Οι φωτογραφίες των 200 εκτελεσθέντων της Καισαριανής από τους Γερμανούς κατακτητές, κρίθηκαν αυθεντικές, αλλά είναι πολλά περισσότερα από αυτό. Είναι πολλά περισσότερα από απεικόνιση μιας οριακής στιγμής. Είναι ένα σπάνιο ιστορικό ντοκουμέντο αλλά και επιβεβαίωση μιας ολόκληρης γενιάς, μιας ολόκληρης ιστορικής περιόδου. Οι εικόνες αυτές, επαναφέρουν και ανανεώνουν τα ερωτήματα. Πώς μπορεί ένας άνθρωπος να πηγαίνει στο εκτελεστικό απόσπασμα αδιαφορώντας για τον εκτελεστή του.
Πώς μπορεί να αξιολογεί σημαντικότερες τις ιδέες και την ανθρωπότητα από την ίδια του τη ζωή, πώς μετατρέπει τον εαυτό του σε «λευτεριάς λίπασμα». Πώς τελικά, μπορεί η δύναμη που πηγάζει από αυτές τις φωτογραφίες να λειτουργήσει στο σήμερα και να επηρεάσει τα πολιτικά και τα κοινωνικά αφηγήματα;
Δεν είναι εύκολο, να ερμηνεύσεις και να κατανοήσεις το θάρρος των κομμουνιστών μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα, με τα αναλυτικά εργαλεία της εποχής μας. Ο ιστορικός Tony Judt, έχει πει ότι «ο κομμουνισμός εκπροσωπούσε μία εγκόσμια πίστη», δηλαδή όπως επισημαίνει μιλώντας στο Dnews, ο Κωστής Καρπόζηλος, Επίκουρος Καθηγητής Ιστορίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο και συγγραφέας του βιβλίου «Ελληνικός Κομμουνισμός: μια διεθνική ιστορία (1912-1974)», η κομματική ταυτότητα δεν ήταν μία απλή βιογραφική λεπτομέρεια. «Ήταν μία διαδικασία ένταξης σε έναν οργανισμό, ο οποίος εκτός από την διεκδίκηση μιας καλύτερης ζωής προσέφερε και ένα νόημα ζωής. Το θεμέλιο αυτής της εγκόσμιας πίστης ήταν η πεποίθηση ότι η δράση, η δοκιμασία, η θυσία του επαναστάτη συνέβαλε στην επιτάχυνση του ιστορικού χρόνου. Δεν πήγαινε χαμένη. Και εφόσον οι κομμουνιστές πίστευαν ότι ήταν στρατιώτες στον παγκόσμιο ταξικό πόλεμο, ένιωθαν ότι ο ενδεχόμενος θάνατός τους ήταν μια συμβολή στο μεγάλο σχέδιο για την οριστική κοινωνική απελευθέρωση» τονίζει ο Κωστής Καρπόζηλος.
«Εκτελέσατε χιλιάδες, εκτελέστε ακόμη έναν»
Ποιοι ήταν αυτοί οι άνθρωποι που χλεύαζαν τον θάνατο και πρόσφεραν τη ζωή τους ή αρνούνταν να συμβιβαστούν πληρώνοντας βαρύτατο τίμημα.
Όπως τονίζει ο Κωστής Καρπόζηλος, «οι κομμουνιστές του μεσοπολέμου, έχουν διαμορφωθεί σε ένα επαναστατικό κίνημα, που το χαρακτηρίζει και η ολόψυχη αφοσίωση, η πειθαρχία και η αποφασιστικότητα. Συστατικά τα οποία προκύπτουν από την ανάγνωση ότι η εποχή τους θα καθοριστεί από την παγκόσμια αναμέτρηση ανάμεσα στις τάσεις της χειραφέτησης και αυτές της υποταγής. Σε αυτό το πλαίσιο, η αναμέτρηση με το εκτελεστικό απόσπασμα ήταν η οριακή στιγμή αυτής της μάχης. Μέχρι χθες αυτό το ξέραμε ρητορικά, από μαρτυρίες και αφηγήσεις, όχι μόνο για την Καισαριανή, πλέον έχουμε και την οπτική του αποτύπωση και αυτό είναι που μας έχει συγκλονίσει».
