Η τέχνη, όταν χρησιμοποιείται ως μέσο θεραπείας, επηρεάζει θετικά τη ψυχική υγεία. Το καλύτερο μέρος είναι ότι βοηθά τους ανθρώπους να βελτιώσουν την ψυχική τους υγεία μέσω της δημιουργικότητας και βοηθά πολλούς ανθρώπους να εκφράζονται, χωρίς να χρειάζεται να χρησιμοποιούν λέξεις.
Η αποτελεσματικότητα της τέχνης ως θεραπεία κινητοποίησέ και την χώρα μας ξεκινώντας την υλοποίηση του προγράμματος «Πολιτιστική Συνταγογράφηση ως Συμπληρωματική Αγωγή στην Ψυχική Υγεία», που επενδύει στις τέχνες και στον πολιτισμό ως μέρος της προληπτικής και θεραπευτικής αγωγής ψυχικών νόσων όπως η κατάθλιψη, οι αγχώδεις διαταραχές κ.λπ. Πώς όμως εμπλέκεται η τέχνη στη βελτίωση της ψυχικής υγείας και ευεξίας;
Η ζωγραφική, η μουσική, το θέατρο και άλλες μορφές τέχνης ενισχύουν τις κοινωνικές δεξιότητες, καλλιεργούν την φαντασία και διευκολύνουν την έκφραση και την ρύθμιση δύσκολων συναισθημάτων. Μέσω της καλλιτεχνικής δημιουργίας, επίσης, αυξάνεται η αυτοπεποίθηση και παρέχονται ευκαιρίες κοινωνικοποίησης και κατ’ επέκταση μείωσης του αισθήματος μοναξιάς.
Η χρήση της εικαστικής έκφρασης, ιδιαίτερα στις περιπτώσεις ατόμων με δυσκολίες στην λεκτική επικοινωνία, συνιστά ένα βοηθητικό εργαλείο για την κατανόηση του εαυτού και την διερεύνηση των συναισθημάτων. Τα εικαστικά μέσα δημιουργούν ένα ασφαλές πεδίο απόθεσης και επεξεργασίας του τραύματος, καθώς μία εικόνα με βαρύ φορτίο μπορεί να μεταμορφωθεί σε μία πιο θετική αναπαράσταση, χωρίς λεκτική επεξεργασία. Μέσα από την δημιουργική διαδικασία επιτυγχάνεται το αίσθημα της ανακούφισης των δύσκολων συναισθημάτων καθώς και της ενίσχυσης της ταυτότητας του ατόμου.
Όλα τα παραπάνω φαίνεται να επιβεβαιώνονται και μέσα από την εμπειρία μας στο Κέντρο Ημέρας Franco Basaglia της ΕΠΑΨΥ*, όπου από τον Νοέμβριο του 2023 έως και τον Ιούνιο του 2024 στο πλαίσιο του απογευματινού προγράμματος ψυχοκοινωνικής αποκατάστασης (Κοινωνική Λέσχη), λειτούργησε η ομάδα εικαστικής ψυχοθεραπείας. Πιο συγκεκριμένα, στην ομάδα συμμετείχαν λήπτες υπηρεσιών ψυχικής υγείας και οι θεραπευτικοί στόχοι αφορούσαν κυρίως την καλλιέργεια του αισθήματος του ανήκειν, την αυτοεξερεύνηση μέσα από τα εικαστικά έργα, την επεξεργασία του στίγματος και της μοναξιάς, την ενδυνάμωση της προσωπικής έκφρασης και την ενστάλαξη ελπίδας. H ελπίδα, άλλωστε, αποτελεί απαραίτητο συστατικό της ανάρρωσης (recovery), μία κεντρική έννοια στη δουλειά μας με άτομα που πάσχουν από κάποια σοβαρή ψυχιατρική διαταραχή.
