«Μισολόγγι: Χαρά της ιστορίας,
Γη επαγγελμένη...
Η θύμηση άχρονη μπροστά σου
θα γονατίζη»
(Κ. Παλαμάς)
Διακόσια χρόνια μετά «το ενδοξότατον κατά ξηράν μεγαλούργημα της Επαναστάσεως» (Κ. Παπαρρηγόπουλος) είναι μάλλον δύσκολο να προστεθεί κάτι σημαντικό σ' όσα έχουν γραφεί στο μεταξύ για την Έξοδο του Μεσολογγίου. Για τα ίδια τα γεγονότα, τη σημασία τους για την Επανάσταση και την ανάδειξή της σ΄ ελληνικό και διεθνές σύμβολο θυσίας για την ελευθερία.
Χρειάζεται, όμως, μια προσθήκη στη διαπίστωση , καθώς μαζί με τη διατήρηση της ιστορικής μνήμης, σε κάθε επέτειο τέτοιας εμβέλειας, αναπόφευκτα τροφοδοτούνται αναστοχασμοί. Όπως το έθετε σ΄ ένα επετειακό κείμενο ο Ν. Βρεττάκος « ... ό,τι ήταν να λεχθεί εδώ, σε αυτό τον τόπο και την ιστορία του, έχει λεχθεί…Εκείνο που θα επιθυμούσαν οι νεκροί, αν μπορούσαν να επιθυμούν ακόμη, θα ήταν να ερχόμαστε εδώ και να τους εξιστορούμε τα πεπραγμένα μας. Να τους αναφέρουμε πόσο κοντά και πόσο μακριά βρίσκεται η ψυχή μας από την ψυχή του Μεσολογγιού...»
Έτσι όσα ακολουθούν είναι ψήγματα από το έπος «εδώθε με τους αδελφούς, εκείθε με το θάνατο»…
Τη νύχτα του Σαββάτου 10-11 Απριλίου 1826, ξημερώνοντας Κυριακή των Βαΐων, αλλά και την προηγούμενη δωδεκάμηνη επική αντίσταση των Ελεύθερων Πολιορκημένων, οι πρωτογενείς πηγές συμπίπτουν: «Τα μάτια δεν είδαν τόπον ενδοξότερον από τούτο το αλωνάκι» (Δ. Σολωμός).
«Θέλομεν αποθάνει όρθιοι...»
To μεσημέρι της 10ης Απριλίου συγκεντρώθηκαν στον προμαχώνα του Μακρή οι οπλαρχηγοί, μαζί με τον πρόεδρο της Διευθυντικής Επιτροπής, Ιωάννη Παπαδιαμαντόπουλο και τον επίσκοπο Ρωγών Ιωσήφ ανανεώνοντας την απόφασή τους για την Έξοδο. .
Στον εισαγωγή του στρατιωτικού σχεδίου αναφέρεται:
«Βλέποντες τον εαυτόν μας, το στράτευμα και τους πολίτας εν γένει μικρούς και μεγάλους παρ’ ελπίδαν υστερημένους από όλα τα καταπείγοντα αναγκαία της ζωής προ 40 ημέρας και ότι εκπληρώσαμεν τα χρέη μας ως πιστοί στρατιώται της πατρίδος εις την στενήν πολιορκίαν ταύτην και ότι, εάν μίαν ημέραν υπομείνωμεν περισσότερον, θέλομεν αποθάνει όρθιοι εις τους δρόμους όλοι.
Θεωρούντες εκ του άλλου ότι μας εξέλιπεν κάθε ελπίς βοηθείας και προμηθείας, τόσον από την θάλασσαν καθώς και από την ξηράν ώστε να δυνηθώμεν να βαστάζωμεν, ενώ ευρισκόμεθα νικηταί του εχθρού, αποφασίσαμεν ομοφώνως: Η έξοδο μας να γίνη βράδυ εις τας δύο ώρας της νυκτός της 10 Απριλίου, ημέραν Σάββατον και ξημερώνοντας των Βαΐων, κατά το εξής σχέδιον, ή έλθη ή δεν έλθη βοήθεια (…)»
«Οι Μεγάλαις Ουσίαις»
Η ελληνική και η παγκόσμια Ιστορία έχει να επιδείξει δραματικές πολιορκίες και ηρωικές αντιστάσεις για την ελευθερία. Πολλές «καταστροφές καταστροφών», όπως στη Χίο, στα Ψαρά, στην Κάσο…. Λίγοι, όμως, είναι εκείνοι οι σταθμοί απ' όπου «όλο ψηλότερα ανεβαίνεις, όλο πλατύτερα βλέπεις».
