Η Eλληνική επανάσταση οδήγησε στη δημιουργία ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, γεγονός με μεγάλη γεωπολιτική σημασία και για την Ευρώπη. Αποτέλεσε την αρχή του τέλους για την Ιερά Συμμαχία και πρώτο κρίκο σε μια αλυσίδα εθνικοαπελευθερωτικών επαναστάσεων και κοινωνικών διεργασιών. H πολιορκία του Μεσολογγίου αποτέλεσε την κορυφαία στιγμή της.
Στους επίσημους εορτασμούς της επετείου των 200 χρόνων από την Έξοδο κυριαρχεί η μεταφυσική, αντιδιαλεκτική προσέγγιση μια θυσίας ξεκομμένης από τον χώρο και τον χρόνο, από τις πολιτικές εξελίξεις στην επαναστατημένη Ελλάδα που συνδέονταν άμεσα με τις διπλωματικές εξελίξεις στην Ευρώπη. Κι όμως, η τύχη του Μεσολογγίου καθορίστηκε σε μεγάλο βαθμό από αυτές.
Στην Ευρώπη έπεφτε βαριά η σκιά της Ιεράς Συμμαχίας που απέκλειε κάθε αμφισβήτηση τόσο των εθνικών συνόρων όσο και των καθεστώτων. Αυτή η σκιά έκρυβε σε μεγάλο βαθμό τις εσωτερικές αντιθέσεις που είχαν ως κύριο πεδίο τον «Μεγάλο ασθενή», την Οθωμανική αυτοκρατορία που σάπιζε και κρατιόταν στη ζωή με την τεχνητή αναπνοή που τις πρόσφεραν οι Δυτικές δυνάμεις. Λειτουργούσε ως φραγμός στην κάθοδο της Ρωσίας στη Μεσόγειο και στην απειλή των εμπορικών δρόμων προς την Ινδία, το «πετράδι» του Αγγλικού στέμματος. Από την άλλη η Ρωσία θεωρητικά ακολουθούσε τη γραμμή της Συμμαχίας όμως παρασκηνικακά έβλεπε με συμπάθεια (τουλάχιστον) κάθε κίνηση που όξυνε την κρίση της Οθωμανικής αυτοκρατορίας.
Αναμεσα σε αυτές τις μυλόπετρες κινούνταν κοινωνικές δυνάμεις Ελλήνων, κυρίως της διασποράς, που συγκροτούν συλλογικότητες με επανασταστική προοπτική. Είναι γνωστή σε όλους η Φιλική Εταιρεία, δεν είναι το ίδιο γνωστός ο κύκλος της Πίζας. Το Αγγλικό κόμμα, που πολιτικά και διπλωματικά καθόρισε σε μεγάλο βαθμό την πορεία της Επανάστασης, και ο ηγέτης του, Α. Μαυροκορδάτος «γεννήθηκαν» στην Πίζα. Για να κατανοήσουμε την εξέλιξη των γεγονότων πρέπει να γυρίσουμε στην Ιταλική πανεπιστημιούπολη, στα χρόνια πριν την Επανάσταση.
Ένα Δοκίμιο που διέρρευσε αλλά «ξεχνιέται» από την ιστορία
Στα τέλη του 1818 στους δρόμους της Πίζας, της πανέμορφης πόλης της Τοσκάνης, η πιθανότητα να ακούσει κάποιος να μιλούν την ελληνική γλώσσα ήταν μεγάλη. Σπουδαστές, λόγιοι και περιπλανώμενοι τυχοδιώκτες συγκροτούσαν μια σημαντική ελληνική παροικία, συμπληρωματική της οικονομικά ισχυρής παροικίας του γειτονικού Λιβόρνο. Το περίφημο πανεπιστήμιό της, το οποίο λειτουργούσε από το 1343, ήταν ο ένας πόλος έλξης. Ο δεύτερος ήταν η παρουσία ισχυρών προσωπικοτήτων του Γένους, προεξάρχοντος του μητροπολίτη Ουγγαρίας και Βλαχίας Ιγνάτιου. Η άφιξη του Ιωάννη Καρατζά, πρώην ηγεμόνα της Βλαχίας, και του πρώην ποστέλνικού του (υπιυργού εξωτερικών αλλά και εξ απορρήτων) Αλ. Μαυροκορδάτου, ολοκλήρωσε αυτήν τη διαδικασία ανάδειξης της Πίζας σε πολιτικό κέντρο.
