Στο χώρο της αμερικάνικης βιομηχανίας πληροφορικής, ο όρος «Κένταυρος» υποδηλώνει κάποιον του οποίου η εργασία υπερτροφοδοτείται από αυτοματισμούς και προγράμματα τεχνητής νοημοσύνης: ένα ανθρώπινο κεφάλι πάνω στο ακούραστο σώμα μιας μηχανής που σου επιτρέπει να κάνεις πολύ περισσότερα από όσα θα μπορούσες ποτέ να κάνεις μόνος σου. Αντίστοιχα, ο όρος «αντίστροφος Κένταυρος» (reverse Centaurus) αφορά κάποιον που είναι επιφορτισμένος να υποβοηθά κάποιον αυτοματισμό, ένα ανθρώπινο σώμα και μυαλό που ακούραστα πρέπει να καλύπτει τις ανάγκες μιας μηχανής που κατευθύνει τη δουλειά και δίνει το ρυθμό. Θα μετέφερα τον όρο στα ελληνικά χρησιμοποιώντας τον Σίσυφο, που καταδικάστηκε από τους θεούς να σπρώχνει έναν τεράστιο βράχο επάνω σε έναν μεγάλο, απόκρημνο λόφο, και κάθε φορά που έφτανε στην κορυφή του λόφου ο βράχος κατρακυλούσε πίσω στη βάση του, αναγκάζοντας τον να ξεκινήσει από την αρχή. Όπως η μοίρα του Σίσυφου καθορίζεται από τον ίδιο το βράχο, έτσι και η δουλειά των «αντίστροφων Κενταύρων» καθορίζεται από τις ίδιες τις μηχανές που υποβοηθούν.
Πρόσφατες αναλύσεις των αλλαγών που επιφέρει η είσοδος της τεχνητής νοημοσύνης στην Amazon, αλλά και σε άλλες εταιρείες πληροφορικής, δείχνουν ότι δημιουργούνται λίγοι νέοι Κένταυροι, πολλαπλασιάζονται μαζικά οι Σίσυφοι και, τελικά, όλοι ζούνε υπό ένα ασφυκτικό καθεστώς επιτήρησης και διαρκούς παρακολούθησης. Και όλα αυτά συμβαίνουν παράλληλα με ένα κύμα μαζικών απολύσεων στον τομέα της πληροφορικής. Τα τελευταία δύο χρόνια, πάνω από 61.000 θέσεις χάθηκαν σε εταιρείες όπως Microsoft, Google και Amazon. Στη Microsoft για παράδειγμα, το 40% των απολύσεων αφορούσε προγραμματιστές, καθώς η τεχνητή νοημοσύνη πλέον παράγει μέχρι και το 30% του κώδικα σε ορισμένα έργα.
Οι εργασιακές συνθήκες στις αποθήκες και τις μεταφορές της Amazon μπορούν εύκολα να περιγραφούν από τον όρο «High-Tech κάτεργο» και έχω γράψει αναλυτικά για αυτές στο βιβλίο μου. Μέχρι και σήμερα, όσοι δεν δουλεύουν μπροστά σε υπολογιστή, βρίσκονται υπό συνεχή, καθολικό, αυστηρό έλεγχο από κάμερες και αισθητήρες, που τροφοδοτούν προγράμματα τεχνητής νοημοσύνης τα οποία βαθμολογούν κάθε εργαζόμενο με βάση το αν τα μάτια του είναι σωστά προσανατολισμένα στο αντικείμενο εργασίας, αν αργούν πολύ να πιάσουν ένα αντικείμενο, αν πηγαίνει στην τουαλέτα πολύ συχνά. Άλλα προγράμματα τεχνητής νοημοσύνης της Amazon σαρώνουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να εντοπίσουν δυσαρεστημένους εργαζόμενους που ενδέχεται να θέλουν συνδικάτα, ενώ η εταιρεία διαθέτει και ένα άλλο λογισμικό που προβλέπει ποια καταστήματα και τμήματα είναι πιο πιθανό να θέλουν να συνδικαλιστούν. Ύστερα από όλα αυτά, μάλλον δεν είναι καθόλου περίεργο το γεγονός ότι στην πλέον αυτοματοποιημένη εταιρεία του κόσμου, οι μυοσκελετικοί τραυματισμοί ανά 100 εργαζόμενους είναι τριπλάσιοι από το μέσο όρο αντίστοιχων εταιρειών. Οι εργάτες της Amazon αποτελούν απλώς έναν αναλώσιμο συγκολλητικό ιστό που καλύπτει τα κενά που αφήνουν οι μηχανές. Ενδεικτικό της κατάστασης είναι ότι κάθε μεγάλη κολόνα των εργοστασίων της Amazon έχει κουτί φαρμακείου με δωρεάν παυσίπονα για τους εργαζόμενους.