Όπως το έθετε o εθνικός ποιητής στους στοχασμούς του «...από τη μικρότητα του τόπου, ο οποίος παλεύει με μεγάλαις ενάντιαις δυνάμεις, θέλει έβγουν οι Μεγάλαις Ουσίαις».
Ένα καθ' όλα διαχρονικό μήνυμα, που θα εκφραστεί μεταγενέστερα στις επετειακές εκδηλώσεις για την Έξοδο με την εμβληματική φράση «κάθε ελεύθερος άνθρωπος είναι δημότης Μεσολογγίου»
Ο ακαδημαϊκός ιστορικός Δ. Κόκκινος παρατηρεί ότι όλες οι πηγές, ενώ διαρκούσε η πολιορκία από τα τουρκο-αιγυπτιακά στρατεύματα του Ιμπραήμ και του Κιουταχή, συμφωνούν: «αν πέση το Μεσολόγγι συγκαταστρέφεται όλη η Ελλάς». Εκεί ήταν ο συνδετικός κρίκος μεταξύ Ρούμελης και Μοριά.
Στην πραγματικότητα συνέβη ακριβώς το αντίθετο. «Η θυσία του Μεσολογγίου προώθησε το ελληνικό ζήτημα όσο καμιά άλλη ελληνική νίκη: πλημμύρισε τους άλλους Έλληνες και τους Ευρωπαίους με αισθήματα θαυμασμού... Οι φλόγες του Μεσολογγίου θέρμαναν τις καρδιές των πολιτισμένων λαών και τους ξεσήκωσαν σε μια αληθινή σταυροφορία για την απελευθέρωση του ελληνικού έθνους» (Απ. Βακαλόπουλος).
Όπως το θέτει ο Ουγκώ , δυο μήνες μετά την Έξοδο «το Μεσολόγγι δεν υπάρχει πια!
Με τον αποφασιστικό θάνατό του ξέφυγε από το φοβερό σαράκι της πείνας… Όλα για σας είναι τιμή , χαρά και πανηγύρια, ηττηθήκατε πάνω στη γη, μα θα νικήσετε μέσα στην ιστορία…»
Η εκτίμηση αυτή εκ των υστέρων ήταν και παραμένει κοινός τόπος. Αλλά είχε διατυπωθεί σχεδόν ταυτόχρονα με τα γεγονότα. Όπως ο Α. Πολυζωίδης (πήρε μέρος στην Έξοδο) και ο Ι. Καποδίστριας, μ΄ επιστολή στον αδελφό του Βιάρο (18 Απριλίου 1826). Έβλεπε « στο θλιβερό γεγονός» την αρχή της σωτηρίας των Ελλήνων.
Συνασπισμός σωτηρίας
Καθώς η Επανάσταση διανύει τη δυσχερέστερη φάση της, στη σκιά του εμφυλίου πολέμου, στις αρχές Απριλίου συνέρχεται η Γ Εθνοσυνέλευση της Επιδαύρου, μετά από αλλεπάλληλες διεργασίες για έναν συμβιβασμό στις «ιδιοτελείς και αρχομανείς» συγκρούσεις.
Εν συνεδριάσει τη βρίσκει η είδηση της πτώσης του Μεσολογγίου. «Εβάλαμε τα μαύρα όλοι, θυμάται ο Κολοκοτρώνης, μισή ώρα εστάθη σιωπή που δεν έκρινε κανένας, αλλά εμέτραε με τον νουν του αφανισμόν μας. Βλέποντας εγώ την σιωπήν εσηκώθηκα εις το πόδι και τότε ωμίλησα λόγια διά να εμψυχωθούν. Τους είπα ότι το Μεσολόγγι εχάθη ενδόξως και θα μείνει αιώνας αιώνων η ανδρεία. Εάν βάλωμεν μαύρα και οκνεύσωμεν θα πάρωμεν το ανάθεμα και θα πάρωμεν το αμάρτημα των αδυνάτων όλων…»
Μπροστά στην οριακή στιγμή «εις την οποίαν ο θηριώδης τύραννος απειλεί τελείαν εξόντωσιν του ελληνικού έθνους (αποφάσισε η Συνέλευση) και τας διοικητικάς δυνάμεις να συγκεντρώσει εις μίαν Διοικητικήν Επιτροπήν...».
