυση των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων και καθιέρωσε την ευρωπαϊκή πολιτική συνεργασία. Όταν τέθηκε σε ισχύ η Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη, ο τίτλος «Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο» έγινε επίσημος. Η ΕΕΠ αύξησε επίσης τις νομοθετικές αρμοδιότητες του ΕΚ μέσω της θέσπισης των διαδικασιών συνεργασίας και σύμφωνης γνώμης.
Συνθήκη του Μάαστριχτ (1992-1993)
Η Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΣΕΕ), γνωστή ως Συνθήκη του Μάαστριχτ, υπεγράφη το 1992 και τέθηκε σε ισχύ το 1993. Αποτελεί θεμελιώδη τομή στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, καθώς ίδρυσε για πρώτη φορά την Ευρωπαϊκή Ένωση ως πολιτική οντότητα υπερβαίνοντας το πλέγμα των οικονομικών κοινοτήτων. Με τη Συνθήκη καθιερώθηκε η Οικονομική και Νομισματική Ένωση, με τελικό στόχο το κοινό νόμισμα, η ευρωπαϊκή ιθαγένεια, η ενίσχυση του ρόλου του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και η διεύρυνση των τομέων ενωσιακής δράσης. Το Μάαστριχτ σηματοδοτεί τη μετάβαση από μια αμιγώς οικονομική συνεργασία σε μια πολυεπίπεδη πολιτική ένωση, που επιδιώκει συντονισμό πολιτικών, κοινή εξωτερική δράση και θεσμική σύγκλιση των κρατών μελών.
Η Συνθήκη εισήγαγε το γνωστό σύστημα των τριών πυλώνων, μια μορφή θεσμικής συνύπαρξης υπερεθνικών και διακυβερνητικών στοιχείων. Ο Πυλώνας Ι (Ευρωπαϊκές Κοινότητες) αφορούσε την κοινή αγορά, την οικονομική πολιτική, το εμπόριο, την προστασία του καταναλωτή και στην πράξη όλα τα πεδία με πραγματική υπερεθνικότητα. Ήταν ο μόνος όπου ίσχυε πλήρως η υπεροχή και η άμεση εφαρμογή του ενωσιακού δικαίου, καθώς και η πλήρης δικαιοδοσία του Δικαστηρίου της ΕΕ. Ο Πυλώνας ΙΙ (ΚΕΠΠΑ) κάλυπτε την εξωτερική πολιτική και την πολιτική ασφάλειας με αυστηρά διακυβερνητικό χαρακτήρα, λήψη αποφάσεων κυρίως με ομοφωνία και ελάχιστο ρόλο για το ΔΕΕ. Ο Πυλώνας ΙΙΙ (Δικαιοσύνη και Εσωτερικές Υποθέσεις) αφορούσε συνεργασία αστυνομίας, δικαστηρίων, μετανάστευση και άσυλο και ήταν επίσης διακυβερνητικός, με περιορισμένη κοινοτική επιρροή. Η τριπυλωνική δομή αντικατόπτριζε τον βαθμό εμπιστοσύνης των κρατών μελών: πλήρης ολοκλήρωση στην οικονομία, αλλά έντονος κρατικός έλεγχος σε ζητήματα κυριαρχίας.
Με την επικύρωση της Συνθήκης της Λισαβόνας το 2009, η Ευρωπαϊκή Κοινότητα και οι λοιποί πυλώνες καταργήθηκαν και απορρίφθηκαν από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Ωστόσο, διατηρούνται οι σχετικές διαδικασίες στον τομέα της Κοινής Εξωτερικής Πολιτικής και Πολιτικής Ασφάλειας (ΚΕΠΠΑ), συμπεριλαμβανομένης της αμυντικής πολιτικής.
Η ευρωπαϊκή ιθαγένεια που καθιερώθηκε για πρώτη φορά με τη Συνθήκη του Μάαστριχτ, αποτελεί έναν από τους πιο σημαντικούς θεσμικούς νεωτερισμούς της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Δεν αντικαθιστά την εθνική ιθαγένεια, αλλά την συμπληρώνει, δημιουργώντας ένα νέο επίπεδο δικαιωμάτων για όλους τους υπηκόους των κρατών μελών. Περιλαμβάνει το δικαίωμα της ελεύθερης κυκλοφορίας και διαμονής στην επικράτεια της ΕΕ, το εκλέγειν και εκλέγεσθαι στις δημοτικές και ευρωεκλογές στο κράτος κατοικίας, την προστασία από τις προξενικές αρχές άλλη κράτους μέλους σε τρίτες χώρες όπου το κράτος καταγωγής δεν εκπροσωπείται, το δικαίωμα αναφοράς στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, καθώς και το δικαίωμα προσφυγής στον Ευρωπαίο Διαμεσολαβητή. Με τη Συνθήκη της Λισαβόνας, ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων κατέστη νομικά δεσμευτικός, ενισχύοντας περαιτέρω το περιεχόμενο και την πρακτική σημασία της ευρωπαϊκής ιθαγένειας. Συνολικά, ο θεσμός αυτός ενισχύει τη δημοκρατική νομιμοποίηση της Ένωσης και προωθεί μια κοινή ευρωπαϊκή πολιτική ταυτότητα.
