Η απαγωγή Μαδούρο εγκαινιάζει μία νέα εποχή στη γεωπολιτική και το διεθνές δίκαιο, κυρίως όμως δρα ως καταλύτης για να επιταχύνει το πέρασμα της παγκόσμιας οικονομίας σε μία καινούρια φάση. Ενώ ακόμα βιώνουμε τα απόνερα της κατάρρευσης της νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης, η απαγωγή Μαδούρο συμβολίζει εμβληματικά το πέρασμα στην περίοδο της οικονομίας Mad Max. Δηλαδή μίας περιόδου στην οποία η πρόσβαση σε κρίσιμους πόρους, πρώτα και κύρια στα ορυκτά καύσιμα, εξασφαλίζεται ολοένα και λιγότερο μέσω της κανονικότητας και της ισχύος των αγορών και ολοένα και περισσότερο μέσω καταναγκασμού, αποκλεισμών, κατασχέσεων και ωμής στρατιωτικής ισχύος. Στον πυρήνα αυτής της μετάβασης βρίσκεται το γεγονός ότι έχουμε ήδη μπει στο τέλος της εποχής των ορυκτών καυσίμων και οι ΗΠΑ φαίνεται ότι προετοιμάζονται εντατικά για αυτό.
Τι σημαίνει όμως καπιταλισμός Mad Max; Πρόκειται για έναν όρο που βασίζεται στην ομώνυμη κινηματογραφική ταινία, στην οποία περιγράφεται ένας κόσμος μετά από μία ενεργειακή κατάρρευση. Το πετρέλαιο γίνεται το υπέρτατο νόμισμα, οι δρόμοι μετατρέπονται σε πεδία μάχης και ο έλεγχος των κοινωνιών είναι αποκλειστική υπόθεση των συμμοριών που ελέγχουν καύσιμα, μεταφορές και ασφάλεια. Η βία δεν είναι «παρέκκλιση» αλλά ο μηχανισμός κατανομής της σπανιότητας των ορυκτών καυσίμων.
Όταν λοιπόν μιλάμε για οικονομία Mad Max αναφερόμαστε σε συνθήκες κλιμακούμενης σπάνης πόρων, υψηλής αστάθειας και αποδιάρθρωσης των κανόνων και των μηχανισμών που μέχρι πρόσφατα οργάνωναν τις διεθνείς ανταλλαγές και αγορές. Δεν πρόκειται για πλήρη κατάρρευση κρατών και αγορών, σε όλη την κλίμακα, αλλά για την ταυτόχρονη εμφάνιση των ακόλουθων τάσεων:
-Τη βίαιη και συχνά πολεμική αναδιανομή της πρόσβασης σε ενέργεια, τρόφιμα, μεταφορές και πρώτες ύλες.
-Τους παρατεταμένους αποκλεισμούς/κυρώσεις ως «κανονική» οικονομική πολιτική.
-Την αγορά με όρους επιτήρησης και «συμμόρφωσης» στην ισχύ αντί για ελεύθερο εμπόριο.
Φυσικά, οι παραπάνω τάσεις ήταν ήδη αναπόσπαστο, αλλά όχι κυρίαρχο, κομμάτι της παγκόσμιας οικονομίας. Οι ΗΠΑ έχουν επιβάλλει πολεμική ανακατανομή πόρων με δεκάδες πολέμους και εκατοντάδες επεμβάσεις, ταλαιπωρούν δεκάδες εκατομμύρια ανθρώπους για δεκάδες χρόνια χώρες με ποικιλόμορφους αποκλεισμούς και κυρώσεις ενώ δε δίστασαν ποτέ να χρησιμοποιήσουν τη στρατιωτική και πολιτική ισχύ τους για να επιβάλλουν τα οικονομικά τους συμφέροντα. Η ποιοτική διαφορά της περιόδου στην οποία ήδη ζούμε είναι ότι η στρατιωτική ισχύς γίνεται το πλέον βασικό οικονομικό εργαλείο των ΗΠΑ, όχι ως εξαίρεση στην κανονικότητα των παγκόσμιων αγορών αλλά ως ο κανόνας για την αναδιάταξη τους.
