«Πώς μπορείς άραγε να αγαπήσεις αυτό τον κόσμο όπου υπάρχουν παιδιά που βασανίζονται;» Αυτό το κείμενο θα μπορούσε να ξεκινάει σοκαριστικά – με την ιστορία της Κατερίνας, που μετά από χρόνια συστηματικής κακοποίησης από τον πατέρα της κάπου σε ένα χωριό της επαρχίας, έβαλε η ίδια τέλος στη ζωή της. Θα μπορούσε επίσης να σας πιάσει από τα μούτρα και να σας σκάσει μια μπουνιά στο στομάχι με την ιστορία της Ελπίδας, που ακόμα παλεύει με τις πληγές που της άφησε ο δικός της πατέρας. Αν θέλουμε όμως να μιλήσουμε στα σοβαρά για την κακοποίηση των παιδιών – και, κυρίως, κάτι να κάνουμε για αυτό – το τελευταίο που χρειάζεται είναι λίγο ακόμα σόου φρίκης, λίγος ακόμα τρόμος σερβιρισμένος με τον τρόπο της τηλεοπτικής αρένας. Το Dnews ανοίγει τον φάκελο της παιδικής κακοποίησης επαναλαμβάνοντας το ερώτημα της εκπαιδευτικού που μοιράστηκε μαζί μας την ιστορία της Κατερίνας: «πώς μπορείς άραγε να αγαπήσεις αυτό τον κόσμο όπου υπάρχουν παιδιά που βασανίζονται;» Και αναζητά απαντήσεις για να φτιάξουμε έναν κόσμο άξιο να αγαπηθεί από την αρχή συζητώντας με τρεις κορυφαίους επιστήμονες, που έχουν αφιερώσει τη ζωή και την δράση τους στα παιδιά και τα δικαιώματά τους.
Είναι αδύνατον να ανοίξεις τη συζήτηση για την παιδική κακοποίηση χωρίς την Εισαγγελέα του Αρείου Πάγου επί τιμή Ξένη Δημητρίου, την Συνήγορο του Παιδιού, Θεώνη Κουφονικολάκου, και τον επικεφαλή της Δ/νσης Ψυχικής Υγείας και & Κοιν. Πρόνοιας Ινστιτούτου Υγείας του Παιδιού, ψυχίατρο Γιώργο Νικολαϊδη. Κι είναι αδύνατον όχι μονάχα γιατί απέναντι σε ένα τέτοιο φαινόμενο χρειαζόμαστε όλοι την βαθιά επιστημονική τους γνώση και την πλούσια εμπειρία τους, αλλά -και ίσως περισσότερο- έχουμε ανάγκη τον αυστηρό καθρέφτη που κρατούν απέναντι σε όλους μας κάθε φορά που μια (ακόμα) φρίτουμε με μια (ακόμα) ιστορία κάποιου παιδιού που κακοποιήθηκε και βγήκε στη δημοσιότητα.
- 3 στα 4 παιδιά έχουν κακοποιηθεί σωματικά έστω και μια φορά στην Ελλάδα.
- 1 στα 20 παιδιά υφίσταται συστηματική σωματική βία.