Όσα ακολούθησαν και συνδέονται άμεσα με το Μεσολόγγι μπορούν να γίνουν ευκολότερα κατανοητά αν λάβουμε υπόψη ένα Δοκίμιο που συνέγραψε ο Μαυροκορδάτος, στη γαλλική γλώσσα, το 1820 και στο οποίο είχε δοθεί ελάχιστη προσοχή μέχρι πρόσφατα. Έχει τίτλο Συνοπτικά περί Τουρκίας και αποτελεί μια ολοκληρωμένη και εμπεριστατωμένη ανάλυση του «μεγάλου ασθενούς» από έναν άνθρωπο που γνώριζε από μέσα τον μηχανισμό της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Η αρχική πρόθεση του Μαυροκορδάτου ήταν να εκδοθεί, ο Καρατζάς τον απέτρεψε καθώς φοβήθηκε την αντίδραση του Μέτερνιχ, θεματοφύλακα της Ιεράς Συμμαχίας, στην οποία κατείχε κεντρική θέση το «ακλόνητον της Τουρκίας». Τελικά το έστειλε στον στενό συνεργάτη του Μέττερνιχ, Φον Γκεντς, εξασφαλίζοντας φυσικά τη διαρροή του στις κυβερνήσεις των Δυνάμεων. Παρουσίασε την Τουρκία «ως τερατωδία πρωτοφανή στην ιστορία», απέφυγε όμως να το αποδώσει στον δεσποτικό χαρακτήρα της, καθώς δεσποτικά καθεστώτα είχαν η Ρωσία και η Αυστρία.
Παρότι στην Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν είχε γίνει ποτέ απογραφή, ούτε υπήρχε ληγιαρχείο, προχωρούσε σε μια τολμηρή πληθυσμιακή εκτίμηση. Υποστήριζε πως ο πληθυσμός της αυτοκρατορίας ήταν 23 εκατομμύρια: 7 εκατομμύρια Τούρκοι, 6 εκατομμύρια Έλληνες, 4 εκατομμύρια Άραβες και οι υπόλοιποι Σέρβοι, Βλάχοι, Μολδαβοί, Αλβανοί, Εβραίοι, Τουρκομάνοι. Στην ευρωπαϊκή πλευρά της Αυτοκρατορίας ο πληθυσμός ήταν, σύμφωνα πάντα με τον Μαυροκορδάτο, 9,3 εκατομμύρια: 2,2 εκατομμύρια Τούρκοι, 3,3 εκατομμύρια Έλληνες και τα υπόλοιπα οι άλλες εθνότητες.
Οι αριθμοί είναι προφανέστατα «πειραγμένοι» υπέρ του ελληνικού στοιχείου, όχι όμως σε βαθμό που να αναιρούν το βασικό μήνυμα το οποίο ήθελε να στείλει ο Μαυροκορδάτος: μια αυτοκρατορία σε κρίση και με τέτοια πληθυσμιακή σύνθεση δεν μπορούσε να μακροημερεύσει. Κυρίως δεν μπορούσε να αποτελέσει ανάχωμα στην «καταιγίδα από τον Βορρά», τη Ρωσία. Εδώ βρίσκεται ο πυρήνας της πολιτικής σκέψης του Μαυροκορδάτου, της πολιτικής γραμμής που θα ακολουθούσαν και ο ίδιος και το Αγγλικό κόμμα. Πραγματοποιεί τομή με την παράδοση αιώνων αλλά και με τη γραμμή της Φιλικής Εταιρείας, που έβλεπε τη Ρωσία ως προνομιακή δύναμη στήριξης της Επανάστασης. Ο Μαυροκορδάτος καλεί τις δυτικές δυνάμεις να στηρίξουν μια διάδοχη κατάσταση στη Νότια Βαλκανική, ώστε αυτή να εμποδίσει την κάθοδο της Ρωσίας στη Μεσόγειο.