Και ακριβώς για αυτό το λόγο, ο Τραμπ και η παρέα του, δε νιώθουν καμία ανάγκη να τηρούν, ούτε καν τυπικά, οποιαδήποτε προσχήματα ή να διαμορφώνουν κάποιες υποτυπώδεις έστω συναινέσεις. Η διεθνής κοινότητα πρέπει να εξοικειωθεί με την ιδέα της στρατιωτικοποίησης των οικονομικών σχέσεων και να προσγειωθεί έστω και ανώμαλα στην εποχή του καπιταλισμού Mad Max. Ο Τραμπ ήταν σαφής: «Εγώ θα διοικήσω τη Βενεζουέλα. Οι πετρελαϊκές εταιρείες μας είναι οι μεγαλύτερες και οι καλύτερες στον κόσμο και θα τις βοηθήσουμε να επιστρέψουν στη Βενεζουέλα». Στην συγκεκριμένη περίπτωση, η απαγωγή Μαδούρο είναι μέρος της απάντησης των ΗΠΑ στο ερώτημα «ποιος κρατάει τη στρόφιγγα της παροχής ορυκτών καυσίμων».
Η εποχή του τέλους των ορυκτών καυσίμων είναι ήδη εδώ
Παρά τη ρητορική περί ενεργειακής μετάβασης, η παγκόσμια οικονομία παραμένει βαθιά εξαρτημένη από ορυκτά καύσιμα. Τα βασικά υλικά του κόσμου μας (ατσάλι, λιπάσματα, τσιμέντο, πλαστικό) εξαρτώνται αποκλειστικά από την ομαλή παροχή ορυκτών καυσίμων και δεν έχει βρεθεί τρόπος να κατασκευάζονται με χρήση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.
Το 2024, τα ορυκτά καύσιμα εξακολουθούσαν να αποτελούν περίπου 86% του παγκόσμιου ενεργειακού μίγματος. Αυτό σημαίνει ότι οποιαδήποτε «στένωση» στην πρόσβαση ή στην ομαλή ροή πετρελαίου — είτε λόγω μείωσης των αποδόσεων των κοιτασμάτων, είτε από επενδυτική ασφυξία, είτε από πολέμους/κυρώσεις— μεταφράζεται άμεσα σε πληθωρισμό, κρίσεις εφοδιασμού και πολιτική αστάθεια.
Υπάρχουν πάρα πολλά στοιχεία που δείχνουν ότι η διαθεσιμότητα των ορυκτών καυσίμων αναμένεται να μειωθεί δραστικά εντός των επόμενων 50-60 ετών. Την επόμενη δεκαετία, όλες οι προβλέψεις δείχνουν ότι βαδίζουμε προς την κορύφωση της παραγωγής πετρελαίου, φυσικού αερίου αλλά και κάρβουνου. Δεν σημαίνει αυτό ότι θα μείνουμε από ορυκτά καύσιμα, αλλά ότι θα εισέλθουμε σε μία πορεία αργής αλλά σταθερής μείωσης διαθεσιμότητας και της χρήσης ορυκτών καυσίμων. Ακόμη κι αν τα «λογιστικά» αποθέματα δείχνουν δεκαετίες, η πραγματική διαθεσιμότητα κρίνεται από τους ρυθμούς μείωσης της απόδοσης των κοιτασμάτων, το αυξανόμενο κόστος άντλησης, αλλά και τις όλο και πιο δύσκολα αποδοτικές επενδύσεις για τις αναγκαίες υποδομές. Η επόμενη δεκαετία αναδεικνύεται πολύ κρίσιμη, όχι επειδή «τελειώνει» το πετρέλαιο, αλλά επειδή το σύστημα εισέρχεται σε φάση όπου η νέα προσφορά γίνεται ακριβότερη, πιο αργή και πολιτικά πιο επισφαλής. Πολλές εκτιμήσεις αναφέρουν ότι από τα τέλη της δεκαετίας του 2020 έως το 2040 θα βιώσουμε μια παγκόσμια συνθήκη «μειωμένης διαθεσιμότητας ορυκτών καυσίμων» με τη μορφή ακριβής και πολιτικοστρατιωτικά ελεγχόμενης πρόσβασης στα ορυκτά καύσιμα.