Μας συγκλονίζει η υπέρβαση του θανάτου, η επιμονή στις αξίες και τα ιδανικά των ανθρώπων που εκτελέστηκαν αλλά και αυτών που έζησαν μέχρι τα βαθιά τους γεράματα. Ο Γιάννης Οικονόμου, μπήκε στο στενό πυρήνα του Άρη Βελουχιώτη, μετά από το σαμποτάζ της σιδηροδρομικής γραμμής και την καταστροφή τρένων στην Αμφίκλεια. Η γραμμή έμεινε εκτός λειτουργίας για περισσότερο από μια εβδομάδα, προκαλώντας προβλήματα στον ανεφοδιασμό των δυνάμεων του ναζισμού στην Αφρική. Ο Άρης, ζήτησε να γνωρίσει τους ανθρώπους που μετείχαν στην επιχείρηση και μετά από αυτό ο Γιάννης Οικονόμου, εξελίχθηκε στον «Καπετάν Γιαννούτσο» και πάλεψε όσο λίγοι για την απελευθέρωση της χώρας από τους κατακτητές.
Ο «Καπετάν Γιανούτσος», ήταν ο τελευταίος των «μαυροσκούφηδων», της προσωπικής φρουράς του Άρη Βελουχιώτη. Έφυγε από τη ζωή τον Φεβρουάριο του 2014, σε ηλικία 92 ετών. Σε μία συνέντευξη στο σπίτι του στην Αμφίκλεια, μου αφηγήθηκε με λεπτομέρειες τη ζωή του, δίπλα στον Άρη Βελουχιώτη, την αντίσταση και τη μοίρα που του επιφύλασσε το ελληνικό κράτος.
Μετά την απελευθέρωση επέστρεψε στην Αμφίκλεια, όχι όμως ως ήρωας. «Δεν ήξερα ότι θα μας πλακώσουν στο ξύλο και στις φυλακές μετά τη Βάρκιζα», ανέφερε και περιέγραψε πως ο ίδιος και οι σύντροφοί του που είχαν αγωνιστεί για την ελευθερία, βρέθηκαν να τρώνε ξύλο στο δρόμο από «Χήτες». Τον συνέλαβαν τον Απρίλη του 1944 και τον οδήγησαν στις εξορίες και τις φυλακές. Ικαρία, Μακρόνησος, στρατοδικεία, καταδίκες. Στο κολαστήριο των φυλακών Μακρονήσου, θυμάται το ξύλο, τα βασανιστήρια αλλά και την απάντηση στην προτροπή του Διοικητή να υπογράψει Δήλωση.
«Λάθος πόρτα χτύπησες, εγώ έκανα αγώνα, και πίστευα και πιστεύω, δεν έκανα προδοσία και μου λες να γίνω τώρα προδότης; Να με εκτελέσετε δεν βαριέσαι, χιλιάδες εκτελέστηκαν και ένας ακόμα τι έγινε;».
Από τη Μέρλιν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης στο Αμβούργο
Ο Μιχάλης Γεωργαλάς, πέθανε το 2025 σε βαθιά γεράματα. Σε ηλικία 18 ετών, ενώ η δράση του στην ΕΠΟΝ περιλάμβανε μόλις κάποια συνθήματα σε τοίχους, για την Ελευθερία, συνελήφθη στο μπλόκο της Αμφιάλης. Μεταφέρθηκε στη Μέρλιν, το κολαστήριο των Ναζί, στο στρατόπεδο του Χαϊδαρίου και μπήκε σε τρένο για το στρατόπεδο συγκέντρωσης Νόιενγκαμμε στο Αμβούργο. Ήταν το νούμερο 32361. Από εκεί πέρασαν περισσότεροι από 100.000 κρατούμενοι και οι μισοί πέθαναν από τις εκτελέσεις ή τις κακουχίες.