Η διάδοχη αυτή κατάσταση δεν μπορούσε παρά να έχει ως επίκεντρο τον Ελληνισμό που δεν συνδεόταν με το - μισητό στους Δυτικούς - Βυζάντιο, αλλά με την αρχαία Ελλάδα, και βρισκόταν σε πνευματική άνοδο. Οι Έλληνες ήταν οι αυτόχθονες, είχαν υποφέρει αιώνες, άρα είχαν το δικαίωμα της συλλογικής αυτοδικίας, της Επανάστασης. Ο Μαυροκορδάτος αλλά και το σύνολο του κύκλου της Πίζας θεωρούσε μονόδρομο την πρόσδεση σε μια μεγάλη Δύναμη, δεν πίστευαν στη δυνατότητα την ίδιας της επανάστασης να οδηγήσει στη δημιουργία ανεξέρτητου ελληνικού κράτους. Αυτό το Δοκίμιο έμεινε στα συρτάρια των Υπουργείων Εξωτερικών, όμως όχι τόσο βαθιά ώστε να μην ανασυρθεί μετά το 1822.
Τα διπλωματικά παιχνίδια
Ανάμεσα στις μεγάλες στιγμές της Επανάστασης αλλά και στις ήττες και στις μικρότητες ούτε οι ίδιοι οι επαναστάτες δεν συνειδητοποιούσαν τον χρόνο που περνούσε. Το 1825, όταν ξεκινούσε η πολιορκία του Μεσολογγίου, συμπληρώνονταν τέσσερα χρόνια και το «ζορμπαλίκι μιας χούφτας ξυπόλητων στην άκρη της Βαλκανικής», καλά κρατούσε. Στις δυτικές χώρες η κοινή γνώμη όλο και πιο επιτακτικά ζητούσε να δοθεί λύση ενώ η Ρωσία σταθερά περίμενε την ευκαιρία να επέμβει. Οι πιο διορατικοί πολιτικοί κατανοούσαν πως η δυναμική της Επανάστασης δύσκολα θα επέτρεπε την επιστροφή στο status quo ante, στην «κανονικότητα» της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας και της Ιεράς Συμμαχίας.
Διορατικός πολιτικός ήταν ο George Canning που τον Αύγουστο του 1822, μετά την αυτοκτονία του υπουργού Εξωτερικών της Αγγλίας Robert Castlereagh, πήρε τη θέση του. Δεν αξίζουν σχολιασμό τα φληναφήματα που εμφανίζουν τον Canning ως… «φιλέλληνα» με «φιλελεύθερες» αντιλήψεις. Ο Canning κατανοούσε πως δεν υπήρχε επιστροφή στο παρελθόν και ερχόταν να συναντηθεί με το Δοκίμιο του Μαυροκορδάτου, ξεκινώντας με τη μετατόπιση της ακραίας φιλοοθωμανικής γραμμής του προκατόχου του σε γραμμή ουδετερότητας αρχικά, όπως εκφράστηκε με τις εντολές του προς τον Ύπατο Αρμοστή της Ιόνιας Πολιτείας Frederick Adam.
Η επιτυχία αυτής της γραμμής είχε δύο προαπαιτούμενα: Το νέο κρατικό μόρφωμα έπρεπε να ήταν οικονομικά και πολιτικά απόλυτα ελεγχόμενο από την Αγγλία. Εδώ έχουμε την εξήγηση των «δανείων»: γιατί, κόντρα στη λογική της Ιεράς Συμμαχίας, η αγγλική κυβέρνηση επέτρεψε τη δανειοδότηση μιας επαναστατικής κυβέρνησης αλλά και γιατί το Αγγλικό κόμμα επέμεινε τα δάνεια να προέρχονται αποκλειστικά από την Αγγλία, πρακτική αν μη τι άλλο ασυνήθιστη και εξόφθαλμα υπονομευτική για το μέλλον μιας χώρας. Να σημειώσουμε πως υπήρχαν προτάσεις και από Γαλλικούς και Γερμανικούς χρηματοπιστωτικούς οίκους που όμως αγνοήθηκαν.
