Σήμερα 12 Ιουνίου τίθεται σε πλήρη εφαρμογή το νέο Σύμφωνο Μετανάστευσης και Ασύλου - ένα νέο ενιαίο ευρωπαϊκό πλαίσιο κανόνων για τη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών, την εξέταση των αιτημάτων ασύλου, την προστασία των εξωτερικών συνόρων και την ενίσχυση των επιστροφών.
Διακηρυγμένοι στόχοι της Ευρωπαϊκής Επιτροπής είναι η ενίσχυση της ασφάλειας στα εξωτερικά σύνορα και οι αποτελεσματικότερες διαδικασίες «επιστροφών» - ακόμη κι αν είναι «εξοστρακίζοντας» τους απορριφθέντες σε κάποια χώρα χιλιάδες χιλιόμετρα μακρία από την ευρωπαϊκή επικράτεια.
Σε μια προσπάθεια να κωδικοποιησούμε όσα αλλάζουν στην Ελλάδα (και ολόκληρη την ΕΕ) από σήμερα Παρασκευή, θα χρησιμοποιήσουμε ως οδηγό την εισηγητική τοποθέτηση του Θάνου Πλεύρη στη Βουλή μόλις τρεις ημέρες πριν, κατά την παρουσίαση του σχετικού νομοσχεδίου.
Ο μηχανισμός «αλληλεγγύης» και η σκληρή πραγματικότητα της χώρας πρώτης υποδοχής
«Για πρώτη φορά θεσμοθετείται υποχρέωση αλληλεγγύης από τις χώρες δεύτερης υποδοχής, ενώ παράλληλα ενισχύεται η ευθύνη των χωρών πρώτης γραμμής στη διαχείριση των μεταναστευτικών ροών».
Ο AMMR (Asylum and Migration Management Regulation) έρχεται να αντικαταστήσει τον ήδη αμφιλεγόμενο Κανονισμό Δουβλίνου ΙΙΙ.
Ο βασικός κανόνας της «πρώτης χώρας υποδοχής» όχι απλά παραμένει, αλλά ενισχύεται. Αυτο σημαίνει πως η Ελλάδα, ως χώρα πρώτης εισόδου, παραμένει υπεύθυνη για όσους μετανάστες και πρόσφυγες εισέρχονται στην επικράτειά της για 20 μήνες - από 12 που ίσχυε έως σήμερα - ενώ για διασωθέντες στη θάλασσα η ευθύνη μειώνεται σε 12 μήνες.
Ο αιτών άσυλο υποχρεούται να παραμείνει στη χώρα πρώτης εισόδου έως τον καθορισμό υπεύθυνης χώρας σε περίπτωση μετεγκατάστασης ή την τελική απόφαση της χώρας πρώτης εισόδου.
Πολύ σημαντικό είναι πως πλέον ακόμη και οι δικαιούχοι διεθνούς προστασίας - όχι μόνον οι αιτούντες - υπόκεινται σε διαδικασία «take back» αν μετακινηθούν χωρίς άδεια σε άλλο κράτος-μέλος, ενώ ανοίγει και ο δρόμος για ανάκληση προσφυγικών καθεστώτων.
Ο μηχανισμός αλληλεγγύης, που εισάγεται, απαιτεί θεωρητικά από τα υπόλοιπα κράτη-μέλη να παρέχουν υποστήριξη στις χώρες πρώτης υποδοχής. Στην πράξη, ωστόσο, μπορούν αντί της μετεγκατάστασης, να δώσουν χρήματα ή τεχνική υποστήριξη.
Προσοχή! Ο μηχανισμός αλληλεγγύης αφορά αποκλειστικά αιτούντες άσυλο και δικαιούχους διεθνούς προστασίας. Δεν αφορά απορριφθέτες αιτούντες αν αναμονή απέλασης. Παράλληλα, η «αντιστάθμιση ευθύνης» επιτρέπει σε άλλες χώρες να αναλαμβάνουν την εξέταση αιτήσεων χωρίς φυσική μεταφορά του ατόμου.
Η fast-track συνοριακή διαδικασία και οι «αόρατοι» μετανάστες
«Όσοι διαθέτουν αυξημένες πιθανότητες χορήγησης ασύλου ακολουθούν την κανονική διαδικασία εξέτασης και ένταξης, ενώ για όσους δεν διαθέτουν προσφυγικό προφίλ εφαρμόζεται η διαδικασία συνόρων».
Ο υπουργός τόνισε ότι για τις συγκεκριμένες περιπτώσεις προβλέπεται υποχρεωτική παραμονή σε καθεστώς κράτησης κατά τη διάρκεια της συνοριακής διαδικασίας, εξέταση του αιτήματος ασύλου εντός δώδεκα εβδομάδων και άμεση έκδοση απόφασης επιστροφής σε περίπτωση απόρριψης.
Όπως υπογράμμισε, η ρύθμιση αυτή αντιμετωπίζει ένα από τα βασικά προβλήματα της ευρωπαϊκής μεταναστευτικής πολιτικής, καθώς περιορίζει τα περιθώρια καταχρηστικής χρήσης των διαδικασιών ασύλου.
Αυτή είναι ίσως η μία από τις δύο πιο κομβικές αλλαγές στο ευρωπαϊκό σύστημα ασύλου.