Τον είχα συναντήσει στο σπίτι του και ένιωθε έντονη την ανάγκη να μοιραστεί τις αποτρόπαιες εικόνες που μέχρι το τέλος της ζωής του τον στοίχειωναν: Τις κρεμάλες.
Κάθε Πέμπτη, περιέγραφε με τρεμάμενη φωνή, οι Γερμανοί συγκέντρωναν τους κρατούμενους σε παράταξη σε σχήμα Π και στην κορυφή έστηναν τα ικριώματα και κρεμούσαν τελετουργικά κυρίως Ρώσους και Γάλλους κομμουνιστές. Σκότωναν κρατούμενους για τις πιο απλές αφορμές, αν κάποιος πλησίαζε κοντά στα ηλεκτροφόρα σύρματα ή έκλεβε μία σάπια πατάτα τον πυροβολούσαν και εξολόθρευαν μαζικά τους εβραίους στα κρεματόρια.
Ο Μιχάλης Γεωργαλάς, άντεξε για σχεδόν ένα χρόνο στο στρατόπεδο για να απελευθερωθεί από τους Άγγλους τον Μάιο του 1945. Γύρισε στην Ελλάδα με 300 δραχμές από τον Ερυθρό Σταυρό, για να διαπιστώσει ότι ο μεσαίος γιος της οικογένειας, μετά τον Άη Στράτη, βρισκόταν στις φυλακές στην Αίγινα. Ο μεγαλύτερος αδερφός, είχε ήδη σκοτωθεί στη μάχη της Κρήτης, και ο ίδιος έπρεπε όπως του έλεγαν να κρύβει το γεγονός ότι ήταν κρατούμενος στη Γερμανία. Οι «Χήτες» όμως το ήξεραν και έδερναν, ο ίδιος είχε χτυπηθεί σκληρά τουλάχιστον τρεις φορές.
Με τα χρόνια οι πληγές του σώματος επουλώθηκαν, με κάποιες ουλές από τη Μέρλιν να επιμένουν μέχρι το τέλος, όπως και ψυχικές μιας ανεξήγητης και ανελέητης βιωμένης βίας. Τόλμησα να ρωτήσω, εάν θα προτιμούσε να ήταν τα πράγματα αλλιώς. Να μην είχε οργανωθεί στη ΕΠΟΝ, να μην έγραφε στον τοίχο τα συνθήματα, να μην τον είχαν συλλάβει.
Η απάντηση ξεκάθαρη και χωρίς δισταγμό, «όχι δεν θα έκανα τίποτα αλλιώς. Είχε φουντώσει το κίνημα, οι αντάρτες ήταν στα βουνά, θα ντρεπόμουν εάν δεν ήμουν ΕΠΟΝίτης».
Οι φωτογραφίες θέτουν ερωτήματα
Οι φωτογραφίες των 200 εκτελεσθέντων κομμουνιστών στην Καισαριανή είναι ένα σπάνιο ιστορικό ντοκουμέντο. Η τυπολογία της εκτέλεσης του αγωνιστή ο οποίος αντικρίζοντας το εκτελεστικό απόσπασμα, την αγχόνη, αφήνει ένα μήνυμα για το μέλλον με τη στάση του, με μία φράση, είναι συστατικό μιας επαναστατικής παράδοσης, επισημαίνει ο Κωστής Καρπόζηλος, όμως, όπως προσθέτει «πολύ σπάνια υπάρχουν φωτογραφίες εκτελέσεων, πολύ σπάνια υπάρχει φωτογραφική αποτύπωση αυτής της οριακής στιγμής μεταξύ ζωής και θανάτου. Η μεταιχμιακή αυτή στιγμή εικονοποιεί αυτό που οριακά φανταζόμασταν ή πολλές φορές αντιμετωπίζαμε και με ένα σκεπτικισμό, ότι δεν μπορεί ρε παιδί μου να ήταν έτσι ακριβώς. Ε, μάλλον έτσι ήταν, ακριβώς!».