Ο ρόλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (ΕΚ) ενισχύθηκε με τη συνθήκη για λόγους που συνδέονται άμεσα με το «δημοκρατικό έλλειμμα» της Ευρωπαϊκής Ένωσης και την ανάγκη να αυξηθεί η δημοκρατική νομιμοποίηση των ενωσιακών αποφάσεων. Το δημοκρατικό έλλειμμα της ΕΕ περιγράφει την απόσταση που παρατηρείται μεταξύ της αυξανόμενης κανονιστικής και πολιτικής ισχύος των ευρωπαϊκών θεσμών και της περιορισμένης δημοκρατικής νομιμοποίησης και λογοδοσίας τους. Η Ένωση έχει εξελιχθεί σε έναν υπερεθνικό οργανισμό που επηρεάζει καθοριστικά τις οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές επιλογές των κρατών μελών, ωστόσο ο τρόπος με τον οποίο λαμβάνονται οι αποφάσεις συχνά εμφανίζεται να στερείται της απαιτούμενης εγγύτητας προς τους πολίτες. Σε ενωσιακό επίπεδο, το δημοκρατικό έλλειμμα αφορά κυρίως τον περιορισμένο ρόλο που είχε ιστορικά το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ως ο μοναδικός άμεσα εκλεγμένος θεσμός, έναντι της Επιτροπής και του Συμβουλίου, τα οποία διαθέτουν αποφασιστικές αρμοδιότητες χωρίς άμεση λογοδοσία στο εκλογικό σώμα. Παράλληλα, τα εθνικά κοινοβούλια συμμετείχαν ελάχιστα στη νομοθετική διαδικασία της Ένωσης, ενώ η έλλειψη ενιαίου «ευρωπαϊκού δήμου» και συνεκτικού δημόσιου χώρου ενίσχυε την αίσθηση δημοκρατικής απόστασης. Σε εθνικό επίπεδο, η μετατόπιση αρμοδιοτήτων προς τους ευρωπαϊκούς θεσμούς αποδυνάμωνε τον ρόλο των εθνικών κοινοβουλίων και ενίσχυε την εκτελεστική εξουσία, η οποία διαμόρφωνε την ευρωπαϊκή θέση της χώρας χωρίς επαρκή κοινοβουλευτικό έλεγχο. Η Συνθήκη της Λισαβόνας επιχείρησε να απαντήσει σε αυτόν τον προβληματισμό με μια σειρά μεταρρυθμίσεων που ενίσχυσαν τη δημοκρατική νομιμοποίηση της ΕΕ. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο απέκτησε ουσιαστικό ρόλο συννομοθέτη στην πλειονότητα των τομέων μέσω της «συνήθους νομοθετικής διαδικασίας». Τα εθνικά κοινοβούλια εντάχθηκαν θεσμικά στον προληπτικό έλεγχο της επικουρικότητας και μπορούν να εγείρουν αντιρρήσεις απέναντι σε προτάσεις νομοθεσίας. Θεσμοθετήθηκε η Ευρωπαϊκή Πρωτοβουλία Πολιτών, με την οποία ένα εκατομμύριο πολίτες μπορούν να ζητούν από την Επιτροπή νομοθετική δράση, ενώ ο Πρόεδρος της Επιτροπής συνδέθηκε πολιτικά με τα αποτελέσματα των ευρωπαϊκών εκλογών, ενισχύοντας έτσι την αντιπροσωπευτική νομιμοποίηση του εκτελεστικού οργάνου της Ένωσης. Η οικονομική κρίση, ωστόσο, ανέδειξε εκ νέου τις αδυναμίες της δημοκρατικής δομής της ΕΕ. Η διαχείριση της κρίσης πραγματοποιήθηκε σε μεγάλο βαθμό από όργανα με περιορισμένη θεσμική διαφάνεια, όπως το Eurogroup και η Τρόικα, ενώ η ΕΚΤ ανέλαβε πρωτοφανή ρόλο χωρίς αντίστοιχους μηχανισμούς δημοκρατικού ελέγχου. Τα κράτη μέλη βρέθηκαν συχνά δεσμευμένα από όρους οικονομικής προσαρμογής που καταρτίσθηκαν σε υπερεθνικό επίπεδο, γεγονός που ενέτεινε τον ευρωσκεπτικισμό και την αίσθηση ότι οι πολίτες απέχουν από τις αποφάσεις που καθόρισαν τη ζωή τους. Συμπερασματικά, το δημοκρατικό έλλειμμα αποτελεί σύνθετο και πολυδιάστατο φαινόμενο, το οποίο συνδέεται τόσο με τη λειτουργία των ευρωπαϊκών θεσμών όσο και με τις σχέσεις τους με τα κράτη μέλη. Η Συνθήκη της Λισαβόνας επιχείρησε να ενισχύσει τη δημοκρατική νομιμοποίηση, όμως τα προβλήματα παραμένουν, ιδίως στον πυλώνα της οικονομικής διακυβέρνησης. Η περαιτέρω εμβάθυνση της ευρωπαϊκής δημοκρατίας αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για την ενίσχυση της εμπιστοσύνης των πολιτών και για τη βιωσιμότητα του ευρωπαϊκού εγχειρήματος στο μέλλον.
Τέταρτη Διεύρυνση (1995)
Η Αυστρία, η Σουηδία και η Φινλανδία προσχωρούν στην Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ), η οποία διαδέχθηκε την ΕΟΚ μετά τη Συνθήκη του Μάαστριχτ το 1993. Τα 15 κράτη μέλη καλύπτουν πλέον το σύνολο σχεδόν της Δυτικής Ευρώπης.
Συνθήκη του Άμστερνταμ (1997-1999)
Τον Μάρτιο του 1996 ξεκίνησε στο Τορίνο της Ιταλίας διακυβερνητική διάσκεψη με σκοπό την αναθεώρηση της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η μετέπειτα Συνθήκη του Άμστερνταμ, που τροποποίησε τελικά τη συνθήκη, τις συνθήκες περί ιδρύσεως των ευρωπαϊκών κοινοτήτων και ορισμένες συναφείς πράξεις, υπογράφηκε παρουσία του προέδρου του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου. Η Συνθήκη τέθηκε σε ισχύ τον Μάιο του 1999.