ΠΗΓΗ: Ινστιτούτο Υγείας του Παιδιού
Πριν λίγες μέρες στον Τύπο βγήκε η παρακάτω είδηση: «έξι κακοποιημένα παιδιά αδέλφια από τον Πύργο, με εισαγγελική εντολή, έψαχναν νοσοκομείο να εισαχθούν, για εξετάσεις». Ο πρόεδρος της ΠΟΕΔΗΝ Μιχάλης Γιαννάκος, έδωσε μερικά παραδείγματα παιδιών που βρίσκονται στα νοσοκομεία: ένα κοριτσάκι έξι μηνών που βρέθηκε δίπλα σε κάδο σκουπιδιών στον Άλιμο, ένα βρέφος 4 μηνών που οι γονείς του συνελήφθησαν με κατοχή μεγάλης ποσότητας ηρωίνης, ένα 15χρονο κορίτσι που το έδερνε με λουριά ο πατέρας και οι θείοι της, ένα παιδάκι 5 ετών που ήταν νηστικό και κλειδωμένο κλειδωμένο μόνο του στο σπίτι επί ημέρες από την μητέρα του. «Επαναλαμβάνουμε ότι στα κακοποιημένα παιδιά δεν αξίζει τέτοια τύχη παρκαρισμένα σε ένα δωμάτιο νοσοκομείου αναστατώνοντας τη λειτουργία των κλινικών χωρίς να φταίνε. Θα πρέπει να μεταφέρονται σε προνοιακές μονάδες για να συνεχίζουν δραστηριότητες, σχολεία. Για να τεθούν σε προγράμματα υιοθεσίας και αναδοχής», είπε ο κ.Γιαννάκος.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Εργαζομένων στα Δημόσια Νοσοκομεία, πάνω από 70 κακοποιημένα παιδιά βρίσκονται στα νοσοκομεία γιατί κανείς δεν φροντίζει που θα πάνε. Τα παιδιά, που έχουν περάσει ώρες και μέρες και, ίσως, χρόνια μαρτυρίου, ενώ στην υγεία τους είναι καλά, παραμένουν στον σκληρό χώρο ενός νοσοκομείου. Κι αυτή είναι μονάχα η κορυφή ενός παγόβουνου κακοποίησης την οποία αυτή τη φορά προκαλεί η ίδια η Πολιτεία, αυτή η ίδια που με καμπάνιες προσκαλεί τα θύματα να σπάσουν την σιωπή. Και μετά; Πριν δούμε όμως αυτό το «μετά», ας μεταφερθούμε σε μια μικρή πόλη της επαρχίας. Κάπου στην Δυτική Ελλάδα, εκεί που ζει η Κατερίνα.
Είναι από αυτές τις εκπαιδευτικούς που όσοι σταθήκαμε τυχεροί συναντήσαμε στο σχολείο. Ευρυμαθής, καλλιεργημένη, ευγενής, εξαιρετικά δοτική. Το ρεπορτάζ των εφημερίδων πυροδότησε αυτό που η Μαρία (τα πλήρη της στοιχεία στη διάθεση του Dnews) φέρει ακόμα και σήμερα ως τραύμα. Το μυαλό της γύρισε αρκετά χρόνια πίσω, τότε που ως νεαρή εκπαιδευτικός βρέθηκε σε ένα μικρό ορεινό χωριό κι έζησε μέχρι την τελευταία δραματική της στιγμή την ιστορία της Κατερίνας, που πήγαινε τότε στην πρώτη γυμνασίου.
«Ήταν ένα κοριτσάκι ήσυχο, ντροπαλό - ακόμα και η φωνή της έβγαινε με δυσκολία. Φτωχικά ντυμένο και πολλές φορές λίγο απεριποίητο, το παιδάκι είχε μια περίεργη αντίδραση μόλις το πλησίαζες, τινάζονταν κι απομακρυνόταν αστραπιαία. Κάποιες φορές ερχόταν στο σχολείο με εμφανή σημάδια από χτυπήματα στο πρόσωπο για τα οποία η απάντηση ήταν πάντα το γλίστρημα στη σκάλα.
»Ένα πρωινό σχεδόν λιποθύμησε στα χέρια μου. Καθώς την πήρα αγκαλιά, ανασηκώθηκε η μπλούζα της και αποκαλύφθηκε το έγκλημα σε όλο του το μεγαλείο: δαρμένη σε όλο της το κορμάκι, παντού με μελανιές, χτυπημένη με λάστιχο ποτιστικό όπως αποκαλύφθηκε στη συνέχεια.
»Η αντίδραση σε όλη αυτή τη φρίκη δεν ήταν δεδομένη και αυτονόητη. Υπήρξαν πρόθυμοι να μας ενημερώσουν ότι ο πατέρας οπλοφορεί και θα ήταν καλό να μη μιλήσουμε, αρκετοί συνάδελφοι φοβήθηκαν. Δύο δηλώσαμε ότι εμείς θα το καταγγείλουμε ανεξάρτητα με το τι θα πράξει το σχολείο, όπως και η αγροτική γιατρός είπε ότι θα το αναφέρει.