Το δεύτερο προαπαιτούμενο ήταν η δημιουργία κρατιδίου περιορισμένου στην Πελοπόννησο και σε λίγα νησιά, αδύναμου στο μέλλον να συγκροτήσει ανεξάρτητη εθνική στρατηγική σε κάθε τομέα. Άρα έπρεπε να σβήσει η Επανάσταση στη Στερεά Ελλάδα και σε νησιά όπως τα Ψαρά ή η Σάμος που αποτελούσαν προπύργια των επαναστατών, και η Αγγλία θα «συνέβαλε» σε αυτό.
Όλη αυτή η διαδικασία προφανώς και έγινε αντιληπτή από τον μεγάλο αντίπαλο, τη Ρωσία. Η απάντηση της ήρθε στις 9 Ιανουαρίου 1824 με το «Σχέδιο των 3 Τμημάτων» που υποβλήθηκε με τη μορφή υπομνήματος προς τις Δυνάμεις και την Οθωμανική Αυτοκρατορία για την επίλυση του ελληνικού ζητήματος. Είναι χαρακτηριστικό πως το σχέδιο δεν δόθηκε στην ελληνική πλευρά σε μια προσπάθεια του Τσάρου να ισορροπήσει με το πνεύμα της Ιεράς Συμμαχίας.
Σύμφωνα με το υπόμνημα αυτό, θα δημιουργούνταν τρία αυτόνομα ελληνικά κρατικά μορφώματα με καθεστώς ηγεμονιών, φόρου υποτελή στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, η οποία θα διατηρούσε ορισμένες φρουρές. Το κείμενο διέρρευσε, προφανώς σκόπιμα ώστε να αποδυναμωθεί, από τον Γάλλο υπουργό Εξωτερικών Chauteaubriand. Όλες οι πλευρές, δημόσια ή σιωπηρά, το απέρριψαν, η καθεμία για τους δικούς της λόγους. Αυτό ήταν κάτι που η ρωσική διπλωματία το ανέμενε, όμως είχε πετύχει κάτι σημαντικό: Πλέον η ευρωπαϊκή διπλωματία αναγνώριζε την ύπαρξη «ελληνικού ζητήματος».
Αυτές οι κινήσεις ήταν φυσικό να θορυβήσουν την οθωμανική εξουσία. Με τη συμμαχία του Μοχάμετ Άλι της Αιγύπτου επιχείρησε να σβήσει την Επανάσταση ώστε να μην υπάρχει αντικείμενο διπλωματικής παρέμβασης. Ο Ιμπραήμ ξεκαθάριζε την Πελοπόννησο, έμενε να υποταχθεί και η Στερεά. Σε όλα αυτά τα σχέδια υπήρχε μια κουκίδα στον χάρτη που ήταν κρίσιμη και τελικά θα αποδειχτεί καταλυτική: το Μεσολόγγι!
Η «Πράξη Υποτέλειας»
Κι ενώ το Μεσολόγγι μαχόταν, νικούσε και άλλαζε τις ισορροπίες, η κυβέρνηση Κουντουριώτη στέλνει, στις 11 Ιουνίου 1825, τον Γ. Σπανιωλάκη στο Λονδίνο, για να ζητήσει από την αγγλική κυβέρνηση να ορίσει όποιον αυτή θέλει μονάρχη για την Ελλάδα. Ουσιαστικά, ξεκινούσε μια διαδικασία μετατροπής της Ελλάδας σε αγγλικό προτεκτοράτο, διαδικασία που επιχειρήθηκε (και επιχειρείται από το «αναθεωρητικό» ιστορικό ρεύμα) να εμφανιστεί ως «ύστατη λύση» αφού η «Επανάσταση έσβηνε»! Το σχέδιο διαμορφώθηκε από τον Ύπατο Αρμοστή των Ιόνιων Νησιών F. Adam:
«Ο Άνταμ έκραξε τον Ρώμα, εκλείσθηκε δύο ημέρες και έκαμε το σχέδιο αναφορών», γράφει ο Τερτσέτης, καθ’ υπαγόρευση του Κολοκοτρώνη, στα Απομνημονεύματα του «Γέρου», μαρτυρία προφανώς αξιόπιστη.