Αποτέλεσε σημαντικό βήμα στην εμβάθυνση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης και στην ενίσχυση του πολιτικού χαρακτήρα της Ένωσης. Στόχος της ήταν να καταστήσει την ΕΕ πιο δημοκρατική, αποτελεσματική και κοντά στον πολίτη, ενόψει και της μεγάλης διεύρυνσης που θα ακολουθούσε. Κεντρική καινοτομία της Συνθήκης ήταν η μεταφορά μεγάλου μέρους των θεμάτων Δικαιοσύνης και Εσωτερικών Υποθέσεων στον πρώτο πυλώνα, άρα στην κοινοτική μέθοδο. Έτσι ζητήματα όπως μετανάστευση, άσυλο, σύνορα και θεωρήσεις απέκτησαν περισσότερο υπερεθνικό χαρακτήρα. Παράλληλα, ενισχύθηκε ο ρόλος του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου μέσω της επέκτασης της διαδικασίας συναπόφασης, γεγονός που ενδυνάμωσε τη δημοκρατική νομιμοποίηση της ΕΕ.
Συνολικά, η Συνθήκη του Άμστερνταμ προετοίμασε την Ευρωπαϊκή Ένωση για την επερχόμενη διεύρυνση, ενίσχυσε τη δημοκρατική της διάσταση και εδραίωσε τον ρόλο της ως χώρου ελευθερίας, ασφάλειας και δικαιοσύνης.
Συνθήκη της Νίκαιας (2001-2003)
Η Συνθήκη της Νίκαιας είναι μια συνθήκη που τροποποίησε τις ιδρυτικές συνθήκες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, με κύριο σκοπό την αναδιάρθρωση των θεσμικών οργάνων για να μπορούν να λειτουργήσουν αποτελεσματικά στην ΕΕ μετά τη μεγάλη διεύρυνση προς την Ανατολή. Υπογράφηκε το 2001 και τέθηκε σε ισχύ το 2003, προετοιμάζοντας την Ένωση για την προσχώρηση 10 νέων κρατών μελών το 2004 και άλλων δύο το 2007.
Η Συνθήκη της Νίκαιας ακολούθησε τη Συνθήκη του Άμστερνταμ, η οποία είχε αποτύχει να ολοκληρώσει τις απαραίτητες θεσμικές μεταρρυθμίσεις. Η συνθήκη υπογράφηκε σε συνέχεια μας μαραθώνιας συνόδου στις 200 ώρες στη Νίκαια της Γαλλίας.
Πέμπτη Διεύρυνση (2004)
Δέκα νέες χώρες προσχωρούν στην ΕΕ: Εσθονία, Κύπρος, Λετονία, Λιθουανία, Μάλτα, Ουγγαρία, Πολωνία, Σλοβακία, Σλοβενία και Τσεχική Δημοκρατία. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη διεύρυνση από άποψη πληθυσμού καθώς και αριθμού χωρών. Σύνολο 25 κράτη μέλη.
Συνθήκη της Λισαβόνας (2007-2009)
Η Συνθήκη της Λισαβόνας είναι μια μεταρρυθμιστική συνθήκη της Ευρωπαϊκής Ένωσης που αντικατέστησε το αποτυχημένο Ευρωπαϊκό Σύνταγμα, τροποποιώντας τις ιδρυτικές συνθήκες της Ένωσης. Υπεγράφη στη Λισαβόνα της Πορτογαλίας, στις 13 Δεκεμβρίου 2007, κατά τη Σύνοδο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου. Τροποποιεί τις δύο βασικές συνθήκες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τη Συνθήκη για την Ευρωπαϊκή Ένωση και τη Συνθήκη για την Ίδρυση της Ευρωπαϊκής Κοινότητας και τέθηκε σε ισχύ την 1η Δεκεμβρίου 2009. Στόχος της είναι να βελτιώσει τη λειτουργία των θεσμικών οργάνων, να ενισχύσει το ρόλο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και να αυξήσει τη δημοκρατική λογοδοσία, κάνοντας παράλληλα νομικά δεσμευτικό τον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ.
Τα βασικά σημεία της Συνθήκης της Λισαβόνας είναι: α) εξορθολογισμός των θεσμικών οργάνων: σχεδιάστηκε για να απλοποιήσει και να κάνει πιο αποτελεσματική τη λειτουργία της ΕΕ, ιδιαίτερα μετά τη διεύρυνσή της, β) ενίσχυση του ευρωπαϊκού κοινοβουλίου: αυξάνει τις νομοθετικές εξουσίες του, φέρνοντάς το σε ισότιμη θέση με το Συμβούλιο, ενώ παράλληλα αυξάνει την κοινοβουλευτική λογοδοσία, γ) επέκταση της ψηφοφορίας με ειδική πλειοψηφία: η ψήφος με ειδική πλειοψηφία στο Συμβούλιο εφαρμόζεται σε περισσότερους τομείς, κάνοντας πιο δύσκολη την άσκηση βέτο από μία μόνο χώρα, δ) θεσμική συνέχεια: μετέφερε κάποιες από τις αλλαγές που προβλέπονταν στο Ευρωπαϊκό Σύνταγμα, διατηρώντας παράλληλα τα κεκτημένα δικαιώματα και εισάγοντας νέα, ε) νομικά δεσμευτικός Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων: η Συνθήκη καθιστά τον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων της ΕΕ νομικά δεσμευτικό, προστατεύοντας τα δικαιώματα των πολιτών.
Η Συνθήκη της Λισαβόνας αναγνωρίζει και θεσμοθετεί βασικά όργανα της Ευρωπαϊκής Ένωσης όπως το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο, το Συμβούλιο της ΕΕ, την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το Δικαστήριο της ΕΕ, την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα και το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο. Επίσης, δημιούργησε τη θέση του Ύπατου Εκπροσώπου για την Εξωτερική Πολιτική και την Πολιτική Ασφάλειας και την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης (ΕΥΕΔ). Ειδικότερα: α) Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο: το δημοκρατικό όργανο της ΕΕ, που εκλέγεται άμεσα από τους πολίτες, β) Ευρωπαϊκό Συμβούλιο: αποτελείται από τους αρχηγούς κρατών ή κυβερνήσεων, γ) Συμβούλιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης: εκπροσωπεί τα συμφέροντα των κρατών μελών, δ) Ευρωπαϊκή Επιτροπή: η εκτελεστική εξουσία της ΕΕ, ε) Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης: εγγυάται ότι το δίκαιο της ΕΕ εφαρμόζεται σωστά, ζ) Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα: είναι αρμόδια για τη νομισματική πολιτική της ευρωζώνης, η) Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο: ελέγχει τα έσοδα και τα έξοδα της ΕΕ. Ο Ύπατος εκπρόσωπος για την εξωτερική πολιτική και την πολιτική ασφαλείας είναι ένας υψηλός αξιωματούχος της ΕΕ που χειρίζεται την εξωτερική πολιτική ενώ η Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης (ΕΥΕΔ) είναι διπλωματική υπηρεσία που υποστηρίζει τον Ύπατο Εκπρόσωπο.
