«…λαλεί πουλί, παίρνει σπυρί, κι η μάνα το ζηλεύει.
Τα μάτια η πείνα εμαύρισε· στα μάτια η μάνα μνέει·
στέκει ο Σουλιώτης ο καλός παράμερα και κλαίει:
Έρμο τουφέκι σκοτεινό, τί σ’ έχω γω στο χέρι;
Οπού συ μου ’γινες βαρύ κι ο Αγαρηνός το ξέρει.» (Σολωμός)
Διακόσια χρόνια από τη θρυλική Έξοδο του Μεσολογγίου και αντί άλλης αναφοράς ο λόγος στους ίδιους τους Ελεύθερους Πολιορκημένους. Τίποτα άλλο δεν υπερβαίνει εκείνον τον ανεπανάληπτο λόγο.
Ευτυχώς, οι μαρτυρίες για την Πολιορκία και την Έξοδο, αν και δεν είναι αρκετές, υπάρχουν πάντα για να τροφοδοτούν και ν΄ ανατροφοδοτούν τα μηνύματα αγώνων και θυσίας για την ελευθερίας, που εκπέμπει παντού και πάντα τ΄ αθάνατο Μεσολόγγι.
Εκτός από το πολύ γνωστό «Ημερολόγιο της Πολιορκίας», βασισμένο στα δημοσιεύματα της εφημερίδας «Ελληνικά Χρονικά» (εκδιδόταν μέχρι τις 20 Φεβρουαρίου 1826 πριν καταστραφούν οι εγκαταστάσεις τους από βομβαρδισμό) ), λεπτομέρειες για τη δωδεκάμηνη δεύτερη πολιορκία από τα τουρκο-αιγυπτιακά στρατεύματα του Κιουταχή και του Ιμπραήμ αντλούνται κυρίως από απομνημονευματογράφους. Βεβαίως και από τα έγγραφα, ειδικά από την «Αλληλογραφία Φρουράς Μεσολογγίου 1825-26» (ένα «σώμα» από τέσσερις περίπου εκατοντάδες κείμενα ,που εκδόθηκαν συγκεντρωμένα το 1963), επιστολές και αρχεία .
Υπάρχει ακόμη μια αξιόπιστη εξιστόρηση που δημοσιεύτηκε στη «Γενική Εφημερίδα της Ελλάδος» (26 Μαΐου - 2 Ιουνίου 1826). Λιγότερο γνωστή αυτή , με πηγές τις αφηγήσεις «Εξοδιτών» , οι οποίοι κατόρθωσαν να φθάσουν στο Ναύπλιο.
Έχουμε επίσης και μεταγενέστερες περιγραφές ελληνικές και ξένες , οι οποίες βασίζονται σε διάφορες αφηγήσεις. Όπως για παράδειγμα του Ν. Μακρή στην «Ιστορία του Μεσολογγίου» , όπου μεταφέρει διηγήσεις του πατέρα του οπλαρχηγού Δ. Μακρή. Φυσικά και εξιστόρηση γεγονότων , που κληροδότησαν διασωθέντες αγωνιστές ως παρακαταθήκη σε απογόνους τους, οι οποίοι τις θυμούνται ακόμη ως σήμερα.
Από την πλευρά των Τούρκο-Αιγυπτίων ο Ιταλός Αλφόνσο Νούτσο Μάουρο , γιατρός μισθοφόρος στην υπηρεσία του Ιμπραήμ, έγραψε για την πολιορκία ένα εξαιρετικά ενδιαφέρον φιλελληνικό βιβλιαράκι («Η Καταστροφή του Μεσολογγίου- Μέσα από την αφήγηση ενός αυτόπτη μάρτυρα») . Βρίσκουμε ακόμη και ορισμένες άλλες διάσπαρτες πληροφορίες από ξένους διπλωμάτες στην Πάτρα , που πήγαν στο Μεσολόγγι μετά την πτώση του κ.α.