Πώς ήταν, λοιπόν, για τα ίδια τα μέλη της ομάδας αυτή η εμπειρία; Οι συμμετέχοντες ήταν στην πλειοψηφία τους πρόθυμοι εξ αρχής να μοιραστούν τα συναισθήματά τους, αλλά και να ακολουθήσουν το μονοπάτι της εικαστικής έκφρασης. Αν και υπήρχε η ανησυχία από πλευράς των μελών της ομάδας, σε σχέση με τις τεχνικές τους ικανότητες, γρήγορα ξεπεράσθηκε καθώς ο σκοπός της εικαστικής θεραπείας δεν σχετίζεται με την σχεδιαστική ή χρωματική αρτιότητα, αλλά με την προσωπική έκφραση. Τα μέλη λειτούργησαν με ιδιαίτερο σεβασμό και αλληλοϋποστήριξη, ενώ προς το τέλος η ομάδα είχε καταφέρει να αυτορυθμίζεται. Μέλη τα οποία ήταν πιο μοναχικά και χρησιμοποιούσαν λιγότερο το χρόνο λεκτικής έκφρασης, βρήκαν τη δική τους θέση στην ομάδα και απέκτησαν τον δικό τους χωρόχρονο. Η ενίσχυση της ενσυναίσθησης ήταν ένα βασικό κεκτημένο της ομάδας εικαστικής ψυχοθεραπείας. Το αίσθημα του φόβου ή το άγχος μετατράπηκαν σε συλλογική εμπειρία, αντανακλώντας και εμπεριέχοντας όλα τα μέλη της, ακόμα και εκείνα που δυσκολεύονταν να τα εκφράσουν άμεσα.
Η χρήση της εικαστικής γλώσσας, αλλά και η ύπαρξη της θεραπευτικής ομάδας, δημιούργησε ένα ιδιαίτερο περιβάλλον με έντονα τα στοιχεία του πειραματισμού με τα υλικά, της χαράς που προκύπτει μέσα από τη δημιουργική διαδικασία, αλλά και της ενίσχυσης της κοινωνικής κουλτούρας και της αλληλεγγύης, μακριά από τις λογικές που περιχαρακώνουν τους ανθρώπους και τους περιθωριοποιούν ως ξένο σώμα. Όπως υπογράμμισε ο Jean Dubuffet, ζωγράφος και γλύπτης, θεμελιωτής της έννοιας της Art Brut, «ανάμεσα στους καλλιτέχνες συναντούμε τους ψυχικά ασθενείς, όχι όμως ως ψυχικά ασθενείς αλλά ως δημιουργούς, αφού στην πλειονότητα των έργων δεν υπάρχει κριτήριο που να δικαιολογεί τη διάκρισή τους σε “υγιή” ή “άρρωστα”».
………………………………………………………………………………………
Μάγια Παπακώστα, Εκπαιδευόμενη Εικαστική Ψυχοθεραπεύτρια
Μαρία Τριτάρη, Ψυχολόγος ΕΠΑΨΥ, Υπεύθυνη Υπηρεσίας Κοινωνικής Λέσχης
Μπέκυ Πάσιο, Ψυχολόγος ΕΠΑΨΥ
*(Το Κέντρο Ημέρας Franco Basaglia της ΕΠΑΨΥ λειτουργεί από τον Φεβρουάριο του 2013 στην οδό Σαλαμινομάχων 24Ε. Πρόκειται για μια ανοιχτή κοινοτική μονάδα ψυχικής υγείας που απευθύνεται σε ενήλικους κατοίκους του 5ου Τομέα Ψυχικής Υγείας (5ος ΤΟΨΥ) και στις οικογένειες τους. Οι υπηρεσίες που προσφέρονται είναι πολλές και διαφορετικές με βασικό γνώμονα τον σεβασμό στις ανάγκες, τα βιώματα και τα δικαιώματα των ανθρώπων που αντιμετωπίζουν ψυχοκοινωνικές δυσκολίες.
Πιο συγκεκριμένα, η υπηρεσία της Κοινωνικής Λέσχης λειτουργεί απογευματινές ώρες και περιλαμβάνει ομάδες διαχείρισης ελεύθερου χρόνου, εκπαιδευτικού, ψυχαγωγικού και θεραπευτικού χαρακτήρα. Η υπηρεσία οργανώνεται από τα μέλη της, προσφέρει έναν χώρο συνάντησης και κοινωνικοποίησης και προσφέρει αναψυχή, εκπαίδευση, ευκαιρίες εργασίας, υποστήριξη σε θέματα στέγασης και άλλες υπηρεσίες που αποφασίζουν τα μέλη της. Σκοπός είναι τα άτομα να αναπτύξουν ένα κοινωνικό δίκτυο, να αξιοποιήσουν δημιουργικά το χρόνο τους, να αναπτύξουν ενδιαφέροντα και να αποκτήσουν κοινωνικές δεξιότητες.