Η νέα «συνοριακή διαδικασία» (Border Procedure) προβλέπει ταχεία εξέταση σε εγκαταστάσεις κοντά στα σύνορα. Η διαδικασία υποτίθεται πως θα διαρκεί έως 12 εβδομάδες, ενώ προβλέπεται πρωτοβάθμια απόφαση και μία έφεση. Μπορεί να παραταθεί σε 16 εβδομάδες αν το άτομο μεταφερθεί σε άλλο κράτος-μέλος, ενώ κατά τη διάρκειά της, το άτομο που ελέγχεται θεωρείται πως ΔΕΝ έχει εισέλθει νομίμως στη χώρα, παρόλο που βρίσκεται σωματικά εντός αυτής.
Αυτό σημαίνει πως ένας άνθρωπος θα κρατείται σε κάποιο ελληνικό καμπ, αλλά νομικά δεν θα έχει αναγνωριστεί η είσοδός του στην χώρα.
Η νέα συνοριακή διαδικασία αφορά όσους:
- (α) προέρχονται από χώρα με ποσοστό αναγνώρισης ΕΕ κάτω του 20%,
- (β) προέρχονται από χώρα που περιλαμβάνεται στον κοινό ενωσιακό κατάλογο «ασφαλών χωρών καταγωγής»,
- (γ) παραπλάνησαν ή αρνήθηκαν να συνεργαστούν με τις αρχές κατά το screening,
- (δ) θεωρούνται απειλή για την εθνική ασφάλεια.
Αξίζει να σημειωθεί πως η κράτηση κατά τη συνοριακή διαδικασία επιτρέπεται αλλά μόνον ως έσχατη λύση, βάσει ατομικής αξιολόγησης. Στην πράξη βεβαία η Ελλάδα διατηρεί κλειστές δομές στα σύνορα, όπου οι αιτούντες παραμένουν έως ότου ολοκληρωθούν οι διαδικασίες.
«Φυλακή» στην Αγκόλα ή το Μπενίν μέχρι την απέλαση
«Το νέο πλαίσιο διευρύνει τις δυνατότητες επιστροφής απορριφθέντων αιτούντων άσυλο και ενισχύει τα διαθέσιμα εργαλεία για την εφαρμογή των σχετικών αποφάσεων».
Στην περίπτωση των επιστροφών, που αποτελεί ίσως και τη βασική προτεραιότητα της ΕΕ, δίνονται πλέον οι εξής τρεις επιλογές.
Ο βασικός κανόνας λέει πως ο απορριφθείς αιτών ασύλου επιστρέφει στη χώρα εθνικότητάς του. Στην πράξη, ωστόσο, μόνο ένα 20% αυτών γίνονται δεκτοί.
Η δεύτερη επιλογή είναι η αποστολή του προσώπου σε μια «ασφαλή τρίτη χώρα», από την οποία πέρασε κατά τη διάρκεια του ταξιδιού του χωρίς να εξεταστεί. Ενδεικτικό παράδειγμα είναι η επιστροφή υπηκόων από το Αφγανιστάν, το Μπαγκαλαντές ή το Πακιστάν στην Τουρκία. Μέχρι πρότινος η επισροφή σε χώρα διέλευσης απαιτούσε αποδεδειγμένη «σύνδεση» του ατόμου με την χώρα (οικογένεια, προηγούμενη παρουσία, γλωσσικοί/πολιτιστικοί δεσμοί). Πλέον αυτή η κρίσιμη προϋπόθεση καταργείται και ένας άνθρωπος είναι πιθανόν να αναγκαστεί να επιστρέψει στο «πουθενά».
Κάπως έτσι οδηγούμαστε και στην πλέον αμφιλεγόμενη επιλογή, που είναι δεν είναι άλλη από τα «κέντρα επιστροφής» (Return Hubs).
Τα «κέντρα επιστροφής» είναι στην πραγματικότητα κέντρα κράτησης σε τρίτες χώρες εκτός ΕΕ, όπου θα επιτρέπεται να στέλνονται απορριφθέντες εν αναμονή οριστικής απέλασης.
Η Επιτροπή δημιούργησε το νομικό πλαίσιο κατόπιν αιτήματος κρατών-μελών, ενώ επιλέχθηκε η μορφή Κανονισμού, ώστε να είναι άμεσα εφαρμόσιμος σε όλα τα κράτη-μέλη, χωρίς ανάγκη ενσωμάτωσης στο εθνικό δίκαιο.
Πέντε χώρες, μεταξύ των οποίων η Ελλάδα, διαπραγματεύονται ήδη από κοινού με χώρες της Αφρικής, μεταξύ των οποίων η Κένυα, η Αγκόλα και το Μπενίν. Όπως επιβεβαίωσε ο Θάνος Πλεύρης, η συζήτηση δεν είναι θεωρητική, αλλά πραγματική».
Όπως σημείωσε, η Ελλάδα έχει ήδη συμφωνήσει με τη Γερμανία, την Αυστρία, τη Δανία και την Ολλανδία, ενώ βρίσκονται σε εξέλιξη επαφές με συγκεκριμένες χώρες, με στόχο να υπάρξει συμφωνία εντός του 2026 και το κέντρο να λειτουργήσει εντός του 2027.