Σε αυτό το πλαίσιο, η απαγωγή Μαδούρο είναι μία εκκωφαντική δήλωση ισχύος: τα μεγαλύτερα επιβεβαιωμένα αποθέματα πετρελαίου στον κόσμο (της Βενεζουέλας) θα βρίσκονται υπό τον έλεγχο των ΗΠΑ, με κάθε μέσο. Ο έλεγχος αυτών των κοιτασμάτων είναι απόλυτη προτεραιότητα των ΗΠΑ έναντι κάθε έννοιας του διεθνούς δικαίου και υπεράνω κάθε κρατικής κυριαρχίας. Ο έλεγχος αυτός είναι η πρώτη κίνηση σε μια ευρύτερη στρατηγική περιορισμού της Κίνας, η οποία προσπαθούσε να εγκαταστήσει μία στρατηγική σχέση με τη Βενεζουέλα και τα πετρέλαια της, ελπίζοντας να καλύπτει ως και 10% των αναγκών της από αυτά. Η επόμενη κλιμάκωση θα είναι η προσπάθεια ελέγχου του ιρανικού πετρελαίου, το οποίο αντιπροσωπεύει 19-23% των κινεζικών εισαγωγών. Εάν οι ΗΠΑ μπορέσουν να ελέγξουν τις ροές πετρελαίου από Ιράν και Βενεζουέλα, η Κίνα θα αναγκαστεί να πληρώσει πολύ υψηλότερες τιμές για να προμηθευτεί πετρέλαιο.
Το κόστος όμως για την Κίνα δεν θα είναι μόνο ή κυρίως τα επιπλέον εκατοντάδες δισεκατομμύρια δολάρια. Η ροή πετρελαίου προς την Κίνα θα ελέγχεται από το βασικό ανταγωνιστή της, τις ΗΠΑ, και η Κίνα θα είναι πολύ πιο ευάλωτη στη ναυτική ισχύ των ΗΠΑ που θα μπορούν ανά πάσα στιγμή να δημιουργήσουν προβλήματα ανεφοδιασμού. Επιπλέον, ίσως και ακόμα σημαντικότερο σε βάθος χρόνου, αν η Κίνα είναι εξαρτημένη από τις ΗΠΑ για τον εφοδιασμό της με πετρέλαιο, το δολάριο θα συνεχίσει να είναι το βασικό νόμισμα που θα καθορίζει το παγκόσμιο χρηματο-οικονομικό σύστημα και οι εν εξελίξει προσπάθειες αποδολαριοποίησης θα παγώσουν εκ των πραγμάτων.
Το πετρέλαιο της Βενεζουέλας είναι πολύ πιο «βαρύ» και απαιτεί σύνθετη επεξεργασία για να μετατραπεί σε αξιοποιήσιμες μορφές. Παρά την εγχώρια αφθονία σε shale oil, οι ΗΠΑ εξακολουθούν να εισάγουν 6,6 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου καθημερινά, με το 62% να είναι βαρύ αργό πετρέλαιο. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι το 70% των αμερικάνικων διυλιστηρίων είναι βελτιστοποιημένα για επεξεργασία βαρέος αργού πετρελαίου, ενώ το αμερικανικό shale παράγει κυρίως ελαφρύ αργό. Αυτό δημιουργεί μια δομική ασυμφωνία μεταξύ εγχώριας προσφοράς και διυλιστικής ικανότητας, μια ασυμφωνία που τα πετρέλαια της Βενεζουέλας μπορούν να καλύψουν τέλεια. Ο Τραμπ δεν κρύβει την πρόθεση του να εξασφαλίσει φτηνή ενέργεια για τις ΗΠΑ μέσω της αξιοποίησης των πετρελαίων της Βενεζουέλας. Με τον τρόπο αυτό εξασφαλίζεται η ανταγωνιστικότητα της αμερικάνικης οικονομίας και για το λόγο αυτό, ανεξάρτητα από τις όποιες διαφοροποιήσεις, το σύνολο του αμερικάνικου κατεστημένου υποστηρίζει τον έλεγχο των πετρελαίων της Βενεζουέλας.