Η στάση των εκτελεσθέντων, αλλά και των ανθρώπων που αγωνίστηκαν για την ελευθερία και δέχθηκαν την οργισμένη αντίδραση του κράτους, μας εκπλήσσει και μας σοκάρει. Αναπόφευκτα, δημιουργεί ερωτήματα, μπορούν να λειτουργήσουν σήμερα πολιτικά εκτός από συναισθηματικά;
Τέτοιες συμπεριφορές, μας προξενούν οριακά αμηχανία, επισημαίνει ο Κωστής Καρπόζηλος. «Ο σημερινός τρόπος σύλληψης του κόσμου είναι διαφορετικός. Τα πολιτικά υποκείμενα, ακόμη και όταν είναι δραστήρια, ενταγμένα, ακόμη όταν παλεύουν για μια υπόθεση, σπάνια έχουν αυτή την καθολική υπαγωγή στη συλλογική υπόθεση με όρους αυτοθυσίας. Για μας η πολιτική είναι μία πολύ πιο εξατομικευμένη εμπειρία και έχει να κάνει και με τις συνθήκες της εποχής. Έχουμε την τύχη να μην ζούμε σε μία εποχή όπου πρέπει να αποδείξουμε με το θάνατό μας την προσήλωσή μας σε ένα ιδανικό. Υπό αυτήν την έννοια, το καλούπι του ανθρώπου της Καισαριανής, δεν το συναντάμε ανάμεσά μας. Είναι δύσκολο σήμερα να φανταστούμε μία ολόπλευρη αφοσίωση σε μία υπόθεση, η εποχή δεν είναι μία εποχή που η πολιτική θα είναι υπόθεση ζωής και θανάτου».
Με όρους πολιτικής οργάνωσης η σημερινή εποχή βρίσκεται στον αντίποδα της περιόδου που αναφέρονται οι φωτογραφίες. Όμως, οι φωτογραφίες, ιστορικά έχουν αποδείξει τη δυναμική τους και έχουν συμβάλει καίρια στη μαζική κινητοποίηση προς μία πολιτική κατεύθυνση. Υπό προϋποθέσεις, αυτές οι φωτογραφίες, θα μπορούσαν να επηρεάσουν τα σημερινά πολιτικά αφηγήματα.
«Οι φωτογραφίες εισβάλουν ορμητικά στο δημόσιο λόγο» τονίζει ο κ. Καρπόζηλος, «η φωτογραφία έχει μία κινητοποιητική δύναμη, οι φωτογραφίες από το Βιετνάμ είναι αυτές που πυροδότησαν τη γενίκευση του αντιπολεμικού κινήματος, οι φωτογραφίες από τις εμπόλεμες ζώνες με έναν τρόπο ταρακουνάνε τις κοινωνίες». Αυτό που μπορεί να συμβεί, όπως προσθέτει ο καθηγητής, είναι να ανοίξει με νέους όρους τη συζήτηση γύρω από το μεγάλο ταμπού της δεκαετίας του ‘40, το ζήτημα της συμπερίληψης στο έθνος. «Αυτοί οι άνθρωποι εκτελέστηκαν ως κομμουνιστές, όντας έγκλειστοι σε ελληνικές φυλακές από την ελληνική πολιτεία και ξεχάστηκαν μετά τον πόλεμο. Το ότι ως κομμουνιστές ξεχάστηκαν μετά τον πόλεμο, ότι η Καισαριανή δεν έγινε μνημονικός τόπος για την ελληνική πολιτεία μετά τον πόλεμο, μας επιτρέπει να καταλάβουμε τον ελληνικό 20ο αιώνα. Η Εθνική Αντίσταση έχει αναγνωριστεί, μακάρι αυτό να απολήξει και σε μία θεσμική αποτύπωση, να αποκτήσει η Αθήνα ένα μουσείο Εθνικής Αντίστασης και Δημοκρατικής Μνήμης».