Η Συνθήκη της Λισαβόνας διακρίνει τρεις κατηγορίες αρμοδιοτήτων της ΕΕ: τις αποκλειστικές, τις συντρέχουσες και τις υποστηρικτικές. Η συνθήκη αποσαφηνίζει πού ανήκει η αρμοδιότητα για κάθε τομέα, θέτοντας σαφέστερα όρια σε σχέση με το παρελθόν και ορίζοντας ότι η ΕΕ νομοθετεί σε αποκλειστικό τομέα, ενώ τα κράτη μέλη την εφαρμόζουν. Ειδικότερα: α) αποκλειστικές αρμοδιότητες: σε αυτούς τους τομείς, μόνο η ΕΕ μπορεί να νομοθετεί και να εκδίδει νομικά δεσμευτικές πράξεις. Τα κράτη μέλη μπορούν να νομοθετούν μόνο εφόσον εξουσιοδοτηθούν από την ΕΕ ή για την εφαρμογή των πράξεών της, παραδείγματα περιλαμβάνουν την τελωνειακή ένωση, την κοινή νομισματική πολιτική για τις χώρες της ευρωζώνης, και την κοινή εμπορική πολιτική, β) συντρέχουσες αρμοδιότητες: σε αυτούς τους τομείς, τόσο η ΕΕ όσο και τα κράτη μέλη μπορούν να νομοθετούν, ωστόσο, τα κράτη μέλη μπορούν να ασκήσουν την αρμοδιότητά τους μόνο εφόσον η ΕΕ δεν έχει ήδη ασκήσει τη δική της, παραδείγματα περιλαμβάνουν το περιβάλλον, την ενέργεια, τις μεταφορές και την προστασία του καταναλωτή, γ) υποστηρικτικές αρμοδιότητες: σε αυτούς τους τομείς, η ΕΕ δραστηριοποιείται για να υποστηρίξει, να συντονίσει ή να συμπληρώσει τις δράσεις των κρατών μελών, χωρίς να εναρμονίζει τις νομικές τους διατάξεις, παραδείγματα περιλαμβάνουν την εκπαίδευση, τον πολιτισμό και τον τουρισμό.
Έκτη Διεύρυνση (2007)
Η Βουλγαρία και η Ρουμανία προσχωρούν στην ΕΕ. Σύνολο 27 κράτη μέλη.
Έβδομη Διεύρυνση (2013) – Brexit (2020)
Η Κροατία προσχωρεί στην ΕΕ κατά την τελευταία διεύρυνση. Σύνολο 28 κράτη μέλη. Η Ευρωπαϊκή Ένωση σήμερα έχει 27 κράτη μέλη καθώς αποχώρησε το Ηνωμένο Βασίλειο, μια διαδικασία που ολοκληρώθηκε τον Ιανουάριο του 2020, αφήνοντας την Ένωση με 27 κράτη μέλη.
Η αποχώρηση σηματοδότησε την αρχή μιας νέας περιόδου για τις σχέσεις της ΕΕ με το Ηνωμένο Βασίλειο, εστιάζοντας στις νέες ρυθμίσεις που προβλέπονται στη συμφωνία αποχώρησης, η οποία περιλαμβάνει και θέματα που αφορούν τη Βόρεια Ιρλανδία. Παράλληλα συνεχίζονται οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις με άλλες χώρες.
Προηγούμενα θέματα ΟΛΚ για ΕΕ
Τα κληρωθέντα και ακλήρωτα θέματα που έχουν τεθεί από το 2006 έως σήμερα στη θεματική ενότητα της Ευρωπαϊκής Ένωσης στο μάθημα του Α’ Σταδίου «Οργάνωση και Λειτουργία του Κράτους» είναι:
2023: 30ος Εισαγωγικός Διαγωνισμός (ακλήρωτο)
Δημοκρατική αρχή και Ευρωπαϊκή Ολοκλήρωση.
Ενδεικτική απάντηση:
Εισαγωγή: Η δημοκρατική αρχή αποτελεί θεμέλιο των ευρωπαϊκών συνταγματικών παραδόσεων και θεμέλιο της πολιτικής νομιμοποίησης σε κάθε κράτος μέλος. Η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, ωστόσο, δημιούργησε ένα σύνθετο σύστημα πολυεπίπεδης διακυβέρνησης, όπου η άσκηση δημόσιας εξουσίας δεν περιορίζεται πλέον στο έθνος κράτος αλλά κατανέμεται μεταξύ εθνικών και υπερεθνικών θεσμών. Έτσι αναδεικνύεται το κρίσιμο ζήτημα της συμβατότητας της δημοκρατικής αρχής με μια διαδικασία ολοκλήρωσης που μεταφέρει αρμοδιότητες πέρα από το παραδοσιακό πλαίσιο της λαϊκής κυριαρχίας.