Έγκυρη πηγή από την κλασική επαναστατική ιστοριογραφία , εννοείται είναι και ο Μεσολογγίτης ιστορικός Σπ. Τρικούπης («Ιστορία της Ελληνικής Επαναστάσεως»). Μετά την πρώτη πολιορκία του Μεσολογγίου από το στρατό του Ομέρ Βρυώνη (Οκτώβριος – Δεκέμβριος 1822) είχε φύγει από την πόλη και βρισκόταν τότε ως παραστάτης (βουλευτής) στο Ναύπλιο.
Πριν απ΄ όλους υπάρχει ο Ν. Κασομούλης (1792-1872). Ο 29χρονος τότε αγωνιστής ,μετά την επαναστατική του δράση στη Δ. Μακεδονία, βρίσκεται στο πολιορκημένο Μεσολόγγι.
Να υπενθυμίσουμε ότι ανάμεσα στις 2701 χειρόγραφες σελίδες, που συγκρότησαν τα τρίτομα «Στρατιωτικά ενθυμήματά» του ( εξέδωσε το 1939 ο Γ. Βλαχογιάννης) , βρίσκεται και η επική απόφαση της Εξόδου. Όταν οι οπλαρχηγοί και οι άλλοι επικεφαλής των πολιορκούμενων αποφάσισαν « ομοφώνως» την Έξοδο. Την απόφαση συνέταξε ο επίσκοπος Ρωγών Ιωσήφ και την υπαγόρευσε στον Κασομούλη.
Έτσι, διασώθηκε και δεν έγινε στάχτη , όπως το χρονικό της πολιορκίας που κρατούσε ο Ι. Μάγερ , εκδότης των «Ελληνικών Χρονικών» (έπεσε κατά την Έξοδο).
Δεύτερη «ζωντανή» πηγή είναι ο Αρτέμιος Μίχος (1803-1873). Ο Γιαννιώτης αγωνιστής βρέθηκε στο πολιορκημένο Μεσολόγγι από τον Απρίλιο του 1825 μέχρι τον επόμενο Ιανουάριο. Κρατούσε ημερολογιακές σημειώσεις τις οποίες και δημοσίευσε με τον τίτλο «Σύντομος περιγραφή εν είδει ημερολογίου των αξιολογοτέρων συμβάντων της Β΄ πολιορκίας του Μεσολογγίου, αρχομένη από 12ης Απριλίου 1825 και λήγουσα την 25η Ιανουαρίου 1826» . Εκεί παραθέτει τα συμβάντα, χωρίς κρίσεις, μάλλον επειδή σχεδίαζε να τ΄ αναπτύξει αργότερα. Στο δεύτερο μέρος, με τον τίτλο «Τα κατά την πολιορκίαν του Μεσολογγίου αφ΄ ης εποχής, ένεκα των περιστάσεων έπαυσεν εκδιδομένη η εφημερίς Τα Ελληνικά Χρονικά» εκθέτει τα συμβάντα κατά την Έξοδο.
Τρίτη πολύτιμη πηγή είναι ο στρατηγός Σπυρομήλιος (1800-1880). Ο αγωνιστής από τη Χειμάρρα, ένας από τους λίγους σπουδαγμένους στρατιωτικούς της Επανάστασης (10 χρόνων είχε σταλεί στην Ιταλία να σπουδάσει). Από το τέλος του 1825 μαχόταν στο Μεσολόγγι και τον Ιανουάριο του 1826 ήταν μέλος της επιτροπής των πολιορκημένων, που στάλθηκε στο Ναύπλιο για να ζητήσει ενισχύσεις από την κυβέρνηση. Επέστρεψε από εκεί τις τελευταίες μέρες της πολιορκίας, αλλά δεν στάθηκε δυνατό να μπει στην πόλη. Παρακολουθούσε την Έξοδο από «το όρος Πεταλά, απ΄ όπου φαίνεται το Μεσολόγγιον». Στα απομνημονεύματά του με τον τίτλο το «Χρονικό του Μεσολογγίου 1825-1826» (εκδόθηκε επίσης από τον Βλαχογιάννη το 1926), εκτός απ΄ αυτά που είδε με τα μάτια του , παραθέτει πληροφορίες από «Εξοδίτες» . Ειδικά από τον φρούραρχο Αναστάσιο Παπαλουκά, ο οποίος διηγήθηκε στον Σπυρομήλιο τα συμβάντα μετά την 17η Ιανουαρίου 1826.
