Ένα ιδιαίτερα ανησυχητικό αποτύπωμα της κλιματικής αλλαγής καταγράφεται στην Ελλάδα, με τους καύσωνες και την ξηρασία να εμφανίζονται πλέον συχνότερα και για μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα. Τα στοιχεία που παρουσιάζει καθηγητής του ΕΚΠΑ αποτυπώνουν με αριθμούς τη μεταβολή των κλιματικών συνθηκών και προειδοποιούν για τις συνέπειες που μπορεί να έχει η νέα πραγματικότητα στα δασικά οικοσυστήματα και όχι μόνο.
Σύμφωνα με την επεξεργασία δεδομένων που έγινε στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, οι ημέρες κατά τις οποίες καταγράφηκαν ταυτόχρονα καύσωνας και ξηρασία στην Αττική αυξήθηκαν από 45 την περίοδο 1971-2000 σε 150 κατά το διάστημα 2001-2023.
Πρόκειται για υπερτριπλασιασμό των ημερών με τον συγκεκριμένο ιδιαίτερα επιβαρυντικό συνδυασμό, ο οποίος, όπως εξηγεί ο καθηγητής Φυσικής Περιβάλλοντος και Κλίματος στο ΕΚΠΑ Κωνσταντίνος Καρτάλης, έχει άμεσες και αρνητικές επιπτώσεις στα δασικά οικοσυστήματα.
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Οι καύσωνες αλλάζουν το ελληνικό καλοκαίρι
Ο κ. Καρτάλης επισημαίνει ότι τα τελευταία 30 χρόνια η Μεσόγειος, και συνεπώς και η Ελλάδα, βιώνει συχνότερους, ισχυρότερους και μεγαλύτερης διάρκειας καύσωνες, αλλά και ξηρότερα καλοκαίρια.
Παρότι το 2026 οι βροχοπτώσεις ήταν σε αρκετές περιοχές της χώρας αυξημένες, η μακροπρόθεσμη κλιματική τάση παραμένει ανησυχητική, ιδιαίτερα από την κεντρική Ελλάδα και νοτιότερα.
Η εικόνα αυτή δεν αφορά μόνο τις υψηλές θερμοκρασίες. Η συνύπαρξη παρατεταμένης ζέστης και ξηρασίας δημιουργεί ένα πολύ πιο επιβαρυντικό περιβάλλον, καθώς η διαθέσιμη υγρασία μειώνεται και η βλάστηση μετατρέπεται ευκολότερα σε καύσιμη ύλη.
Γιατί αυξάνεται ο κίνδυνος των πυρκαγιών
Οι υψηλές θερμοκρασίες και η ξηρασία δεν προκαλούν από μόνες τους την έναρξη μιας δασικής πυρκαγιάς. Όταν όμως εκδηλωθεί φωτιά, οι συνθήκες αυτές μπορούν να την κάνουν σημαντικά πιο επιθετική και δυσκολότερη στην αντιμετώπισή της.
Όπως εξηγεί ο καθηγητής του ΕΚΠΑ, η δασική ύλη που έχει αποξηρανθεί εξαιτίας της ζέστης και της έλλειψης υγρασίας συμπεριφέρεται ως καύσιμη ύλη. Έτσι, μια πυρκαγιά που έχει εκδηλωθεί από άλλη αιτία μπορεί να εξαπλωθεί ταχύτερα και να αποκτήσει μεγαλύτερη ένταση.
Το στοιχείο αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία για μια χώρα όπως η Ελλάδα, όπου κάθε καλοκαίρι μεγάλα τμήματα της επικράτειας βρίσκονται αντιμέτωπα με υψηλό ή πολύ υψηλό κίνδυνο πυρκαγιάς.
Γιατί στερεύουν ποτάμια και λίμνες στην Ευρώπη
Η ίδια κλιματική μεταβολή έχει ευρύτερες συνέπειες. Η παρατεταμένη ξηρασία, σε συνδυασμό με την αυξημένη εξάτμιση που προκαλούν οι υψηλές θερμοκρασίες και οι καύσωνες, μειώνει τα διαθέσιμα υδατικά αποθέματα.
Στην Ευρώπη, σύμφωνα με τον κ. Καρτάλη, στην κατάσταση αυτή έχει συμβάλει και η μειωμένη χιονόπτωση στις Άλπεις κατά τον περασμένο χειμώνα, γεγονός που περιόρισε τα αποθέματα νερού.
Η μείωση των υδάτων δεν αποτελεί μόνο περιβαλλοντικό πρόβλημα. Επηρεάζει την παραγωγή υδροηλεκτρικής ενέργειας, ενώ μπορεί να δημιουργήσει προβλήματα και στη λειτουργία θερμοηλεκτρικών και πυρηνικών μονάδων, οι οποίες χρειάζονται νερό για την ψύξη τους. Παράλληλα, η χαμηλή στάθμη των μεγάλων ευρωπαϊκών ποταμών δυσχεραίνει τη ναυσιπλοΐα και τις μεταφορές.