Και δεν είναι μόνο η απαγωγή Μαδούρο, είναι και η καταδίωξη και η κατάσχεση τάνκερ με ρωσική σημαία. Το μήνυμα προς την παγκόσμια αγορά είναι διπλό: (α) οι ροές ενέργειας είναι αντικείμενο στρατιωτικο-αστυνομικής διαχείρισης και (β) οι «κανόνες» θα εφαρμόζονται επιλεκτικά, ανάλογα με το ποιος έχει την ισχύ να επιβάλει κατασχέσεις, ασφαλιστικές απαγορεύσεις, αποκλεισμούς λιμανιών, πάγωμα πληρωμών. Αυτή ακριβώς η λογική είναι βασικό συστατικό της οικονομίας Mad Max: οι αλυσίδες αξίας δεν θα «σπάνε» μόνο από φυσικές ελλείψεις, αλλά όλο και συχνότερα από πολιτικούς στραγγαλισμούς.
Πολιτική είναι η διαχείριση του ενεργειακού πλεονάσματος
Η απαγωγή του Μαδούρο και όσα ακολούθησαν είναι απόδειξη δύναμης αλλά και έκφραση αδυναμίας των ΗΠΑ. Από τη μία οι ΗΠΑ επιδεικνύουν τη στρατιωτική τους ισχύ ως εργαλείο εκφοβισμού και επίλυσης οικονομικών προβλημάτων. Από την άλλη, η καταφυγή στη στρατιωτική ισχύ είναι ομολογία της ήττας των ΗΠΑ στο οικονομικό πεδίο και της αποτυχίας τους να αντιστρέψουν με οικονομικά μέσα την φθίνουσα πορεία της Δύσης. Το αν θα πετύχουν τα σχέδια τους δεν εξαρτάται μόνο από τις προθέσεις τους, ο χρόνος θα δείξει ποια και πόσο αποτελεσματική θα είναι η αντίδραση της Κίνας και των BRICS. Ακόμα πιο σημαντικός παράγοντας θα είναι οι αντιδράσεις του λαού της Βενεζουέλας (για τις οποίες η πληροφόρηση είναι ανεξήγητα φειδωλή έως ανύπαρκτη στα δυτικά μέσα ενημέρωσης), αλλά και των υπολοίπων χωρών της Νότιας Αμερικής που πλέον γνωρίζουν ότι ανά πάσα στιγμή μπορεί να γίνουν στόχοι, για οποιονδήποτε λόγο η διαφωνία με τις ΗΠΑ.
Ωστόσο, όλα αυτά μας θυμίζουν μία βασική αλήθεια: ότι η πολιτική όπως την ξέρουμε είναι η διαχείριση του ενεργειακού πλεονάσματος μίας κοινωνίας. Η ιδέα ότι η πολιτική δραστηριότητα συνδέεται άρρηκτα με τη διαχείριση του ενεργειακού ή οικονομικού πλεονάσματος μιας κοινωνίας έχει αναπτυχθεί από πολλούς θεωρητικούς. Θα αναφερθώ μόνο σε δύο, για λόγους συντομίας. Ο Αμερικάνος ανθρωπολόγος Leslie White έγραφε ότι «ο πολιτισμός εξελίσσεται καθώς αυξάνεται η ποσότητα ενέργειας που αξιοποιείται ανά κεφαλή ετησίως, ή καθώς βελτιώνεται η αποτελεσματικότητα των μέσων με τα οποία η ενέργεια τίθεται σε λειτουργία». Το ενεργειακό πλεόνασμα επέτρεψε την εμφάνιση μιας τάξης ανθρώπων που μπορούσαν να ασχοληθούν με κάτι διαφορετικό από την επιβίωση - ιερείς, πολιτικούς, διαχειριστές, καλλιτέχνες, φιλοσόφους και επιστήμονες. Ο Tainter ανέπτυξε τη θεωρία ότι οι κοινωνίες είναι «οργανισμοί επίλυσης προβλημάτων» που απαιτούν ενέργεια για τη διατήρησή τους. Όταν οι κοινωνίες αρχίζουν να φθίνουν ενεργειακά, αν δεν υπάρξει μία νέα ενεργειακή «επιδότηση», τότε αρχίζει και συρρικνώνεται το ενεργειακό πλεόνασμα που συντηρεί την πολιτική πολυπλοκότητα μίας κοινωνίας.