Η επιλογή των κειμένων που ακολουθεί δεν υπακούει σε κάποια κριτήρια. Γίνεται ως μια εισαγωγική άμεση γνωριμία με το έπος του Μεσολογγίου. Κοινή σε αυτά , όπως και παντού, είναι η διαπίστωση πως αυτό που έκρινε την τελική έκβαση ήταν η πείνα.
Αποτυπώνεται αδρά σ΄ ένα δημοτικό μοιρολόι:
«Σάββατο μέρα πέρασα κοντά στο Μεσολόγγι,
ήτο Σαββάτο των Βαγιών, Σαββάτο του Λαζάρου,
κι άκουσα μαύρα κλιάματα, ανδρίκεια μοιρολόγια.
Δεν κλαίουν για το σκοτωμό, δεν κλαιν που θα πεθάνουν,
μον’ κλαιν που σώσαν το ψωμί, τους έφαγεν η πείνα.
«Οσον είχαμεν θροφαί δεν εφοβούμεθα τας τουρκικάς δυνάμεις να μας κυριεύσουν με πόλεμον» , γράφει ο Σπυρομήλιος, Αλλ΄ αι θροφαί ετελείωσαν…» Εφιαλτικές είναι οι σχετικές εικόνες. « Οικογένειαι ήρχισαν να τρέφονται εκ των εκ του λοιμού αποθνησκόντων συγγενών των» σημειώνει ο Α. Μίχος. Παρόμοιες περιγραφές επαναλαμβάνει ο Μάγερ, ο Μιαούλης κ.α.
Ν. ΚΑΣΟΜΟΥΛΗΣ: Δυστυχώς βατράχους δεν είχαμε …
«Από τα μέσα Φεβρουαρίου 1826 άρχισαν πολλαίς φαμελλιαίς να υστερούνται το ψωμί. Μία Μεσολογγίτισσα, Βάρβρηνα ονομάζετο, ήτις περιέθαλπεν ασθενή και τον αυτάδελφόν μου Μήτρον, ετελείωσεν την θροφήν της, και μυστικά, μαζύ με δύο φαμελλιαίς Μεσολογγίτικες, έσφαξαν ένα γαϊδουράκι, πωλάρι που το έφαγαν. Ταις ηύρα οπού έτρωγαν. Ερώτησα πού ηύραν το κρέας, και τρόμαξεν η ψυχή μου όταν ήκουσα ότι ήτο γαϊδούρι.
Μία συντροφιά στρατιωτών Κραβαριτών είχεν έναν σκύλον και, κρυφά και αυτοί, τον έσφαξαν και τον μαγείρευσαν. Εμαθητεύθη και τούτο. Ημέραν παρ΄ ημέραν αυξάνουσα η πείνα, έπεσεν και η πρόληψις και όλα του να τρώγουν ακάθαρτα, και άρχισαν αναφανδόν πλέον να σφάζουν άλογα, μουλάρια, γαϊδούρια και ακόμη να τα πωλούν μια λίρα την οκά οι ιδιοκτήται των και που να προφθάσουν: Τρείς ημέραις επέρασαν καί ετελείωσαν και αυτά τα ζώα…΄
Αρχίσαμεν, περί τάς 15 Μαρτίου, ταις πικραλήθραις, χορτάρι της θαλάσσης. Το εβράζομεν πέντε φοραίς έως ότου έβγαινεν η πικράδα, και το ετρώγαμε με ξείδι και λάδι ωσάν σαλάτα, αλλά και με ζουμί από καβούρους ανακατωμένον και τούτο. Εδόθησαν καί εις τούς ποντικούς, πλην ήταν ευτυχής όστις εδύνατο να πιάση έναν. Βατράχους δεν είχαμε κατά δυστυχίαν..»