Δεν πρόκειται όμως, για μία εύκολη υπόθεση, ήδη το μνημείο στην Καισαριανή βανδαλίστηκε και επανήλθε στο διάλογο η εξίσωση του ναζισμού με τον κομμουνισμό.
«Ας το δούμε λίγο ευρύτερα. Ένα συγκροτητικό στοιχείο της μεταπολεμικής Ευρώπης, ο αντιφασισμός, υποχωρεί.
Ένα κορυφαίο παράδειγμα είναι αυτό της Ιταλίας με την άνοδο της άκρας δεξιάς, η οποία υπονομεύει και αμφισβητεί το αντιφασιστικό θεμέλιο της ιταλικής δημοκρατίας» τονίζει ο Κωστής Καρπόζηλος και συμπληρώνει: «Το βλέπουμε στις αντιπαραθέσεις στην Ισπανία γύρω από τον Φρανκισμό, όπου η Δεξιά αρνείται να αναγνωρίσει τον Φράνκο ως δικτάτορα, το Λαϊκό κόμμα, όχι η άκρα Δεξιά. Φυσικά αυτή η τάση έχει επιρροή και στην Ελλάδα: για παράδειγμα η επιμονή του Μάκη Βορίδη στο θέμα της ιδεολογικής ηγεμονίας της Αριστεράς ή οι θεωρίες των δίδυμων ολοκληρωτισμών στην περίπτωση του Άδωνι Γεωργιάδη. Όλα αυτά έχουν οδηγήσει και σε μία σχετικοποίηση και σε μία αίσθηση ότι εντάξει αλλά και αυτοί είναι κομμουνιστές, το οποίο από πίσω κρύβει τη διστακτική σκέψη -δεν θα εκφραστεί αυτή τη στιγμή- ότι δεν ήταν και τόσο Έλληνες».
Οι φωτογραφίες των εκτελεσθέντων της Καισαριανής, είναι ιστορικό αλλά όχι αρχειακό υλικό και ήδη παράγουν αποτελέσματα. Υπενθυμίζουν ότι η δύναμη των ανθρώπων ξεπερνάει τα πεπερασμένα όρια της υλικής τους υπόστασης. Η δύναμη των ανθρώπων μεγεθύνεται, όχι μόνο σε κρίσιμες και ηρωικές στιγμές αλλά κάθε φορά που όπως πίστευε σε όλη του τη ζωή ο «Καπετάν Γιαννούτσος», ο άνθρωπος στέκεται στα δυο του πόδια και παλεύει για το Δίκαιο.
Ο «Καπετάν Γιαννούτσος» δεν είναι πια εδώ, όμως έζησε μια γεμάτη ζωή. Τον ρώτησα τότε, τι θα έλεγε στα εγγόνια του μετά από τόσες δυσκολίες, απογοητεύσεις, ηρωικούς αγώνες και στιγμές που ελάχιστοι μπορούν να διανοηθούν. Δεν δυσκολεύτηκε να απαντήσει. Ήταν και η τελευταία φράση που ηχογραφήσαμε, η παρακαταθήκη και η κληρονομιά του στις επόμενες γενιές. Ο ίδιος γνώριζε καλά πως ο καθένας μπορεί να την ερμηνεύσει με τον τρόπο του, αλλά ήταν βέβαιος, όπως έδειξε η σφιγμένη του γροθιά και η ένταση της φωνής του, πως θα την ταυτίζαμε με τον τρόπο που έζησε: «Να σταθείτε όρθιοι, όρθιοι!» φώναξε λες και για μία και μόνη στιγμή ξανάγινε νέος, δυνατός, έτοιμος να επαναλάβει ακριβώς την ίδια πορεία. Όπως οι 200 της Καισαριανής, όπως χιλιάδες άλλοι που πέρασαν και οι ακόμη περισσότεροι που θα ακολουθήσουν..