Κύριο μέρος: Η δημοκρατική αρχή στο παραδοσιακό εθνικό πλαίσιο θεμελιώνεται στη λαϊκή κυριαρχία, στην αρχή της αντιπροσώπευσης και στη λογοδοσία των κυβερνώντων προς το εκλογικό σώμα. Το εθνικό Σύνταγμα καθιερώνει την ιεραρχία των κανόνων δικαίου, εγγυάται θεμελιώδη δικαιώματα και προβλέπει μηχανισμούς ελέγχου της εξουσίας, διασφαλίζοντας ότι η κρατική δράση πηγάζει από και υπηρετεί τη βούληση του λαού. Με την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, όμως, το παραδοσιακό αυτό μοντέλο δέχεται σημαντικές τροποποιήσεις. Από τις Συνθήκες της Ρώμης έως τη Λισαβόνα, η Ευρωπαϊκή Ένωση απέκτησε αρμοδιότητες σε τομείς όπως η εσωτερική αγορά, ο ανταγωνισμός, το εμπόριο, η περιβαλλοντική πολιτική, αλλά και η νομισματική πολιτική για τα κράτη του ευρώ. Η μεταφορά αυτή αρμοδιοτήτων σε επίπεδο που υπερβαίνει το κράτος μέλος προκάλεσε το συζητούμενο «δημοκρατικό έλλειμμα», δηλαδή την αίσθηση ότι οι αποφάσεις λαμβάνοντας σε απόσταση από τη βούληση των πολιτών. Παρ’ όλα αυτά η ΕΕ έχει αναπτύξει δικούς της μηχανισμούς δημοκρατικής νομιμοποίησης: το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο εκλέγεται άμεσα από τους πολίτες και συμμετέχει ισότιμα στη νομοθετική διαδικασία, το Συμβούλιο και το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο εκφράζουν τη δημοκρατική νομιμοποίηση των κρατών μελών μέσω των κυβερνήσεων τους, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή υπόκειται σ έγκριση και συνεχή κοινοβουλευτικό έλεγχο, ενώ ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων και ο δικαστικός έλεγχος του ΔΕΕ προσφέρουν ισχυρές εγγυήσεις διάφανης και ορθής άσκησης της ευρωπαϊκής εξουσίας. Καθοριστικό ρόλο παίζει επίσης η αρχή της επικουρικότητας και ο εθνικός κοινοβουλευτικός έλεγχος, που λειτουργούν ως φραγμός σε υπέρμετρη ευρωπαϊκή παρέμβαση. Έτσι, η δημοκρατική αρχή δεν εξαφανίζεται αλλά μετασχηματίζεται: η νομιμοποίηση της ΕΕ προκύπτει από μια «διττή πηγή», δηλαδή τόσο από τους ευρωπαίους πολίτες όσο και από τα κράτη μέλη, δημιουργώντας μια πολυεπίπεδη δημοκρατία όπου η λήψη αποφάσεων κατανέμεται και αλληλοελέγχεται. Στο πλαίσιο αυτό, η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση δεν ακυρώνει το κράτος ως θεμέλιο της δημοκρατίας, αλλά οικοδομεί πάνω του μια πρόσθετη σφαίρα δημόσιας εξουσίας που επιδιώκει να διασφαλίσει κοινά αγαθά, σταθερότητα, δικαιώματα και αποτελεσματικότητα σε ζητήματα που υπερβαίνουν τα εθνικά σύνορα.
Συμπέρασμα: Η σχέση δημοκρατικής αρχής και ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης δεν είναι σχέση σύγκρουσης αλλά προσαρμογής. Το κράτος παραμένει βασική πηγή δημοκρατικής νομιμοποίησης, ενώ η ΕΕ εισάγει συμπληρωματικούς μηχανισμούς που διαμορφώνουν μια νέα μορφή πολυεπίπεδης δημοκρατίας. Η πρόκληση του μέλλοντος δεν είναι η επιστροφή στην αποκλειστική εθνική κυριαρχία, αλλά η ενίσχυση της διαφάνειας, της συμμετοχής και της λογοδοσίας σε όλα τα επίπεδα ώστε η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση να εναρμονίζεται πλήρως με τον πυρήνα της δημοκρατικής αρχής.
2020: 27ος Εισαγωγικός Διαγωνισμός (κληρωθέν)
Ποιες είναι κατά τη γνώμη σας οι σημαντικότερες Ευρωπαϊκές Συνθήκες (ΕΟΚ-ΕΕ); Να εκθέσετε και να αποτιμήσετε το περιεχόμενό τους, από την άποψη μεταφοράς αρμοδιοτήτων από το εθνικό κράτος στους ευρωπαϊκούς θεσμούς. Να αναφέρετε παραδείγματα.
Ενδεικτική απάντηση:
Εισαγωγή: Η πορεία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης είναι στενά συνδεδεμένη με μια σειρά Συνθηκών που σταδιακά μετέφεραν κρίσιμες αρμοδιότητες από τα κράτη μέλη σε υπερεθνικά θεσμικά όργανα. Οι Συνθήκες αυτές συνθέτουν την «συνταγματική τάξη» της Ευρωπαϊκής Ένωσης και καθόρισαν τη μετάβαση από μια οικονομική κοινότητα σε μια ένωση με ευρεία πολιτική διάσταση. Η αξιολόγηση της σημασίας τους προϋποθέτει εξέταση τόσο του περιεχομένου όσο και των μορφών κυριαρχικής μεταβίβασης.