Α. ΜΙΧΟΣ: Προτίμησα να ταφούν κάτω από τα ερείπια
«Κανονισθέντος του σχεδίου της εξόδου έκαστος απήλθεν εις την θέσιν του και ήρχισαν αι της εξόδου προπαρασκευαί μεθ΄ όλης της ησυχίας, αλλά και μεθ΄ όλης της δραστηριότητος. Μετ΄ αγαλλιάσεως δε έβλεπε τις εις τα πρόσωπα της ηρωικής εκείνης φρουράς ζωγραφισμένον το θάρρος, την απόφασιν και την πεποίθησιν εις την βοήθειαν του θεού περί της επιτυχίας του μεγάλου έργου το οποίον ετοιμάζοντο να επιχειρήσωσιν. Υπήρχον τότε εν τω φρουρίω έως 300 ασθενείς και πληγωμένοι. Πολλοί εκ τούτων, καθώς και όσοι ησθάνοντο τας δυνάμεις των ανεπαρκείς ν΄ ανθέξωσιν εις την συμπλοκήν και να παρακολουθήσωσι τους λοιπούς, επροτίμησαν να ταφώσιν υπό τα ερείπια της ενδόξου πόλεως και ούτω οχυρωθέντες εις τας ισχυροτέρας οικίας να πωλήσωσιν ακριβά το αίμα των…»
ΣΠΥΡΟΜΙΛΙΟΣ: Τρεις μέρες μάχες μέσα στην πόλη
«Είδομεν ότι εκαίοντο όλαι αι γύρωθεν του φρουρίου καλύβαι της φρουράς. Πόλεμος εκ μέρους του στολίσκου εις Ανεμόμυλον, πόλεμος ηκούετο εις διάφορα μέρη της πόλεως και τα τουρκικά κανονοστάσια εκανονοβόλουν προς την πόλιν. Ταύτα μας έδιδον να καταλάβωμεν ότι έπεσε το Μεσολόγγιον, ότι οι Τούρκοι εκυρίευσαν το φρούριον κι ότι οι Ελληνες κατέφυγον εις τινα οσπίτια και αντέχουν δια να αποθάνουν πολεμώντας…
Εν τοσούτω εντός της πόλεως ο πόλεμος διήρκεσεν τρεις ημέρας. Επολέμουν εις τα οσπίτια έως ότου είχον πολεμοφόδια και όταν τα ετελείωσεν έδιδον πυρ εις το οσπίτιον και εκαίοντο. Ο Χρήστος Καψάλης έβγαζεν τας γυναίκας εις τα παράθυρα δια να τας ιδώσιν οι Τούρκοι και εκ τούτων να παρακινηθώσιν να έμβουν. Αφησεν ούτως ώστ΄ εσυνάχθησαν πλήθος Τούρκων και τότε έδωσε πυρ εις την πυριταποθήκην, οπού ήσαν τεσσαράκοντα κιβώτια πυρίτιδας και ούτως απέθανεν ενδόξως και αυτός, έσωσεν από την αιχμαλωσίαν και την ατιμίαν τόσας ψυχάς, συνεπιφέρων τον θάνατον και εις πλήθος Τούρκων… Ούτως έπεσε το Μεσολόγγιον μετά δωδεκάμηνον στενήν πολιορκίαν, εις το διάστημα της οποίας, ω! πόσα δείγματα ανδρείας, πατριωτισμού και ηρωισμού εκ μέρους των Ελλήνων!»
ΓΕΝΙΚΗ ΕΦΗΜΕΡΙΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ: Ένας σωρός ερειπίων και πτωμάτων
« …είδαν μητέρα να ρίψη τα παιδία της εις το πηγάδιον και να κρημνησθή και αυτή και πλήθος γυναικών και παιδίων να εμβαίνωσιν εις την λίμνην και να βυθίζονται εις το βαθύτερον μέρος αυτής… Οι δε εναπομείναντες και κλεισθέντες εις τα οσπίτια εις Μεσολόγγιον , αντεστάθησαν άλλοι μίαν και άλλοι δυο ημέρας . Και οι κλεισθέντες εις τον ανεμόμυλον επολέμησαν μέχρι της τρίτης και εις το τέλος , καθώς και οι λοιποί, έβαλον πυρ εις την πυρίτιδα και ούτω ετινάχθησαν εις τον αέρα.