»Την ίδια μέρα το παιδί έδωσε κατάθεση στον εισαγγελέα όπου αποκάλυψε ότι κακοποιητής ήταν ο πατέρας κι αυτός συνελήφθη. Την επομένη μας περίμεναν ένα σωρό κανάλια έξω από το σχολείο. Είχαν διαρρεύσει τα πάντα! Άλλος Γολγοθάς μας περίμενε εκεί…ο πατέρας δικάστηκε και καταδικάστηκε παρόλο που η ευρύτερη οικογένεια άσκησε τεράστια πίεση στο παιδί να αλλάξει κατάθεση. Μόλις αποφυλακίστηκε γύρισε στο χωριό του σα να μη συμβαίνει τίποτα και μερικά χρόνια μετά σκότωσε ένα συγχωριανό του. Το παιδί και τα αδέρφια του σκορπίστηκαν σε ιδρύματα στην Αθήνα. Κάποια στιγμή, η ψυχή του δεν άντεξε άλλο….αυτοκτόνησε….
»25 χρόνια μετά αναρωτιέμαι ακόμα τι δεν κάναμε καλά, τι θα έπρεπε να γίνει και αν σήμερα προβλήματα τέτοιου είδους βρίσκουν μια καλύτερη λύση. Τα περιστατικά που δηλώνονται και καταγράφονται αποτελούν την κορυφή του παγόβουνου, το μεγαλύτερο μέρος του είναι κρυφό και αθέατο».
Μιλώντας για τα προβλήματα στην αντιμετώπιση της κακοποίησης μέσα στην σχολική κοινότητα, την δεύτερη μέσα στην οποία μεγαλώνουν τα παιδιά μετά την οικογένειά τους, η Μαρία σταχυολογεί τα εξής: ασάφεια και κενά στο θεσμικό πλαίσιο, ασάφεια σε αρμοδιότητες και ρόλους των εκπαιδευτικών, έλλειμα αποτελεσματικής παρακολούθησης του περιστατικού καθώς και αξιολόγηση της πορείας του.
«Ακόμα και η ειδική πλατφόρμα ψηφιακής καταγραφής αναφορών των περιστατικών ενδοσχολικής βίας και φαινομένων εκφοβισμού και κακοποίησης του Υπουργείου Παιδείας μάλλον επιφορτίζει με περισσότερη γραφειοκρατία παρά δίνει λύσεις στα προβλήματα», αναφέρει η Μαρία. «Οι εκπαιδευτικοί πολλές φορές είναι πιθανόν να αισθάνονται ιδιαίτερο φόβο και ανασφάλεια για γνωστοποίηση από μέρους τους συμβάντων που μπορεί να τους εμπλέξουν σε μακροχρόνιες διαδικασίες οδηγώντας τους στη σιωπή και την απόκρυψη. Η απόφαση αυτή ενισχύεται από τυχόν έλλειψη εμπιστοσύνης στη Δικαιοσύνη ή την ορθή απονομή της και από την αμφιβολία ότι υπάρχει σοβαρό υποστηρικτικό πλαίσιο για τη μετέπειτα φροντίδα του παιδιού».
Όσα αναφέρει η Μαρία αντλώντας μέσα από το βίωμά της, θα εξηγήσει στη συζήτησή μας με τρόπο συστηματικό η Συνήγορος του Παιδιού. Η Θεώνη Κουφονικολάκου, πρώην Πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Δικτύου Συνηγόρων του Παιδιού και Βοηθός του Συνηγόρου του Πολίτη για τα Δικαιώματα του Παιδιού, έχει την πλήρη εικόνα για όσα συμβαίνουν στην Ελλάδα, αλλά και του τι λένε τα ίδια τα παιδιά, των οποίων τη φωνή εμείς οι ενήλικες αναζητούμε κι ακούμε σπάνια.