Στην επιτροπή που ανέλαβε «την ολικήν κυβέρνησιν και διοίκησιν των ελληνικών πραγμάτων» εκπροσωπούνταν πλέον όχι μόνο οι κοτζαμπάσηδες και οι καραβοκυραίοι. Μέσω συμβιβασμών συγκροτήθηκε ένας συνασπισμός «σωτηρίας» κατά «το παράδειγμα πολλών εθνών εις παρομοίας καταστάσεις».
Αν και οι εμφυλιοπολεμικές εντάσεις θα επανέλθουν και οι «στρατιωτικές ατυχίες» θα συνεχιστούν, «ενισχυμένοι οι Έλληνες ουρανόθεν και εφωδιασμένοι με άφθονα εφόδια τροφής και πολέμου, τα οποία ο ένθερμος φιλελληνισμός της χριστιανικής Ευρώπης εχορήγησεν ανέστησαν...» (διακήρυξη Γ' Εθνοσυνέλευσης).
Το στήθος κάθε Έλληνα θα γινόταν δεύτερο Μεσολόγγι, όπως πρόβλεπε ο Δ. Υψηλάντης.
Απελευθερωτικό και φιλελεύθερο σύμβολο
Αν και για την Επανάσταση το τελευταίο στοίχημα στο πεδίο της μάχης φάνηκε να χάνεται, «δεν χάθηκε, όμως, σε δύο άλλα μέτωπα: το γεγονός προκάλεσε μεγάλη συγκίνηση στην Ευρώπη, κάτι που ενίσχυσε τις πιέσεις για λύση του προβλήματος τόσο από τη διπλωματία (ελληνική και ξένη) όσο και από την κοινή γνώμη και τον Τύπο...» (Γ. Κρεμμυδάς).
Ο Σπ. Τρικούπης είχε διατυπώσει το ίδιο με το δικό του τρόπο «Αλλ΄η πόλις του Μεσολογγίου, η δοξάσασα την Ελλάδα ζώσα, έμελλε να την αναστήσῃ και πεσοῦσα…» ·
Στη σκιά της αντίστασης του Μεσολογγίου θα μεταβληθούν οι ευρωπαϊκοί συσχετισμοί για το «ελληνικό ζήτημα». Από την αγγλορωσική προσέγγιση θα προκύψει το Πρωτόκολλο της Πετρούπολης (ίδρυση αυτόνομου, υποτελούς φορολογικά στον σουλτάνο ελληνικό κράτος). Συνέχεια και προέκτασή του θα είναι η ιουλιανή Συνθήκη του Λονδίνου την οποία προσυπόγραφε και η Γαλλία, με κατάληξη τη ναυμαχία του Ναβαρίνου (Οκτώβριος 1827). Μια νίκη που θεώρησαν δική τους και οι φιλελεύθερες ευρωπαϊκές κοινωνίες.
Μερικοί μελετητές θεωρούν την ευρύτερη περίοδο και ως έναν κομβικό σταθμό του φιλελληνισμού. Παύει αυτός να είναι απλή προέκταση της αρχαιολατρείας . Ενσωματώνει και μια έντονη διαμαρτυρία απέναντι στον ευρωπαϊκό αυταρχισμό.
Το Μεσολόγγι, έχοντας αναδειχθεί σε σημείο αναφοράς του φιλελληνικού κινήματος, το οποίο συμβαδίζει με τον ευρωπαϊκό φιλελευθερισμό, συνεγείρει.
Ο ηρωικός θάνατος πολιτικοποίησε και διεθνοποίησε όσο οτιδήποτε άλλο το ελληνικό ζήτημα. Η «ολοκαύτωσις της πόλεως» των Μεσολογγιτών, κατά την οποία χάθηκε «τόση ανθρωπότης» (Σπυρομήλιος).
Όταν η Ελλάδα του Καποδίστρια γιόρταζε την ανάκτηση του Μεσολογγίου (1829), εκφωνώντας τον πανηγυρικό, ο Σπ. Τρικούπης σημείωνε εύστοχα: «Δεν αγάλλεται η Ελλάς μόνη , συσκιρτά και συναγάλλεται όλη η Ευρώπη, όλη η Αμερική. Το Μεσολόγγι δεν ανήκει πλέον εις σας Έλληνες μόνον. Το υιοθέτησεν όλος ο παλαιός και ο νέος κόσμος. Εθρήνησεν θρήνον μέγαν όταν έμαθε την πτώσιν του. Ανεκλάλητος θα είναι η χαρά του όταν μάθη την ανάστασίν του».
(Ο Τάκης Κατσιμάρδος είναι δημοσιογράφος)
