Θέμα στον διεθνή Τύπο έχει γίνει το γεγονός ότι η Ελλάδα προχωρά στην απόκτηση της σπάνιας συλλογής φωτογραφιών που αποτυπώνουν τις τελευταίες στιγμές των 200 κομμουνιστών που εκτελέστηκαν από τα γερμανικά στρατεύματα κατοχής την Πρωτομαγιά του 1944 στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής.
Όπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο Guardian, σε ένα συγκινητικό άρθρο, οι εικόνες «δίνουν πρόσωπο» στους ηρωικούς πρωταγωνιστές της τραγωδίας και «κάνουν την Ελλάδα να ξαναδεί το θάρρος των εκτελεσθέντων του 1944», τονίζοντας πως οι εκτελέσεις πραγματοποιήθηκαν ως αντίποινα για τη δολοφονία Γερμανού στρατηγού από αντάρτες λίγες ημέρες νωρίτερα. Οι 200 κρατούμενοι, στην πλειονότητά τους κομμουνιστές, μεταφέρθηκαν από το διαβόητο Μπλοκ 15 του στρατοπέδου Χαϊδαρίου στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, όπου εκτελέστηκαν ομαδικά. Σύμφωνα με μαρτυρίες, βάδιζαν προς τον θάνατο τραγουδώντας αντάρτικα τραγούδια, σε μια ύστατη πράξη αξιοπρέπειας και αντίστασης.
Μέχρι πρόσφατα, δεν υπήρχε οπτικό τεκμήριο των εκτελέσεων. Η ιστορική μνήμη βασιζόταν κυρίως σε χειρόγραφα σημειώματα που οι μελλοθάνατοι είχαν πετάξει από τα φορτηγά καθ’ οδόν προς τον τόπο της εκτέλεσης. Η ύπαρξη φωτογραφιών θεωρούνταν αβέβαιη.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Από το eBay στην Ελλάδα
Η ανατροπή ήρθε όταν ο Βέλγος συλλέκτης Tim de Craene, ειδικευμένος σε αναμνηστικά του Τρίτου Ράιχ, ανήρτησε τη συλλογή προς πώληση στο eBay. Οι εικόνες προκάλεσαν έντονη συγκίνηση και κατακραυγή στην Ελλάδα, με αποτέλεσμα το υπουργείο Πολιτισμού να προχωρήσει σε προκαταρκτική συμφωνία αγοράς και να εξασφαλίσει την απόσυρσή τους από τη δημοπρασία.
Ο φακός του κατακτητή
Οι 262 φωτογραφίες, ορισμένες εκ των οποίων φέρουν τη χειρόγραφη ένδειξη «Aten 1.5.44», αποδίδονται στον Hermann Heuer, υπολοχαγό της Βέρμαχτ, ο οποίος βρισκόταν στην Ελλάδα από το 1943. Εκτιμάται ότι ενδεχομένως συμμετείχε σε μονάδα που είχε σταλεί από το υπουργείο Προπαγάνδας του Γιόζεφ Γκέμπελς με σκοπό την καταγραφή της καθημερινότητας στις κατεχόμενες περιοχές.
Οι εικόνες δείχνουν τους μελλοθάνατους να περπατούν προς τον τόπο της εκτέλεσης με το κεφάλι ψηλά, κοιτάζοντας τον φακό, φαινομενικά ατάραχοι. Σύμφωνα με μαρτυρίες, το προηγούμενο βράδυ είχαν φροντίσει να πλυθούν και να ξυριστούν, αντιμετωπίζοντας τον θάνατο ως τιμή.
Στοιχεία μνήμης και περηφάνιας
Για ανθρώπους όπως ο 96χρονος Βαγγέλης Σακκάτος, που ζούσε σε μικρή απόσταση από το Σκοπευτήριο, η δημοσιοποίηση των φωτογραφιών αποτελεί προσωπική δικαίωση. «Ο ηρωισμός τους ήταν κάτι σαν μύθος», δήλωσε. «Τα χρόνια πέρασαν, αλλά δεν το ξέχασα ποτέ. Τώρα μπορούμε να δούμε αυτό το θάρρος μπροστά στα μάτια μας».
Ιστορικοί χαρακτηρίζουν το υλικό εξαιρετικής σημασίας, όχι μόνο για την έρευνα γύρω από τα εγκλήματα της ναζιστικής κατοχής, αλλά και για τον δημόσιο διάλογο σχετικά με τη διαχείριση της μνήμης στη σύγχρονη Ελλάδα. Ο Κωστής Καρπόζηλος, καθηγητής ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, σημειώνει ότι οι εικόνες «θα ανοίξουν τον χώρο για μια πολύ αναγκαία συζήτηση γύρω από την πολιτική της μνήμης», η οποία επί δεκαετίες επισκιαζόταν από τις διαιρέσεις του εμφυλίου πολέμου 1946-49.
Πράγματι, μετά την απελευθέρωση και ιδίως κατά τη διάρκεια του εμφυλίου, το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας (ΚΚΕ) τέθηκε εκτός νόμου, ενώ οι επετειακές εκδηλώσεις για γεγονότα όπως οι εκτελέσεις της Πρωτομαγιάς συχνά απαγορεύονταν. Μέχρι την πτώση της στρατιωτικής δικτατορίας το 1974, οι δεξιές κυβερνήσεις περιόριζαν τη δημόσια αναγνώριση της συμβολής της αριστερής αντίστασης στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.
Η πρόσφατη δημοσιοποίηση των φωτογραφιών προκάλεσε αντιδράσεις και συγκίνηση. Συγγενείς θυμάτων αναγνώρισαν πρόσωπα και ζήτησαν την άμεση επιστροφή και δημόσια έκθεσή τους στην Ελλάδα. Παράλληλα, σημειώθηκε βανδαλισμός της μαρμάρινης πλάκας που μνημονεύει τους 200 εκτελεσθέντες από ακροδεξιούς, λίγες ώρες μετά τη δημοσιοποίηση του υλικού.
Ωστόσο, το μνημείο στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής γέμισε με κόκκινα γαρύφαλλα, καθώς πλήθος πολιτών έσπευσε να αποτίσει φόρο τιμής. Όπως δήλωσε ο Αναστάσης Γκίκας από το τμήμα ιστορίας της κεντρικής επιτροπής του ΚΚΕ, «οι φωτογραφίες ανήκουν εδώ και εδώ πρέπει να εκτεθούν δημόσια για να τις δουν όλοι».