- Τα τελευταία χρόνια πληθαίνουν τα περιστατικά κακοποίησης παιδιών που βλέπουν το φως της δημοσιότητας. Σε ποιες ενέργειες προβαίνει ο ΣτΠ για την προστασία των παιδιών;
«Το αν πληθαίνουν πράγματι τα περιστατικά κακοποίησης ή έχουν βελτιωθεί τα αντανακλαστικά αναφοράς από φορείς, υπηρεσίες και πολίτες -και επομένως το φαινόμενο αποκτά σταδιακά μεγαλύτερη ορατότητα- χρήζει περισσότερης διερεύνησης. Ο Συνήγορος παρεμβαίνει σε τρία επίπεδα. Πρώτον, επιμορφώνει και ευαισθητοποιεί με στόχο την ενίσχυση της γνώσης των επαγγελματιών και την ενδυνάμωση των παιδιών ως προς τα δικαιώματά τους. Δεύτερον, ασκεί θεσμική πίεση ώστε το νομοθετικό πλαίσιο και οι πρακτικές να προάγουν την πρόληψη, έγκαιρη αναγνώριση και θεραπεία των παιδιών που βιώνουν την εμπειρία της κακοποίησης. Τρίτον, διαχειρίζεται υποθέσεις παραβιάσεων δικαιωμάτων παιδιών ενεργώντας αυτεπάγγελτα, κατόπιν αναφορών από πολίτες ή και αυτοψιών που διενεργεί σε χώρους όπου διαβιούν ανήλικοι, διερευνά, παραπέμπει στις αρμόδιες εισαγγελικές αρχές και διασυνδέει με ψυχοκοινωνικές υπηρεσίες ανάλογα με την περίπτωση».
- Σε ποια κατάσταση είναι το σύστημα παιδικής προστασίας στη χώρα;
«Ενώ έχουν γίνει θετικά βήματα σε συνέχεια και παρεμβάσεων του Συνηγόρου (π.χ. η θεσμοθέτηση της νομικής προστασίας των επαγγελματιών που αναφέρουν ενδοοικογενειακή βία), ωστόσο η χώρα δεν διαθέτει ακόμη συνεκτικό σύστημα παιδικής προστασίας, ενώ εξάλλου δεν έχει σαφώς προσδιορισμένους στόχους και δείκτες παρακολούθησης».
Όπως, ενδεικτικά μόνο, αναφέρει η κα Κουφονικολάκου:
- οι αρμόδιες υπηρεσίες (εκπαιδευτικές, κοινωνικές, ψυχικής υγείας, δικαιοσύνης κ.α.) δεν είναι διασυνδεδεμένες στη βάση ενός κοινού πρωτοκόλλου ενεργειών, άρα δεν επικοινωνούν και δεν συντονίζονται όπως πρέπει.
- οι επαγγελματίες του πεδίου, ιδίως οι εκπαιδευτικοί, που έχουν κρίσιμο ρόλο στην πρόληψη και αναγνώριση της κακοποίησης, δεν εκπαιδεύονται συστηματικά, ώστε να ενεργοποιούνται χωρίς αμφιβολίες και δεύτερες σκέψεις όταν εμφανιστεί ο κίνδυνος.
- όλες οι υπηρεσίες που σχετίζονται με την παιδική προστασία, ταλανίζονται από υποστελέχωση που δεν επιτρέπει την αποτελεσματική και πλήρη ανταπόκριση στο φαινόμενο.
- οι κοινωνικές υπηρεσίες των δήμων, που είναι κομβικής σημασίας για τη διερεύνηση των περιστατικών, δεν διαθέτουν καθηκοντολόγιο, σαφές νομικό πλαίσιο, επιστημονική εποπτεία και επομένως παρατηρούνται ανομοιογενείς πρακτικές και σοβαρά προβλήματα.