Για αυτή την κατηγορία εργαζόμενων, τα μπλε κολάρα, η τεχνητή νοημοσύνη συνεπάγεται, πέραν της επιτήρησης, τη συνύπαρξη τους με δεκάδες διαφορετικά ρομπότ στην καθημερινή τους δουλειά. Μιλώντας γενικά, στην Amazon τα ρομπότ δεν έχουν εκτοπίσει τους ανθρώπους. Η Amazon προσλαμβάνει εκατοντάδες χιλιάδες εργάτες αποθήκης παράλληλα με τη μαζική εισαγωγή ρομπότ, δημιουργώντας παράλληλα πολλούς νέους και απόλυτα εξειδικευμένους ρόλους. Τα ρομπότ έχουν μειώσει κατά πολύ τις μετακινήσεις πολλών χιλιομέτρων των εργαζόμενων, που ήταν απαραίτητες για την παρακολούθηση του κύκλου ζωής των παραγγελιών της εταιρείας. Αυτές οι μετακινήσεις έχουν περιοριστεί δραστικά, και πλέον οι περισσότεροι εργαζόμενοι στέκονται μπροστά σε ράφια και πάγκους και μετακινούν τα αντικείμενα που μεταφέρουν τα ρομπότ. Ωστόσο, τα ρομπότ έχουν αυξήσει δραστικά τον αριθμό των αντικειμένων που χειρίζεται κάθε εργαζόμενος σε εκατοντάδες, από δεκάδες, κάθε ώρα δουλειάς. Αρκετοί εργαζόμενοι παραπονιούνται ότι τα ρομπότ έχουν κάνει την εργασία τους υπερβολικά μονότονη και σωματικά κουραστική.
Πέραν όμως της σωματικής καταπόνησης, πυκνώνουν οι μελέτες που δείχνουν ότι η εργασία δίπλα στα βιομηχανικά ρομπότ επιφέρει αρνητικές ψυχολογικές επιπτώσεις στους ανθρώπους. Ο ρυθμός εργασίας που επιβάλλουν τα ρομπότ στρεσάρει και εξαντλεί και ψυχικά τους εργαζόμενους που προσπαθούν να ανταποκριθούν στις ελεγχόμενες από την εργοδοσία ταχύτητες τους. Μια έρευνα του Πανεπιστημίου του Groningen σε 20 ευρωπαϊκές χώρες το 2024 διαπίστωσε ότι οι εργαζόμενοι σε βιομηχανίες με εκτεταμένη χρήση ρομπότ είχαν χαμηλότερη αίσθηση σκοπού στη δουλειά τους. Έρευνες που ξεκινούν από τη δεκαετία του 1940 έχουν συνδέσει την αυτοματοποίηση με την υποβάθμιση της ποιότητας της εργασίας και των ευκαιριών για τους εργαζομένους.