Ούτω ένας σωρός ερειπίων , στάκτης , πετρών και πτωμάτων έμειναν εις την εξουσίαν του εχθρού , όστις είδε με λύπην του απερίγραπτον να χαθή το ήμισυ του στρατεύματός του , δια να να κυριεύση τοιαύτα δυστυχή λείψανα …»
ΟΠΛΑΡΧΗΓΟΙ: Δεν έγινε ποτέ στον κόσμο
«Με την ελπίδα να μας καταφθάσουν τα καράβια και να μας μπάσουν ζαερέν (εφόδια και τροφές) εφθάσαμεν εις την αθλιοτάτην κατάστασιν… Τα καράβια δε τα ελληνικά μίαν φοράν εφάνησαν εις τον λιμένα μας και επειδή ήταν ολίγα, όχι (μόνον) δεν έβλαψαν τον εχθρόν, αλλά και εδιώχθησαν. Και επεριμέναμεν οκτώ ημέρας τρώγοντες θαλάσσια χόρτα και πλέον δεν τα ματαείδαμεν. Έφθασε να πεθαίνουν και από εκατόν πενήντα την ημέραν, οπού έμειναν ανάθαφτοι, διότι οι άλλοι δεν είχαν την δύναμιν να τους θάφτουν.
Δια να μην χαθεί όμως με την ολότητα το στρατιωτικόν απεφασίσαμεν να εβγούμεν με έξοδον με τα σπαθιά εις τας χείρας, να εβγάλωμεν και όλον το αδύνατον μέρος και όποιος γλυτώσει, πράγμα οπού δεν έγινε ποτέ εις τον κόσμον . Λοιπόν εις τα 10 του παρόντος, το βράδυ τρεις ώρας της νυκτός, εκάμαμεν την έξοδον, μέσον τα γεφύρια και επέσαμεν εις τα εχθρικά περιριχαρακώματα… Επλέχθημεν όμως εις τον κάμπον και πολεμούντες ετραβούμαν προς το βουνό. Εβάσταξεν ο πόλεμος εξι ώρας….»
(Επιστολή ΝΟΤΗ ΜΠΟΤΣΑΡΗ, ΚΙΤΣΟΥ ΤΖΑΒΕΛΑ, ΦΩΤΟΜΑΤΑ, Δ. ΜΑΚΡΗ κ.α. οπλαρχηγών προς την κυβέρνηση δυο μέρες μετά την Έξοδο)
ΝΟΤΗΣ ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ: Έμεινε μόνο το ένα τρίτο
«…Το πολυπαθὲς Μεσολόγγι, αδελφέ ἐπολιορκήθη χρόνον ολόκληρον καθώς ηξεύρετε. Εις αυτὸ το διάστημα οι υπερασπισταὶ του αφανίσθησαν τόσον, ώστε έμεινεν μόνον το εν τρίτον. Τα ελληνικὰ καράβια εσχάτως δεν ημπόρεσαν να μας δώσουν την παραμικρὰν βοήθειαν, καθὼς και τα στρατεύματα της ξηράς. Ημείς λοιπὸν αφ’ ου εφάγαμεν και αυτούς τους ποντικούς, και τέσσαρας ημέρας χορτάρια της θαλάσσης, επροκρίναμεν να πεθάνωμεν όλοι εις τα άρματα, κι όχι να προσκυνήσωμεν τον εχθρόν. ¨Ετζι τας 10 του τρέχοντος τας τρεις ώρας της