Στις 16 Ιανουαρίου 1979 ο Σάχης Μοχάμεντ Ρεζά Πεχλαβί εγκαταλείπει το Ιράν, αφού η «Λευκή του Επανάσταση» έχει αποτύχει παταγωδώς. Λίγες εβδομάδες νωρίτερα ο Αγιατολάχ Χομεϊνί έχει επιστρέψει από την εξορία.
Ο Σάχης έχει ήδη κυβερνήσει τη χώρα επί 40 χρόνια με σιδερένια πυγμή, ακολουθώντας την παράδοση 2.500 χρόνων μοναρχίας στη χώρα - αλλά λειτουργώντας εν πολλοίς σαν «μαριονέτα» των ΗΠΑ και της Μεγάλης Βρετανίας, που κατάφεραν να τον «επιβάλλουν» στην ιρανική πολιτική σκηνή με πραξικοπήματα και όχι μόνο.
Σε αντάλλαγμα θα προωθήσει ένα μοντέλο εκβιομηχάνισης, αναδιανομής της γης και εκδυτικισμού του ιρανικού τρόπου ζωής, ενώ θα βάλει τέλος και στα σχέδια εθνικοποίησης του πετρελαίου.
Οι εικόνες του Ιράν πίσω από τη δεκαετία του 1970 «μιλούν» για μια ευημερούσα κοινωνία που εκσυχρονίζεται, απολαμβάνοντας τον δυτικό τρόπο ζωής.
Στη διάρκεια της διακυβέρνησης του Σάχη, οι Ιρανές γυναίκες απέκτησαν το δικαίωμα ψήφου, ενώ αυξήθηκε και η ελάχιστης ηλικία γάμου από τα 13 στα 18 έτη. Τους δόθηκε το δικαίωμα να ζητούν διαζύγιο, αλλά και να διεκδικούν την επιμέλεια των παιδιών τους.
Μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1970, αρκετές γυναίκες υπηρέτησαν στο κοινοβούλιο του Ιράν και εκατοντάδες ανέλαβαν θέσεις σε τοπικά συμβούλια. Οι Ιρανές γυναίκες αποτελούσαν επίσης σημαντικό μέρος του εργατικού δυναμικού, ενώ στην πλειοψηφία τους ήταν εγγράμματες.
Η στροφή από τον εκδυτικισμό στην Σαρία
Η ιρανική κοινωνία, ωστόσο, σιγοβράζει καθώς οι «αλλαγές» του Σάχη ενισχύουν την αδικία, την ανέχεια και τη διάκριση των τάξεων - με τους αντιφρονούντες αλλά και των σύνολο των πολιτών να τρομοκρατείται από το σκληρή μυστική αστυνομία ΣΑΒΑΚ.
Η ψαλίδα μεταξύ πλουσίων και φτωχών είχε ανοίξει πολύ, ενώ την επαρχία εκατομμύρια Ιρανοί ζούσαν κάτω από το όριο της φτώχειας, την ώρα που μια ελίτ γύρω από το Σάχη ζούσε πλουσιοπάροχα. Διαδηλώσεις, απεργίες και σύντομα ένα γενικευμένο blackout θα σημάνει το τέλος του Σάχη, την ώρα που κομμουνιστές και Αγιατολάχ Χομεϊνί κερδίζουν όλο και περισσότερο έδαφος - μαζί με τον τελευταίο και μια σειρά ακραίων ισλαμιστικών οργανώσεων.
Η επιστροφή από την εξορία του Χομεϊνί θα σημάνει την άνοδο στην εξουσία του πολιτικού Ισλάμ, που έρχεται να αποκαταστήσει την κοινωνική αδικία και να εισακούσει τις παραδόσεις μιας κοινωνίας που διεκδικεί την εθνική ταυτότητά της.
Αξίζει να σημειωθεί πως οι περισσότεροι από τους αντιπάλους του Σάχη ήθελαν να τον αντικαταστήσουν με μια δημοκρατική κυβέρνηση, διατηρώντας ως επί το πλείστον τον κοσμικό χαρακτήρα του Ιράν. Ο Χομεϊνί, ωστόσο, ήταν μια δημοφιλής προσωπικότητα που στα χρόνια της εξορίας του αναδείχτηκε στην κατεξοχήν φιγούρα που θα μπορούσε να συσπειρώσει τον ιρανικό λαό στην πρόσπαθεια να «σπάσει τα δεσμά του» με τον δυτικό ιμπεριαλισμό.
Η μεθοδική διδασκαλία της ισλαμικής θεοκρατίας τον μετέτρεψε, παράλληλα, στον εμπνευστή μιας ισχυρής αντιπρότασης, εγκαθιδρύοντάς τον στις συνειδήσεις του λαού ως ηγέτη της αντιπολίτευσης στην αυθαιρεσία του Σάχη. Ο Χομεϊνί – ως πρωτεργάτης και επικεφαλής του σιιτικού κλήρου – επέβαλλε την Σαρία και μετέτρεψε το έως τότε φιλοδυτικό Ιράν σε θεοκρατικό ισλαμικό κράτος.