Οι New York Times δημοσίευσαν ένα πρόσφατο άρθρο του Noam Scheiber, σχετικά με την εμπειρία των εργαζόμενων στην Amazon από την αυτοματοποίηση και τις αλλαγές που φέρνει η τεχνητή νοημοσύνη. Ο τίτλος του άρθρου είναι χαρακτηριστικός: «Στην Amazon, ορισμένοι προγραμματιστές λένε ότι οι δουλειές τους έχουν αρχίσει να μοιάζουν με τη δουλειά στις αποθήκες». Το άρθρο του Scheiber περιγράφει πώς είναι να είσαι προγραμματιστής στην Amazon και να έρχεσαι πλέον αντιμέτωπος με τη μεταχείριση που μέχρι τώρα επιφυλασσόταν για τους εργαζόμενους και τους οδηγούς στις αποθήκες και τις μεταφορές. Περιγράφει μια απότομη επιδείνωση των όρων εργασίας διότι πολλοί προγραμματιστές αλλάζουν αντικείμενο: αντί να γράφουν κώδικα, επιβλέπουν και ελέγχουν εφαρμογές που γράφονται από προγράμματα τεχνητής νοημοσύνης. Με τον τρόπο αυτό, αντί να προσπαθούν να επιλύσουν δύσκολα τεχνικά προβλήματα, προσπαθούν να εντοπίσουν δυσεύρετα σφάλματα σε ατελείωτες γραμμές κώδικα γραμμένο από τεχνητή νοημοσύνη καθώς το ρολόι χτυπάει αντίστροφα. Ας σημειώσουμε ότι οι προγραμματιστές δεν υποχρεώθηκαν με ρητή εντολή από την εργοδοσία να χρησιμοποιούν τεχνητή νοημοσύνη, η εργοδοσία απλώς αύξησε εκθετικά τις οι απαιτήσεις παραγωγής κώδικα και εφαρμογών σε ένα επίπεδο που δεν μπορεί να επιτευχθεί χωρίς τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης για το μεγαλύτερο μέρος της εργασίας. Τα προγράμματα τεχνητής νοημοσύνη που υποβοηθούν τον προγραμματισμό, επιβάλλουν το ρυθμό αλλά και παρακολουθούν ασφυκτικά δευτερόλεπτο το δευτερόλεπτο την απόδοση των προγραμματιστών, όπως ακριβώς γίνεται και με τους εργαζόμενους στις αποθήκες και τις μεταφορές. Η τεχνητή νοημοσύνη, στο χώρο της υψηλής τεχνολογίας, εξαλείφει τις όλο και πιο δυσδιάκριτες διαφορές χειρωνακτικής και πνευματικής εργασίας
Υπάρχουν βέβαια πολλοί εργαζόμενοι που ενθουσιάζονται με την ιδέα να χρησιμοποιήσουν εργαλεία Τεχνητής Νοημοσύνης για να απαλλαγούν από κάποια χρονοβόρα και απαιτητική δουλειά ελέγχου η αναζήτησης, η απλά για να επιταχύνουν σημαντικά την εργασία τους. Στο βαθμό που αυτοί οι εργαζόμενοι ελέγχουν τις συνθήκες εργασίας τους, αυτός ο ενθουσιασμός μπορεί κάλλιστα να είναι δικαιολογημένος. Αυτοί οι εργαζόμενοι είναι οι Κένταυροι, και δεν είναι καθόλου περίεργο να ενθουσιάζονται με τις δυνατότητες της τεχνητής νοημοσύνης. Κάποιοι προγραμματιστές της Amazon, ειδικά όσοι εντάσσονται στα ανώτερα στρώματα της διοίκησης και του μάνατζμεντ, εξελίσσονται σε παντοδύναμους Κένταυρους.