Η «πολυκρίση» της κλιματικής αλλαγής
Οι επιπτώσεις δεν σταματούν στην ενέργεια και τα υδάτινα αποθέματα.
Η παρατεταμένη ξηρασία μπορεί να περιορίσει την αγροτική παραγωγή, δημιουργώντας επιπλέον πιέσεις στην ασφάλεια τροφίμων. Πρόκειται για αυτό που έχει περιγραφεί ως «polycrisis», δηλαδή μια αλληλουχία κρίσεων όπου η μία προκαλεί ή ενισχύει την επόμενη, με κοινό υπόβαθρο την κλιματική αλλαγή.
Η Ευρώπη θερμαίνεται ταχύτερα
Ο καθηγητής Κωνσταντίνος Καρτάλης επισημαίνει ότι η Ευρώπη θερμαίνεται ταχύτερα από άλλες ηπείρους, συνδέοντας την εξέλιξη αυτή με αλλαγές στην ατμοσφαιρική κυκλοφορία αλλά και με τη μείωση της χιονοκάλυψης.
Η μικρότερη έκταση χιονιού σημαίνει ότι μειώνεται η ανάκλαση της ηλιακής ακτινοβολίας και αυξάνεται η απορρόφησή της, συμβάλλοντας στην περαιτέρω θέρμανση.
Ιδιαίτερα ανησυχητικό, σύμφωνα με τον ίδιο, είναι το γεγονός ότι κατά την τελευταία τριακονταετία καταγράφεται επιτάχυνση της αύξησης της θερμοκρασίας.
Τι περιμένουμε τα επόμενα χρόνια
Η επιστημονική εκτίμηση είναι ότι τα ακραία καιρικά και κλιματικά φαινόμενα αναμένεται να γίνονται συχνότερα και εντονότερα, εφόσον συνεχιστεί η ανοδική τάση της θερμοκρασίας.
Απέναντι σε αυτή την εξέλιξη, ο κ. Καρτάλης αναφέρεται στην ανάγκη προσαρμογής των κοινωνιών στις νέες κλιματικές συνθήκες. Μεταξύ των μέτρων που μπορούν να συμβάλουν είναι η αύξηση του πρασίνου στις πόλεις, η καλύτερη διαχείριση των υδάτων στις αγροτικές περιοχές και ο χωροταξικός και πολεοδομικός σχεδιασμός που λαμβάνει υπόψη την κλιματική αλλαγή.
Ωστόσο, όπως τονίζει, η σημαντικότερη απάντηση παραμένει ο περιορισμός της ίδιας της κλιματικής αλλαγής, μέσω της σταδιακής εξάλειψης των ορυκτών καυσίμων, δηλαδή του άνθρακα, του πετρελαίου και του φυσικού αερίου.
Τα στοιχεία για την Αττική αποτυπώνουν με χαρακτηριστικό τρόπο το μέγεθος της μεταβολής: από 45 ημέρες με ταυτόχρονο καύσωνα και ξηρασία την περίοδο 1971-2000, στις 150 ημέρες μόλις μέσα στην περίοδο 2001-2023. Μια αλλαγή που, πέρα από τους αριθμούς, μεταφράζεται σε μεγαλύτερη πίεση στα δάση, τα αποθέματα νερού, τη γεωργία και συνολικά στην ανθεκτικότητα της χώρας απέναντι στις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής.
Αναλυτικά η συνέντευξη του Κωνσταντίνου Καρτάλη στο ΑΠΕ-ΜΠΕ:
ΕΡ: Γιατί στερεύουν τα ποτάμια και οι λίμνες στην Ευρώπη;
ΑΠ: Πρόκειται για τη συνδυαστική επίδραση της παρατεταμένης ξηρασίας και της ενισχυμένης εξάτμισης λόγω των υψηλών θερμοκρασιών και των καυσώνων που σημειώθηκαν τον Ιούνιο και τον Ιούλιο. Ένα συνοδευτικό αίτιο είναι η μειωμένη χιονόπτωση κατά τον περασμένο χειμώνα στις Άλπεις, γεγονός που οδήγησε στη μείωση των υδατικών αποθεμάτων.