νυκτὸς ευγήκαμεν με τα σπαθιὰ εις τας χείρας απὸ το φρούριον, και πολεμούντες διεσώθημεν εις τα βουνά. Εις το ευγαλμά μας εχάθη μόνον το αδύνατον μέλος, οι δε δυνατοὶ και εκείνοι, οι οποίοι εβαστούσαν το Μεσολόγγι, και όπου υπάγουν πάλιν άλλο Μεσολόγγι φκιάνουν, εγλύτωσαν εκτὸς των λαβωμένων και αρρώστων οι οποίοι έμειναν μέσα εις τα σπίτια και πολεμούντες απέθανον…
Οι σωθέντες εφθάσαμεν εις Σάλωνα ύστερον απὸ τόσας και τόσας στενοχωρίας του δρόμου…»
(Επιστολή Μπότσαρη προς τον Κολοκοτρώνης λίγες μέρες μετά την Έξοδο)
ΚΙΤΣΟΣ ΤΖΑΒΕΛΑΣ ΚΑΙ ΜΠΟΤΣΑΡΗΣ: Είθε να θυσιάσουμε το εμείς…
«… Ημείς εκάμομμεν τα χρέη μας, εν’ όσῳ ημπορέσαμεν να βαστάξωμεν και εν’ όσω είχαμεν τα αναγγαία προς ανθίστασιν κατὰ του εχθροῦ. Δεν μας ἐκακοφάνη δια τους ενδόξως αποθανώντας εις εκείνο το φρούριον, και διά τας όσας δυστυχίας και ταλαιπωρίας υποφέρομεν, επειδὴ και καλώς ηξεύρετε και η γενναιότης σας, ότι ο πόλεμος παρόμοια αποτελέσματα έχει. Εχάσαμεν το Μεσολόγγιον μόνον διά να μην έχωμεν ζωοτροφίας και να αφίνωμεν εις χείρας του εχθρού παρομοίαν θέσιν, όχι απὸ δύναμίν του, αλλὰ απὸ τας περιστάσεις. Πλην υπομονή. Και πάλιν, πρόθυμοι είμεθα να εξακολουθήσωμεν τας εκδουλεύσεις μας και δια τούτο προ οκτώ σχεδὸν ημερών ήλθομεν εδώ προς την Διοίκησιν, ζητούντες τα όσα μας είναι αναγκαία. Έως της ώρας δεν ελάβομεν καμμίαν προμήθειαν, εντὸς ολίγου όμως ελπίζομεν να αρχίσωμεν νέον αγώνα εις το στάδιον του πολέμου. Τα δεινὰ της Πελοποννήσου μετὰ τον χαμὸν του Μεσολογγίου τα γνωρίζομεν. Ο εχθρὸς όμως είναι αδύνατος. Μόλις εσώθη με τέσσερες ήμισυ χιλιάδες τακτικού στρατεύματος…. Είθε να συναγωνισθώμεν όλοι μαζὶ και να θυσιάσωμεν και ημείς το κατὰ δύναμιν προς ελευθέρωσίν μας….»
(Επιστολή Μπότσαρη και Κ. Τζαβέλα προς τον Κολοκοτρώνης ένα μήνα μετά την Έξοδο)
Ι. ΜΑΓΕΡ: Η ιστορία θα μας δικαιώσει
«Τα βάσανα τα οποία υπομένομεν, και μία πληγή, την οποίαν έλαβον εις τους ώμους, δεν με εσυγχώρησαν μέχρι τούδε να σας διευθύνω τους τελευταίους μου ασπασμούς.