Ενορχηστρωτής όλης αυτής της διαδικασίας ήταν ο Αλ. Μαυροκορδάτος, τον οποίον ορισμένοι εκπρόσωποι του «αναθεωρητικού ιστορικού ρεύματος» παρουσιάζουν ως «περιθωριοποιημένο», άρα άμοιρο ευθυνών! Ήταν μέλος της κυβέρνησης και διπλωματικός της εκπρόσωπος, χωρίς κάποιο τυπικό τίτλο. Ποια ήταν η δύναμή του; Ας διαβάσουμε τον – φιλικά διακείμενο στον Φαναριώτη πρίγκηπα – Γερμανό ιστορικό Gustav Friedrich Hertzberg:
«Νυν ο φρόνιμος Μαυροκορδάτος στηριζόμενος επί της του Κάνινγκ διακοινώσεως της 19 Δεκεμβρίου ειργάσατο υπέρ του σχεδίου αυτού. Είτα τη 20 Αυγούστου 1825 επέστρεψε μετά του Άμιλτον [του Άγγλου ναυάρχου] εις Ναύπλιον και τη αυτή ημέρα συνεκάλεσαν ενταύθα την κυβέρνησιν εις έκτακτον συνεδρίασιν και έπεισεν αυτήν να ασπασθή το σχέδιον».
Ο «περιθωριοποιημένος» λοιπόν Μαυροκορδάτος μαζί με έναν Άγγλο ναύαρχο συγκάλεσαν μέσα σε μία ημέρα την ελληνική (;) κυβέρνηση και την έπεισαν να αποφασίσει να γίνει η Ελλάδα αγγλικό προτεκτοράτο! Λίγες ημέρες νωρίτερα, στις 8 Αυγούστου 1825, είχε στείλει επιστολή στον George Canning όπου παρουσίαζε το σκεπτικό του:
Η ανεξαρτησία της Ελλάδος είναι ο μόνος τρόπος να ιδρυθή φραγμός ον απαιτεί η σωτηρία της Ευρώπης κατά της κολοσσιαίας Ρωσικής δύναμης. […] Η Ελλάς θέλει αποβή, θάττον ή βράδιον η φυσική της Πύλης σύμμαχος. Εντεύθεν δε, Αγγλία, Πύλη και Ελλάς δε θέλουσιν αποτελή ειμή μίαν δύναμιν κατέναντι της Ρωσίας και ως εκ της ενώσεως ταύτης η Αγγλία θέλει προσλάβη μείζονα πάσης άλλης εγγύησιν κατά των αποπειρών όσας η Ρωσία επιχειρήσει ίνα βλάψει την Αγγλικήν κυριαρχίαν και εμπόριον εν τη Ινδική!