Κύριο μέρος: Η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση ξεκινά με τις συνθήκες της Ρώμης (1957) και την ΕΥΡΑΤΟΜ και καθιέρωσαν την τελωνειακή ένωση και τις βάσεις της Κοινής Αγοράς. Η Ενιαία Ευρωπαϊκή Πράξη (1986) έθεσε ως στόχο την ολοκλήρωση της Ενιαίας Αγοράς και διεύρυνε αποφασιστικά την ειδική πλειοψηφία στο Συμβούλιο. Η Συνθήκη Μάαστριχτ (1992) σηματοδότησε τη γέννηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, τη θέσπιση της ΟΝΕ και την καθιέρωση της ευρωπαϊκής ιθαγένειας. Ακολούθησε η Συνθήκη Άμστερνταμ (1997), που ενσωμάτωσε το Σένγκεν στην ΕΕ και ενίσχυσε τα θεμελιώδη δικαιώματα, και η Συνθήκη Νίκαιας (2001), που προσαρμόστηκε στη μεγάλη διεύρυνση. Το πιο καθοριστικό βήμα ήταν η Συνθήκη της Λισαβόνας (2007-2009), που χάρισε στην ΕΕ ενιαία νομική προσωπικότητα, ενίσχυσε τον ρόλο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, αναβάθμισε τον Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, ενίσχυσε τη συμμετοχή των εθνικών κοινοβουλίων και καθιέρωσε ρητά το σύστημα κατανομής αρμοδιοτήτων. Στο πλαίσιο αυτό, η ΕΕ διαθέτει αποκλειστικές αρμοδιότητες (όπου μόνο η ΕΕ νομοθετεί), όπως η τελωνειακή ένωση, η νομισματική πολιτική για τα κράτη του ευρώ, η κοινή εμπορική πολιτική και η διατήρηση των βιολογικών πόρων στη θάλασσα. Στις συντρέχουσες αρμοδιότητες, η ΕΕ μοιράζεται την άσκηση με τα κράτη μέλη πχ στην εσωτερική αγορά, το περιβάλλον, τους καταναλωτές, τη γεωργία, την ενέργεια, τη δικαιοσύνη και τις μεταφορές. Τέλος, στις υποστηρικτικές αρμοδιότητες, η ΕΕ απλώς συμπληρώνει τις εθνικές πολιτικές χωρίς να τις αντικαθιστά, σε τομείς όπως η παιδεία, η υγεία, ο πολιτισμός, ο τουρισμός και ο αθλητισμός. Έτσι, οι Συνθήκες διαμόρφωσαν ένα πολυεπίπεδο σύστημα κατανομής κυριαρχίας, όπου το κράτος και η Ένωση συνυπάρχουν ως αλληλοσυμπληρούμενες έννομες τάξεις.
Συμπέρασμα: Οι ευρωπαϊκές συνθήκες αποτελούν τη ραχοκοκαλιά της ΕΕ και ενσωματώνουν μια σταδιακή αλλά σταθερή μεταβίβαση κυριαρχικών αρμοδιοτήτων από τα κράτη μέλη σε ένα υπερεθνικό σύστημα διακυβέρνησης. Η πορεία αυτή δεν είναι γραμμική ούτε χωρίς εντάσεις, αλλά δημιούργησε τον πιο εξελιγμένο μηχανισμό ειρηνικής συνεργασίας στην παγκόσμια ιστορία.
2012: 22ος Εισαγωγικός Διαγωνισμός (ακλήρωτο)
Η σημαντικότερη κριτική, που ασκείται στο πολιτικό σύστημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης, είναι το έλλειμμα δημοκρατικής οργάνωσης και λειτουργίας του («δημοκρατικό έλλειμμα»).
Α) Σε τι συνίσταται αυτό το έλλειμμα σε ενωσιακό και εθνικό επίπεδο;
Β) Ποια η απάντησή της Συνθήκης της Λισαβόνας ως προς την αντιμετώπιση του συγκεκριμένου προβλήματος;
Γ) Πώς συνδέεται η αντιμετώπιση της τρέχουσας οικονομικής κρίσης με τον σχετικό προβληματισμό;
Ενδεικτική απάντηση:
Εισαγωγή: Το πολιτικό σύστημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει εξελιχθεί σε ένα πολυεπίπεδο σύστημα διακυβέρνησης, όπου η εξουσία ασκσείατι τόσο σε εθνικό όσο και σε υπερεθνικό επίπεδο. Η πολυπλοκότητα, η έμμεση νομιμοποίηση ορισμένων θεσμών και η δυσκολία των πολιτών να κατανοήσουν πώς λαμβάνονται οι αποφάσεις έχουν οδηγήσει στη διατύπωση του όρου «δημοκρατικό έλλειμμα». Το ζήτημα αυτό αφορά τη νομιμοποίηση, τη διαφάνεια και τη λογοδοσία της ΕΕ και βρίσκεται στο επίκεντρο των θεσμικών μεταρρυθμίσεων, ιδίως μετά τη Συνθήκη της Λισαβόνας.
Α) Σε ενωσιακό επίπεδο, το δημοκρατικό έλλειμμα συνίσταται κυρίως στο γεγονός ότι σημαντικές αποφάσεις λαμβάνονται από θεσμούς που δεν εκλέγονται άμεσα από τους πολίτες (όπως η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ή το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο) ή δεν υπόκεινται σε επαρκή δημοκρατικό έλεγχο. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, παρότι εκλέγεται άμεσα, δεν είχε για δεκαετίες ισότιμη νομοθετική εξουσία με το Συμβούλιο, ούτε διαθέτει πλήρη πρωτοβουλία νομοθεσίας. Επιπλέον, η διαδικασία λήψης αποφάσεων εμφανίζεται πολύπλοκη και απομακρυσμένη από τους πολίτες, γεγονός που περιορίζει τη διαφάνεια και την αίσθηση συμμετοχής. Σε εθνικό επίπεδο, το έλλειμμα αφορά κυρίως την αποδυνάμωση της παραδοσιακής δημοκρατικής λογοδοσίας: τα εθνικά κοινοβούλια καλούνται συχνά να εφαρμόσουν ενωσιακές αποφάσεις χωρίς ουσιαστική δυνατότητα διαμόρφωσης του περιεχομένου τους. Έτσι, η κλασική αλυσίδα νομιμοποίησης: πολίτης ? εθνικό κοινοβούλιο ? κυβέρνηση, διαμεσολαβείται από υπερεθνικά όργανα στα οποία οι πολίτες δεν έχουν άμεση επιρροή.