ΕΡ: Πόσο ανησυχητική είναι η κατάσταση; Συνδέεται με τις πυρκαγιές;
ΑΠ:: Είναι επιστημονικά τεκμηριωμένο ότι η Ευρώπη θερμαίνεται ταχύτερα από άλλες ηπείρους για λόγους που συναρτώνται με αλλαγές στην ατμοσφαιρική κυκλοφορία και με τη μείωση της κάλυψης με χιόνι, γεγονός που μειώνει την ανάκλαση της ηλιακής ακτινοβολίας και κατά συνέπεια προκαλεί αυξημένη απορρόφηση της. Η κατάσταση είναι ιδιαίτερα ανησυχητική καθώς κατά την τελευταία τριακονταετία διαπιστώνεται επιτάχυνση της αύξησης της θερμοκρασίας. Ως προς τις δασικές πυρκαγιές, είναι γνωστό ότι οι καύσωνες και η ξηρασία, καθιστούν τις δασικές πυρκαγιές - αφού πρώτα εκδηλωθούν λόγω δόλιας ενέργειας ή τεχνικής ατέλειας - περισσότερο επιθετικές και δυσκολότερα κατασβέσιμες καθώς η δασική ύλη έχει αποξηρανθεί και έχει τη συμπεριφορά καύσιμης ύλης.
ΕΡ: Παρατηρείται στην Ελλάδα αύξηση των ημερών κατά τις οποίες καταγράφονται καύσωνες και ξηρασία;
ΑΠ: Aπό την επεξεργασία στο Πανεπιστήμιο Αθηνών των ημερών με ταυτόχρονη καταγραφή καύσωνα και ξηρασίας - συνθήκη που είναι εξαιρετικά επιβαρυντική για την ένταση και τη συμπεριφορά μίας δασικής πυρκαγιάς - στην Αττική, προέκυψε ότι ήταν 45 συνολικά στο διάστημα 1971-2000 και 150 (!) στο διάστημα 2001-2023. Πρόκειται για πολύ σοβαρή επιβάρυνση των κλιματικών συνθηκών με άμεση - αρνητική προφανώς - επίδραση στα δασικά οικοσυστήματα.
ΕΡ: Γιατί η ξηρασία προκαλεί ενεργειακό και οικονομικό πρόβλημα στην Ευρώπη;
ΑΠ: Η ξηρασία μειώνει τα υδατικά αποθέματα και κατά συνέπεια περιορίζει την παραγωγή υδροηλεκτρικής ενέργειας. Κατά την τελευταία ξηρασία, η μείωση των διαθέσιμων υδατικών αποθεμάτων για τη ψύξη θερμοηλεκτρικών και πυρηνικών μονάδων, οδήγησε επίσης στην προσωρινή διακοπή λειτουργίας τους. Παράλληλα, η μείωση της στάθμης των ποταμών δυσκολεύει τη ναυσιπλοΐα στα μεγάλα ποτάμια της Ευρώπης, είτε αυτή συνδέεται με τουρισμό ή μεταφορικό εμπόριο. Αντίστοιχα μειώνεται η αγροτική παραγωγή με άμεση επίδραση στην ασφάλεια τροφίμων. Αυτό που περιγράφηκε, έχει την κωδική ονομασία Polycrisis, δηλαδή η μία κρίση να προκαλεί ή να ενισχύει μία επόμενη, με κεντρικό και κοινό αίτιο των κρίσεων την κλιματική αλλαγή.
ΕΡ: Η Ελλάδα αντιμετωπίζει αντίστοιχο πρόβλημα;
ΑΠ: Τα τελευταία 30 έτη, η Μεσόγειος - και άρα και η Ελλάδα - βιώνει συχνότερους, ισχυρότερους και με μεγαλύτερη διάρκεια καύσωνες και ξηρότερα καλοκαίρια. Αν και φέτος οι βροχοπτώσεις ήταν σε πολλές περιοχές της χώρας αυξημένες, η κλιματική τάση που καταγράφεται είναι ανησυχητική, τουλάχιστον από την κεντρική Ελλάδα και νοτιότερα.
ΕΡ: Τι να περιμένουμε τα επόμενα χρόνια; Τι απαντήσεις υπάρχουν;
ΑΠ: Η επιστημονική κοινότητα εκτιμά βάσιμα ότι τα ακραία κλιματικά φαινόμενα θα γίνονται συχνότερα και εντονότερα καθώς η τάση αύξησης της θερμοκρασίας - που αποτελεί το βασικό κλιματικό αίτιο - ενισχύεται. Απαντήσεις υπάρχουν, όπως η διαμόρφωση σχεδίων προσαρμογής, δηλαδή μείωσης των επιπτώσεων της κλιματικής αλλαγής (π.χ. αύξηση του πρασίνου στις πόλεις ή καλύτερη διαχείριση των υδάτων στις αγροτικές περιοχές ή χωροταξικός και πολεοδομικός σχεδιασμός που ενσωματώνει την κλιματική αλλαγή). Η σπουδαιότερη όμως απάντηση είναι ο μετριασμός της κλιματικής αλλαγής που μπορεί να επιτευχθεί μόνο με τη σταδιακή εξάλειψή των ορυκτών καυσίμων (άνθρακα, πετρελαίου και φυσικού αερίου) που άλλωστε ευθύνονται για την παραγωγή των αερίων χημικών ενώσεων που προκαλούν την κλιματική αλλαγή.