Το κωμικοτργικό είναι πως έσσερις μόλις ημέρες πριν, στις 4 Αυγούστου στο Ναύπλιο, με πρωτοβουλία της ίδιας κυβέρνησης, είχε τελεστεί πανηγυρική δοξολογία για τις νίκες των Ελλήνων στο Μεσολόγγι, στη Δυτική Στερεά και στη θάλασσα! Να θυμίσουμε επίσης πως λίγους μήνες πριν είχε ολοκληρωθεί η διαδικασία των δανείων, εκατομμύρια χρυσές λίρες είχαν – υποτίθεται – εισρεύσει στα ταμεία! Οι εκπρόσωποι του «αναθεωρητικού» ρεύματος στην προσπάθεια να δικαιολογηθούν τα αδικαιολόγητα επικαλούνται τη δημόσια παραδοχή του Κολοκοτρώνη πως «μόνο οι Δυνάμεις θα μας σώσουν»! Πρόκειται για λαθροχειρία: ο Κολοκοτρώνης διατυπώνει αυτή τη θέση στις 21 Απρίλη 1826, 11 ημέρες μετά την Έξοδο, όταν το Μεσολόγγι είχε πια πέσει. Το ερώτημα είναι «γιατί έπεσε» και ποιος ο ρόλος της Αγγλίας και της αγγλόφιλης κυβέρνησης σε αυτή την εξέλιξη. Τελικά κάτω από το βαρος πολύμορφων εκβιασμών πολλοί θα υπογράψουν αυτό το κατάπτυστο κείμενο:
«Το Ελληνικόν Έθνος, δυνάμει της παρούσης πράξεως, θέτει εκουσίως την ιεράν παρακαταθήκην της αυτού Ελευθερίας, Εθνικής Ανεξαρτησίας και Πολιτικής αυτού υπάρξεως υπό την μοναδικήν υπεράσπισιν της Μεγάλης Βρετανίας».
Υπήρξαν ηχηρές αρνήσεις: Ο Επτανήσιος υπουργός Δικαιοσύνης Ι. Θεοτόκης σε επιστολή του χαρακτηρίζει την Πράξη «συμφωνητικόν της πωλημένης Ελλάδος». Η επιστολή διαρρέει, ο Θεοτόκης συλλαμβάνεται (!) «Δι’ έγκλημα Επικράτειας», δηλαδή εσχάτη προδοσία! Έντονες διαμαρτυρίες υπήρξαν και από φιλέλληνες, χαρακτηριστικό παράδειγμα ο Β. Τ. Washington, ανιψιός του ηγέτη της Αμερικανικής Επανάστασης G. Washington: Με έγγραφη διαμαρτυρία την 1η Αυγούστου 1825, αποκαλύπτει πως η Πράξη γράφτηκε στην Κέρκυρα στα ιταλικά και «μεταφράστηκε» στην Ύδρα και δηλώνει την αποχώρησή του λέγοντας πως «Δεν ήρθε να αγωνιστεί για να γίνει η Ελλάδα Αγγλική αποικία».
Με τον πιο έντονο τρόπο αντέδρασε ο Δημήτριος Υψηλάντης. Στις 3 Αυγούστου σε επιστολή του προς τον Ι. Γκούρα γράφει:
[…] απόφασιν έκαμαν να παραδώσουν την πατρίδαν εις τα χέρια των Άγγλων κάμνοντάς τους τέλειους νοικοκυραίους εις όλα μας. Διότι αυτό σημαίνει η απόλυτος υπεράσπισις όπου ζητούν από τους Άγγλους. […] Τώρα να σας ειπώ ότι οι Άγγλοι, σαν μας βάλουν εις το χέρι τους έχουν πρώτα από όλα όλους τους σημαντικούς μας κι αν δεν τους φαρμακώσουν, όπως έκαμαν εις τας Ινδίας, το ολιγότερον να τους εξαρματώσουν διά να φέρουν δικά τους άρματα εις τον τόπο μας. […] Ύστερα, διά να μπορούν να κρατούν τον λαόν εις την εξουσίαν των θα του σηκώσουν όλα τα μέσα πλουτισμού. […] Κι έπειτα, ποιος μας βεβαιώνει δεν θα βάζη εμάς κατά τη συνήθειά της εις την φωτιάν διότι η ίδια έχει πολλά ολίγους στρατιώτας;
Δεν μπορεί παρά να θαυμάσει κανείς τη διορατικότητα του Υψηλάντη, όλα έγιναν όπως ακριβώς τα είπε. Αυτήν τη διορατικότητα δεν θα την εκτιμήσουν οι κυβερνήτες και όταν ο Υψηλάντης θα στείλει έγγραφη διαμαρτυρία στην Εθνοσυνέλευση (Απρίλης 1826) με ανάλογο περιεχόμενο, με «ψήφισμα» θα του αφαιρέσουν όλους τους στρατιωτικούς τίτλους αλλά και τα πολιτικά του δικαιώματα ως και την ιθαγένεια!