Β) Η Συνθήκη της Λισαβόνας επιχείρησε να ενισχύσει τη δημοκρατική νομιμοποίηση σε τρεις κύριους άξονες: α) ενίσχυση του ρόλου του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου, το οποίο απέκτησε σχεδόν πλήρη συννομοθετική εξουσία (διαδικασία συναπόφασης/συνήθης νομοθετική διαδικασία), συμμετοχή στην εκλογή του Προέδρου της Επιτροπής και αυξημένες ελεγκτικές αρμοδιότητες, β) μεγαλύτερη συμμετοχή των εθνικών κοινοβουλίων, μέσω του μηχανισμού ελέγχου της επικουρικότητας, που τους επιτρέπει να παρεμβαίνουν όταν θεωρούν ότι η ΕΕ υπερβαίνει τις αρμοδιότητές της, γ) ενίσχυση της διαφάνειας και της συμμετοχής των πολιτών, με την αναγνώριση της Ευρωπαϊκής Πρωτοβουλίας Πολιτών, που επιτρέπει σε ένα εκατομμύριο πολίτες να ζητήσουν νομοθετική δράση της Επιτροπής, και με την νομική δεσμευτικότητα του Χάρτη Θεμελιωδών Δικαιωμάτων, που λειτουργεί ως θεσμικό αντίβαρο στη δράση της ΕΕ. Μέσω αυτών των αλλαγών η Λισαβόνα προσπάθησε να ισχυροποιήσει τη «διττή νομιμοποίηση» της Ένωσης, δηλαδή τη νομιμοποίηση που πηγάζει τόσο από τους λαούς όσο και από τα κράτη μέλη.
Γ) Η οικονομική κρίση της ευρωζώνης (2010-…) ανέδειξε ακόμη πιο έντονα τις αδυναμίες της δημοκρατικής νομιμοποίησης σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Αποφάσεις μεγάλης σημασίας, όπως τα Μνημόνια, οι κανόνες δημοσιονομικής πειθαρχίας, ο Ευρωπαϊκός Μηχανισμός Σταθερότητας (ESM) ή η ενισχυμένη εποπτεία, ελήφθησαν από θεσμούς με περιορισμένη άμεση δημοκρατική νομιμοποίηση (Eurogroup, EKT, Επιτροπή). Η αίσθηση ότι η κυριαρχία των κρατών-μελών συρρικνώθηκε χωρίς ισοδύναμη ενίσχυση της δημοκρατίας σε ενωσιακό επίπεδο ενέτεινε τον σχετικό προβληματισμό. Η κρίση ανέδειξε επίσης ότι οι υπάρχοντες μηχανισμοί ελέγχου δεν επαρκούν όταν οι αποφάσεις λαμβάνονται με κατεπείγουσες διαδικασίες ή διακυβερνητικές συμφωνίες εκτός του πλαισίου των Συνθηκών. Παράλληλα όμως, η κρίση ανέδειξε την ανάγκη πιο στενής ολοκλήρωσης, π.χ. στη δημοσιονομική ή τραπεζική ένωση, γεγονός που επαναφέρει το ερώτημα: πώς μπορεί να ενισχυθεί η αποτελεσματικότητα χωρίς να υπονομευθεί η δημοκρατική νομιμοποίηση;
Συμπέρασμα: Το δημοκρατικό έλλειμμα δεν αποτελεί ένα απλό θεσμικό πρόβλημα, αλλά ένα διαρκές πεδίο ισορροπίας μεταξύ υπερεθνικής αποτελεσματικότητας και δημοκρατικής λογοδοσίας. Η Συνθήκη της Λισαβόνας προχώρησε σε σημαντικές βελτιώσεις, ενισχύοντας το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, τον ρόλο των εθνικών κοινοβουλίων και τη συμμετοχή των πολιτών. Η οικονομική κρίση όμως υπενθύμισε ότι η δημοκρατική αρχή πρέπει συνεχώς να προσαρμόζεται στις νέες μορφές ευρωπαϊκής διακυβέρνησης. Η απάντηση βρίσκεται στην εμβάθυνση της πολυεπίπεδης δημοκρατίας, ώστε η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση να στηρίζεται σε μια στέρεη και βιώσιμη βάση νομιμοποίησης.
2006: 19ος Εισαγωγικός Διαγωνισμός (ακλήρωτο)
Το πολιτικό σύστημα της χώρας μας συμβιώνει με εκείνο στο πλαίσιο της ΕΕ. Η νομοθεσία παράγεται από τη βουλή των Ελλήνων και από τα κύρια θεσμικά όργανα της ΕΕ. Ερωτάσθε:
Α) Ποιες οι πηγές και τα βασικά χαρακτηριστικά της ΕΕ;
Β) Με ποιο τρόπο ενσωματώνεται η Ευρωπαϊκή νομοθεσία στην ελληνική έννομη τάξη και ποιες οι προβλεπόμενες διαδικασίες και συνέπειες σε περιπτώσεις μη-συμμόρφωσης, αφενός για το κράτος, αφετέρου για τους ίδιους τους πολίτες.
Γ) Επηρεάζει η διαδικασία της ευρωπαϊκής δημοκρατίας και την εφαρμογή στην πράξη της δημοκρατικής αρχής και σε ποιο βαθμό;
Ενδεικτική απάντηση:
Εισαγωγή: Το πολιτικό σύστημα της Ελλάδας λειτουργεί πλέον σε ένα πλαίσιο «διπλής συνταγματικότητας», όπου το εθνικό Σύνταγμα και η έννομη τάξη της Ευρωπαϊκής Ένωσης συνυπάρχουν και αλληλοεπηρεάζονται. Η νομοθετική λειτουργία μοιράζεται ανάμεσα στο ελληνικό κοινοβούλιο και τα θεσμικά όργανα της ΕΕ, ενώ η συμμετοχή της χώρας στην ενωσιακή έννομη τάξη συνεπάγεται δεσμεύσεις, δικαιώματα και μεταφορά αρμοδιοτήτων. Μέσα σε αυτό το πολυεπίπεδο περιβάλλον ανακύπτουν κρίσιμα ερωτήματα σχετικά με τις πηγές του δικαίου της ΕΕ, τον τρόπο συμμόρφωσης της Ελλάδας και τον αντίκτυπο στη δημοκρατική αρχή.