Ακόμη όμως κι όταν υποβληθεί η αναφορά της κακοποίησης, τα προβλήματα δεν σταματούν, όπως εξηγεί η κα Κουφονικολάκου:
- οι υπηρεσίες διερεύνησης και αποκατάστασης, δηλαδή θεραπείας δεν επαρκούν
- συχνά το παιδί επανατραυματίζεται και θυματοποιείται δευτερογενώς, λόγω έκθεσης των λεπτομερειών της κακοποίησής του στα ΜΜΕ, πολλαπλών καταθέσεων στο πλαίσιο ακατάλληλης δικανικής εξέτασης
(«Σπίτια του Παιδιού» για το σκοπό αυτό λειτουργούν μόνο στην Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη, με σοβαρές προκλήσεις υποστελέχωσης) ή τοποθέτησής του σε ίδρυμα που αποτελεί -όπως έχει επανειλημμένα επισημάνει ο Συνήγορος- ένα εκ των πραγμάτων κακοποιητικό περιβάλλον, καθώς τα παιδιά χρειάζονται οικογενειακό πλαίσιο.
Την ίδια ώρα, κι ενώ τα παιδιά είναι πια εκτεθειμένα σε έναν κόσμο που μοιάζει ολοένα και περισσότερο, η ελληνική Πολιτεία τα αφήνει χωρίς βασικά εργαλεία για να τα βγάλουν πέρα. Όπως τονίζει η Συνήγορος του Παιδιού, «τα παιδιά δεν ενδυναμώνονται από νωρίς στα δικαιώματά τους και στην αναγνώριση συμπεριφορών που είναι ανάρμοστες ή επικίνδυνες. Εξάλλου η χώρα δεν έχει ακόμη μάθημα σεξουαλικής αγωγής ώστε να προλαμβάνουμε αποτελεσματικά τη σεξουαλική κακοποίηση, ως εκ τούτου πολλοί μαθητές και μαθήτριες εξακολουθούν να μην γνωρίζουν τι πρέπει να κάνουν αν γίνουν αποδέκτες σεξουαλικής βίας».
Η κα Κουφονικολάκου έρχεται σε επαφή με χιλιάδες παιδιά. Τι της λένε; Τι νοιώθουν; Τι σκέφτονται για την κακοποίηση των συνομήλικων τους, αλλά και για την κοινωνία; Νοιώθουν ότι εμείς οι ενήλικες κάνουμε τη δουλειά μας σωστά, λειτουργούμε με τρόπο ώστε να μεγαλώνουν υγιή και χαρούμενα;
«Είναι σημαντικό να μάθουμε να ρωτάμε τα ίδια τα Παιδιά για το πώς νιώθουν και ποια γνώμη έχουν για θέματα που τα επηρεάζουν. Αυτό επιβάλλει και το άρθρο 12 της Διεθνούς Σύμβασης για τα Δικαιώματα του Παιδιού.
»Από τη δική μου την πλευρά, διαπιστώνω ότι πολλά παιδιά έχουν μειωμένες προσδοκίες για το παρόν και το μέλλον τους και ιδιαίτερη καχυποψία απέναντι στους θεσμούς. Αυτό νομίζω ότι είναι απότοκο και της απογοήτευσής τους από τη θεσμική διαχείριση των αναγκών τους αλλά και του γεγονότος ότι μεγάλωσαν σε συνθήκες οικονομικής κρίσης και περιοριστικών μέτρων πανδημίας. Οι σύμβουλοι της Ομάδας Εφήβων Συμβούλων του Συνηγόρου, που εμβάθυναν πέρυσι στο νομικό και πραγματικό πλαίσιο προστασίας οικογενειών και παιδιών, μας είπαν ευθέως ότι η πολιτεία δεν κάνει αρκετά. Ζήτησαν ψυχολόγους, κοινωνική υποστήριξη, ποιοτικές υπηρεσίες και, πάνω απ’ όλα, ζήτησαν να ακούγεται η φωνή τους».
ΑΥΡΙΟ, ΣΤΟ Β ΜΕΡΟΣ ΤΗΣ ΕΡΕΥΝΑΣ, ΜΙΛΟΥΝ ΣΤΟ DNEWS Η ΞΕΝΗ ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ ΚΑΙ Ο ΓΙΩΡΓΟΣ ΝΙΚΟΛΑΙΔΗΣ.