Είμαστε ήδη στην εποχή που φαίνεται ότι το ενεργειακό πλεόνασμα θα αρχίσει να συρρικνώνεται και να ελαχιστοποιείται. Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας καλύπτουν μέρος των αναγκών αλλά παράγουν μόνο ρεύμα. Οι κατασκευές, τα ορυχεία, οι οδικές μεταφορές, η ναυτιλία και οι αερομεταφορές, η παραγωγή τσιμέντου και λιπασμάτων, η μεταλλουργία είναι ακόμα απόλυτα εξαρτημένες στα ορυκτά καύσιμα. Μία μαζική στροφή στην πυρηνική ενέργεια, η οποία θα πάρει πολλά χρόνια για να αποδώσει αποτελέσματα, θα καταλήξει πάλι κατά βάση σε παροχή ηλεκτρισμού χωρίς να μπορέσει να καλύψει το κενό των ορυκτών καυσίμων. Και η πυρηνική σύντηξη, ακόμα και εάν τελικά επιτευχθεί και εμπορευματοποιηθεί, απαιτεί τουλάχιστον 20-30 χρόνια για να μπορέσει να δώσει μαζικά αποτελέσματα. Στο μεταξύ τόσο οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας, όσο και η πυρηνική ενέργεια και η σύντηξη προϋποθέτουν τεράστιες ποσότητες από ειδικές κατασκευές, εξειδικευμένα μέταλλα, τσιμέντο, πλαστικά και δίκτυα διανομής η ύπαρξη των οποίων, ξανά, εξαρτάται από τα ορυκτά καύσιμα.
Φαίνεται λοιπόν ότι η ανθρωπότητα είναι υποχρεωμένη να περάσει από μία επώδυνη και απροσδιόριστης διάρκειας στενωπό περιορισμού του ενεργειακού πλεονάσματος, στην οποία, προφανώς, οι φτωχές χώρες και οι φτωχοί πληθυσμοί θα υποφέρουν πολύ περισσότερο από τις πλούσιες. Σε αυτή την περίοδο ο ιμπεριαλισμός των ορυκτών καυσίμων θα γίνεται όλο και πιο κυνικός και αδίστακτος, τη θέση της όποιας πολιτικής διαχείρισης θα παίρνει όλο και περισσότερο η ωμή βία και η στρατιωτική ισχύς. Αυτό θα εντείνει και θα βαθαίνει όλο και περισσότερο τους ανταγωνισμούς ισχύος και θα αδυνατίζει όλο και περισσότερο τις συμμαχίες τύπου ΝΑΤΟ και ΕΕ, όπως ήδη φαίνεται. Ο τρίτος παγκόσμιος πόλεμος θα είναι παρών για πολλά χρόνια, έστω και εάν θα εξελίσσεται με πολλαπλούς περιφερειακούς πολέμους. Στο εσωτερικό κάθε κοινωνίας οι αντιθέσεις θα βαθύνουν ακόμα περισσότερο και οι ανισότητες θα γίνουν ακόμα πιο εφιαλτικές από ότι ήδη είναι.
Το τέλος της εύκολης διαθεσιμότητας ορυκτών καυσίμων αναπόφευκτα οδηγεί στο τέλος της ατέρμονης οικονομικής μεγέθυνσης των αγορών. Με τον τρόπο αυτό, ανοίγει διάπλατα την πόρτα για το τέλος του καπιταλισμού όπως τον ξέρουμε. Κάθε νοσταλγία η προσπάθεια επιστροφής σε μία πιο «δίκαιη» και «ισορροπημένη» εκδοχή του καπιταλισμού θα σκοντάφτει στο συρρικνούμενο ενεργειακό πλεόνασμα. Το ερώτημα «τι θα ακολουθήσει μετά τον υπαρκτό καπιταλισμό» είναι στην ημερήσια διάταξη και η παγκόσμια ελίτ δείχνει να προετοιμάζεται συστηματικά για να ελέγξει τις εξελίξεις. Είναι στο δικό μας χέρι να προετοιμαστούμε και εμείς έτσι ώστε μία νέα εποχή κοινωνικής απελευθέρωσης να γίνει, (τουλάχιστον) εξίσου πιθανή με τον επερχόμενο πολιτικό μεσαίωνα.
(Ο Αντώνης Μαυρόπουλος είναι σύμβουλος κυκλικής οικονομίας και συγγραφέας του βιβλίου «Τεχνητή Νοημοσύνη – Άνθρωπος, Φύση, Μηχανές», εκδόσεις Τόπος)