… Κατηντήσαμεν εις τοιαύτην ανάγκην ώστε να τρεφώμεθα από τα πλέον ακάθαρτα ζώα, και να πάσχωμεν όλα τα φρικτά αποτελέσματα της πείνας και της δίψας. Η νόσος αυξάνει έτι μάλλον τας δεινοπαθείας, υπό των οποίων θλιβόμεθα· χίλιοι επτακόσιοι τεσσαράκοντα των αδελφών μας ετελεύτησαν και περίπου των εκατόν χιλιάδων σφαίραι καννονίων και βόμβαι, ριπτώμεναι από το εχθρικόν στρατόπεδον κατηδάφισαν τους προμαχώνας μας, και κατεκρήμνισαν τας οικίας μας…
Μ' όλας δε τας υστερήσεις ταύτας είναι αξιοθαύμαστον θέαμα ο ένθερμος ζήλος και η αφοσίωσις της φρουράς μας. Πόσοι γενναίοι άνδρες μετ' ολίγας ημέρας δεν θέλουν είσθαι πλέον, ειμή σκιαί … Σας αναγγέλλω την ενώπιον θεού ορκωμένην απόφασίν μας διά να υπερασπισθώμεν και την υστέραν πιθαμήν της γης του Μεσολογγίου, και να συνενταφιασθώμεν, υπό τα ερείπια της πόλεως χωρίς ν' ακούσωμεν πρότασίν τινα συνθήκης.
Η τελευταία μας ώρα ήγγικεν. Η Ιστορία θέλει μας δικαιώσει, και οι μεταγενέστεροι θέλουν ελεεινολογήσει την συμφοράν μας· εγώ δε καυχώμαι διότι εντός ολίγου το αίμα ενός Ελβετού, ενός απογόνου του Γουλιέλμου Τέλλου, μέλλει να συμμιχθή με τα αίματα των ηρώων της Ελλάδος…»
(Επιστολή του Ι. Μάγερ στις 8 Απριλίου προς τον Λ. Στάνχοπ)
ΑΛΦΟΝΣΟ ΝΟΥΤΣΟ ΜΑΟΥΡΟ: Παντού ακρωτηριασμένα άψυχα κορμιά
Ο Αθανάσιος Ραζηκότσικας, αρχηγός των Μεσολογγιτών στην πολιορκία και την έξοδο και αποφασιστικός για την τελική απόφαση
«Μια ολάκερη πόλη, παρανάλωμα της φωτιάς. Αυτό είναι το Μεσολόγγι! Τι θλιβερή εικόνα, μεγαλόπρεπη, επιβλητική και ταυτόχρονα φοβερή, που παρουσιάζει μια πόλη παραδομένη στις φλόγες…
Αλίμονο! Το άλογο σταματάει χρεμετίζει και ξεφυσάει! Ακόμη και τα ζώα νιώθουν φρίκη μπροστά στο θέαμα της καταστροφής και της θανάτωσης τόσων ανθρώπων. Χλιμιντρίζει από πόνο! Ω! Τι μεγάλη έκταση γης είναι σκεπασμένη από ακρωτηριασμένα άψυχα κορμιά κάθε ηλικίας! Εδώ, ένας άντρας πεσμένος στη γη, βουτηγμένος στο αίμα με τα δασιά μαλλιά του ανάκατα, με τα γκρίζα μουστάκια του παγωμένα, με ένα νέο παιδί στο πλευρό του… Εκεί, μια ομάδα ανδρών, γυναικών, παιδιών. Είναι μια ολόκληρη οικογένεια που θερίστηκε από τα πυρά μιας ομοβροντίας!
Ας στρέψουμε, όμως, τώρα την προσοχή μας στα χαρακώματα. Τα θύματα είναι αναρίθμητα, στοιβαγμένα σε σωρούς και η λάσπη έχει καλύψει τα χαρακτηριστικά τους, σε βαθμό που είναι δύσκολο να διακρίνεις το πρόσωπο, το φύλο και την κοινωνική τους θέση…
Το μεσημέρι μπαίνουμε μέσα στην πόλη… Πόσα σπίτια ερειπωμένα, στέγες γκρεμισμένες, τοίχοι διάτρητοι από βλήματα…
Με τη νυχτερινή έξοδο, τη σφαγή στον κάμπο και τη μέχρι αυτοθυσίας
αντίσταση μέσα στο Μεσολόγγι, τελείωσε η πρώτη φάση του ολέθρου και
άρχισε η σκοτεινή τραγωδία των γυναικόπαιδων. Την άλλη κιόλας μέρα στήθηκε
σκλαβοπάζαρο…».
(Ο Τάκης Κατσιμάρδος είναι δημοσιογράφος)