Η επιστροφή του σήμανε το τέλος 2.500 ετών μοναρχίας στην χώρα, αλλά και την δημιουργία του πρώτου θεοκρατικού κράτους στον κόσμο που διέπεται αυστηρά από τον ισλαμικό νόμο: «Μην ακούτε αυτούς που μιλούν για δημοκρατία. Είναι όλοι κατά του Ισλάμ. Αποζητούν να απομακρύνουν το έθνος μας από την αποστολή του. Θα σπάσουμε τις δηλητηριώδεις πένες όσων μιλούν για εθνικισμό, δημοκρατία και τέτοια εκτρώματα».
Ποιος ήταν ο ρόλος των γυναικών στην ανατροπή του Σάχη
Η ευρεία συμμετοχή των Ιρανών γυναικών στις πρόσφατες εξεγέρσεις θυμίζει τον ρόλο τους κατά την επανάσταση του 1979 κατά της μοναρχικής δικτατορίας στο Ιράν, σημειώνει η Επιτροπή Γυναικών της αντικεθωστικής οργάνωσης ΝCRI.
«Η τρέχουσα εξέγερση και ο ηγετικός ρόλος των γυναικών σε αυτήν αποτελεί συνέχεια της συμμετοχής τους στην επανάσταση του 1979 και μάλιστα πριν από αυτήν».
Ιρανοί και δυτικοί ιστορικοί που έχουν μελετήσει τις κοινωνικές και πολιτικές εξελίξεις στο Ιράν κατά τα τελευταία 150 χρόνια βεβαιώνουν ότι οι ιστορικοί έχουν συχνά παραβλέψει τον ηρωισμό αλλά και τον κόμβικο ρόλο των Ιρανών γυναικών στην αντίσταση.
Πληρώνοντας συχνά υψηλό τίμημα, συμπεριλαμβανομένης της ζωής τους, οι γυναίκες έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην ανατροπή του Σάχη - ελπίζοντας πως το νέο καθεστώς θα ενισχύσει τα δικαιώματά τους και θα τις απελευθερώσει από τα δεσμά.
Οι προσδοκίες τους, ωστόσο, προδόθηκαν.
Πώς άλλαξε το θεοκρατικό καθεστώς τη ζωή των γυναικών
Υπό τον Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί, το νέο θεοκρατικό καθεστώς του Ιράν έδωσε προτεραιότητα στην ισλαμική παράδοση, ενώ συγκροτήθηκε και το Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης ως κλάδος των ενόπλων δυνάμεων, με συγκεκριμένη αποστολή να διασφαλίζει την άμυνα του ισλαμικού συστήματος της χώρας
Οι άνδρες ήταν και πάλι ελεύθεροι να χωρίσουν τις συζύγους τους με απλή δήλωση, ενώ απέκτησαν την αποκλειστική επιμέλεια των παιδιών τους. Οι γυναίκες δεν μπορούσαν πλέον να υποβάλουν αίτηση διαζυγίου, καταργήθηκαν οι περιορισμοί στην πολυγαμία κι η ηλικία γάμου για τα κορίτσια μειώθηκε στην εφηβεία (εννέα χρονών σύμφωνα με τον ισλαμικό νόμο).
Το 1981, το κοινοβούλιο ενέκρινε τον ισλαμικό νόμο της τιμωρίας, εισάγοντας μαστίγωμα, λιθοβολισμό και καταβολή χρημάτων αίματος για εγκλήματα που κυμαίνονταν από τη μοιχεία έως την παραβίαση των ισλαμικών ενδυματολογικών κανόνων.
Επαγγελματικά, οι γυναίκες ωθήθηκαν σιγά σιγά σε παραδοσιακά γυναικεία επαγγέλματα, όπως η διδασκαλία και η νοσηλευτική. Στα πανεπιστήμια, η ιδέα του διαχωρισμού γυναικών και ανδρών εγκαταλείφθηκε σύντομα ως μη πρακτική, αλλά χρειάστηκαν αρκετά χρόνια μέχρι να αρθούν οι φραγμοί σε ορισμένους τομείς της εκπαίδευσης, οι οποίοι με τη σειρά τους επηρέαζαν τις προοπτικές απασχόλησης.
Στα ζητήματα κοινωνικής ζωής, οι πολιτικές της θεοκρατίας υπήρξαν σκληρές: Το hejab, ή η ισλαμική ενδυμασία και η κάλυψη του κεφαλιού, επιβλήθηκε με τη βία. Η επίδειξη έστω και λίγων μαλλιών οδηγούσε σε τιμωρία, με τις ποινές να κυμαίνονταν από βαριά χρηματικά πρόστιμα έως 70 μαστιγώσεις.
Το καθεστώς προσπάθησε, ακόμη, να διαχωρίσει τους άνδρες και τις γυναίκες στους δημόσιους χώρους, αλλά δεν τα κατάφερε.