Πάνω από όλα όμως αρνήθηκαν να υπογράψουν την «Πράξη» αυτοί που έδιναν τη μάχη στην πρώτη γραμμή, οι καπετάνιοι της φρουράς του Μεσολογγίου. Ήταν ξεκάθαρη η επιλογή το αγγλικό προτεκτοράτο να έχει περιορισμένα σύνορα που άφηναν απέξω τη Ρούμελη ή την Ήπειρο. Ο στρατιωτικός διοικητής της φρουράς του Μεσολογγίου, στρατηγός Σπυρομίλιος, στα «Απομνημονεύματά» του είναι σαφής:
«Μεταξύ εις τα διάφορα κόμματα εκείνης της περιόδου ήτο και εν το οποίον επεθύμει την πτώσιν του Μεσολογγίου και όλης της Στερεάς Ελλάδος ώστε να δυνηθή ευκόλως να αποκατασταθή η Πελοπόννησος εν πριγκηπάτον ως τα της Μολδοβλαχίας».
Με την «Πράξη» η Αγγλία εμφανιζόταν ως προνομιακή επιλογή των Ελλήνων, ήλεγχε την πολιτική ζωή τους και ταυτόχρονα δεν ερχόταν σε ρήξη ούτε με την Πύλη ούτε με την Ιερά Συμμαχία. Φυσικά, σε κάθε περίπτωση επέμβασης της Ρωσίας στα βόρεια, η Αγγλία είχε πλέον νομιμοποίηση να καταλάβει την Πελοπόννησο και τα νησιά.
Και μια παράμετρος ακόμη: Το θέμα δεν ήταν μόνο γεωγραφικό, εύλογα θα αναρωτηθεί ο αναγνώστης «τι το τρομερό θα άλλαζε για την κοσμοκράτειρα Αγγλία αν απελευθερωνόταν και η Ρούμελη;» Είχε μεγάλη σημασία το πώς θα συνέβαινε αυτό, αν δηλαδή οι Έλληνες απελευθερώνονταν με τις δικές τους δυνάμεις. Ένας λαός που νικά μια αυτοκρατορία δεν γίνεται εύκολα «προτεκτοράτο», ειδικά αν με τη νίκη αυτήν εξασφαλίζει και αξιοπρεπή έκταση. Υπάρχει τότε περίπτωση οι ηγεσίες του να μην είναι απολύτως πειθήνιες, να προκύψει ένας «Καποδίστριας». Στην απευκταία –για τους αποικιοκράτες Δυτικούς– τέτοια περίπτωση, πάντα θα βρίσκονται πρόθυμοι «Μαυρομιχαλαίοι».
Αυτή είναι η ουσία. Χωρίς αυτή τη μεγάλη εικόνα δεν μπορούμε να εξηγήσουμε όσα θα ακολουθήσουν, πάνω από όλα όσα σχετίζονταν με το Μεσολόγγι, δεν μπορούμε να εξηγήσουμε γιατί το Μεσολόγγι έμεινε χωρίς εφόδια και στρατιωτική ενίσχυση, γιατί στην πραγματικότητα, τους επόμενους μήνες οι «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» θα έχουν αντιπάλους όλες τις δυνάμεις της οθωμανικής πολεμικής μηχανής αλλά και την αγγλική πολιτική και τους ντόπιους εκφραστές της. Τελικά, γιατί θα προδωθούν, γιατί θα τους «παίξουν στα ζάρια οι αργυραμοιβοί», όπως θα έγραφε κι ο Μάνος Ελευθερίου...
(Ο Σπύρος Αλεξίου είναι ιστορικός και συγγραφέας-Μόλις κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις ΤΟΠΟΣ το βιβλίο του «Προδομένο Μεσολόγγι»).