Α) Οι πηγές του δικαίου της ΕΕ διακρίνονται σε πρωτογενές και παράγωγο δίκαιο. Το πρωτογενές δίκαιο περιλαμβάνει τις ιδρυτικές Συνθήκες (Συνθήκη ΕΕ, Συνθήκη Λειτουργίας της ΕΕ), τους Χάρτες και τις γενικές αρχές του δικαίου. Αποτελεί το «σύνταγμα» της Ένωσης, καθορίζει τις αρμοδιότητες, τις διαδικασίες και τα θεμελιώδη δικαιώματα. Το παράγωγο δίκαιο αποτελείται κυρίως από κανονισμούς, οδηγίες, αποφάσεις, συστάσεις και γνώμες, που εκδίδονται από το τρίγωνο Επιτροπή-Κοινοβούλιο-Συμβούλιο. Τα βασικά χαρακτηριστικά του ενωσιακού δικαίου είναι: α) άμεση ισχύς: το δίκαιο της ΕΕ μπορεί να δημιουργεί δικαιώματα και υποχρεώσεις απευθείας για τους πολίτες, β) υπεροχή: υπερισχύει κάθε αντίθετου εθνικού κανόνα, ακόμη και συνταγματικού, γ) αυτονομία: το δίκαιο της ΕΕ αποτελεί αυτοτελές νομικό σύστημα, ερμηνεύεται αποκλειστικά από το ΔΕΕ. Η ΕΕ δεν είναι απλή διεθνής οργάνωση αλλά μια υπερεθνική ένωση, με δυνατότητα παραγωγής δεσμευτικού δικαίου άμεσα εφαρμοστέου στα κράτη μέλη και στους πολίτες.
Β) Η ενσωμάτωση του δικαίου της ΕΕ στην ελληνική έννομη τάξη εξαρτάται από το είδος του κανόνα: α) κανονισμοί: ισχύουν άμεσα, χωρίς πράξη ενσωμάτωσης, εφαρμόζονται αυτοδικαίως από διοίκηση και δικαστήρια, β) οδηγίες: απαιτούν μεταφορά μέσω εθνικού νόμου ή ΠΔ, αν δεν ενσωματωθούν εγκαίρως ή πλημμελώς, ενεργοποιείται ευθύνη του κράτους, γ) αποφάσεις: δεσμεύουν τους αποδέκτες τους. Οι συνέπειες μη συμμόρφωσης για το κράτος είναι: α) διαδικασία παράβασης: παραπομπή της Ελλάδας στο ΔΕΕ, δυνατότητα επιβολής χρηματικών κυρώσεων, β) αστική ευθύνη κράτους απέναντι στους πολίτες για ζημία από πλημμελή ενσωμάτωση ή εφαρμογή και γ) νομική και πολιτική πίεση εντός ΕΕ, ιδίως κατά την αξιολόγηση ευρωπαϊκών πολιτικών. Οι συνέπειες μη συμμόρφωσης για τους πολίτες είναι: α) μπορούν να επικαλεστούν άμεσα εφαρμόσιμες διατάξεις της ΕΕ στα ελληνικά δικαστήρια, β) μπορούν να αξιώσουν αποζημίωση από το κράτος για παράβαση του ενωσιακού δικαίου και γ) μπορούν να υποβάλλουν καταγγελία στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή.
Γ) Η ευρωπαϊκή διακυβέρνηση επηρεάζει ουσιαστικά την άσκηση της δημοκρατικής αρχής στην Ελλάδα. Από τη μία πλευρά, η συμμετοχή στη νομοπαραγωγική διαδικασία της ΕΕ περιορίζει την αποκλειστικότητα του εθνικού κοινοβουλίου ως προς τη νομοθέτησης. Η μεταφορά αρμοδιοτήτων σε υπερεθνικούς θεσμούς συνεπάγεται ότι σημαντικές αποφάσεις λαμβάνονται από όργανα που δεν εκλέγονται απευθείας από τους Έλληνες πολίτες. Από την άλλη πλευρά, η ΕΕ ενισχύει το δημοκρατικό πρότυπο: το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο εκλέγεται άμεσα, οι πολίτες μπορούν να ασκήσουν ευρωπαϊκή πρωτοβουλία πολιτών, ενώ ο έλεγχος από το ΔΕΕ και ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων ενισχύουν την προστασία δικαιωμάτων και τη λογοδοσία. Επιπλέον, ο ρόλος των εθνικών κοινοβουλίων ενισχύθηκε με τον μηχανισμό επικουρικότητας της Συνθήκης της Λισαβόνας. Συνεπώς, η ευρωπαϊκή δημοκρατία δεν καταργεί την εθνική δημοκρατία, τη μετασχηματίζει σε πολυεπίπεδη, όπου η νομιμοποίηση προκύπτει από πολλαπλά κέντρα εξουσίας.
Συμπέρασμα: Η Ελλάδα λειτουργεί σήμερα σε ένα πλαίσιο συνύπαρξη εθνικής και ευρωπαϊκής έννομης τάξης. Το ενωσιακό δίκαιο αποτελεί θεμελιώδη συνιστώσα του εσωτερικού δικαίου, ενώ η τήρησή του αποτελεί συνταγματική υποχρέωση. Η ενσωμάτωση της ευρωπαϊκής νομοθεσίας και η επίδρασή της στη δημοκρατική αρχή αναδεικνύουν την πολυπλοκότητα και τη δυναμική της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης: η δημοκρατία δεν περιορίζεται στο εθνικό επίπεδο, αλλά διαμορφώνεται από τη συνεργασία εθνικών και ευρωπαϊκών θεσμών. Το ζητούμενο είναι η συνεχής εξισορρόπηση μεταξύ αποτελεσματικότητας και δημοκρατικής νομιμοποίησης.