Βασικό εργαλείο των εταιρικών Κενταύρων της Amazon (και όχι μόνο) είναι το λεγόμενο bossware, δηλαδή οι εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης που ενημερώνουν για κάθε στοιχείο συμπεριφοράς των επιτηρούμενων εργαζομένων. Για παράδειγμα ενημερώνουν για το ποιοι οδηγοί παράδοσης της Amazon χειρίζονται τα οχήματά τους με το στόμα ανοιχτό, διότιη Amazon δεν αφήνει τους οδηγούς της να τραγουδούν εν ώρα εργασίας. Εν τω μεταξύ, μια γερμανική εταιρεία που ονομάζεται Celonis εμπορεύεται μία εφαρμογή τεχνητής νοημοσύνης που αξιολογεί την «συναισθηματική ποιότητα και επάρκεια» του κάθε εργαζόμενου την ώρα που εκτελεί τα καθήκοντα του. Οι εφαρμογές bossware είναι τα ηλεκτρονικά μαστίγια πειθάρχησης της εποχής μας. Μέχρι πριν λίγο καιρό, όμως, αυτά τα μαστίγια δεν χρησιμοποιούνταν σε προγραμματιστές - προορίζονταν για το τεράστιο εργατικό δυναμικό των εργατών των αποθηκών και μεταφορών, καθώς και τους χιλιάδες υπεργολάβους της Amazon. Οι High-Tech εργοδότες βασάνιζαν αυτούς τους εργαζόμενους, αλλά κακομάθαιναν τους προγραμματιστές τους. Αυτό βέβαια δεν οφειλόταν σε κάποια συναισθηματική προσκόλληση στους προγραμματιστές, αντίθετα ήταν αποτέλεσμα του γεγονότος ότι οι τελευταίοι κατείχαν ένα σύνολο δεξιοτήτων που μπορούσαν να αξιοποιηθούν για να παράγουν υπερκέρδη.
Φαίνεται ότι για τη μεγάλη πλειοψηφία των προγραμματιστών, αυτή η περίοδος τελειώνει. Όλο και περισσότεροι μετατρέπονται σε Σίσυφους, σε βοηθούς εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης που πρέπει να βρίσκονται σε διαρκή εγρήγορση για να εντοπίζουν λάθη και ατέλειες. Αυτή όμως είναι μια μάλλον απαίσια δουλειά. Τα λάθη που κάνουν τα προγράμματα τεχνητής νοημοσύνης που γράφουν κώδικα είναι από τα πιο δύσκολα να εντοπιστούν από ανθρώπινο μάτι. Τα λάθη αυτά είναι πολύ διαφορετικά από τα σφάλματα που μπορεί να κάνει ένας αρχάριος, του οποίου η εργασία εξετάζεται από έναν πιο έμπειρο προγραμματιστή. Αυτό σχετίζεται με τον τρόπο που είναι φτιαγμένα και λειτουργούν τα μεγάλα γλωσσικά μοντέλα, τα οποία σκοντάφτουν πολύ εύκολα όπου υπάρχουν στατιστικές ανωμαλίες ή προβλήματα για τα οποία δεν υπάρχουν επαρκή δεδομένα. Αυτά τα πολύ δύσκολο να εντοπιστούν σφάλματα καλούνται πλέον να εντοπίζουν οι προγραμματιστές της Amazon, και μάλιστα δουλεύοντας με την ταχύτητα της μηχανής.
Οι αυξανόμενοι Σίσυφοι πρέπει να διαβάζουν, με συνεχή προσοχή και εστίαση, γραμμή προς γραμμή και χαρακτήρα προς χαρακτήρα τον κώδικα που παράγει η τεχνητή νοημοσύνη. Η διατήρηση μιας τέτοιας επαγρύπνησης για μεγάλα χρονικά διαστήματα και σε υψηλές ταχύτητες είναι κάτι στο οποίο οι άνθρωποι είναι πολύ κακοί, ενώ ταιριάζει απόλυτα σε ρομπότ. Πραγματικά είναι αυτές ακριβώς οι εργασίες που θα έπρεπε να προσπαθούμε σκληρά να αυτοματοποιήσουμε, καθώς οι μηχανές είναι πολύ καλύτερες σε αυτές από τους ανθρώπους. Αυτή όμως είναι η ουσία του προβλήματος της «υπαρκτής» τεχνητής νοημοσύνης στην εργασία (κατά το «υπαρκτός σοσιαλισμός»): αντί να φτιάξουμε μηχανές που θα σκέφτονται και ενεργούν όπως οι άνθρωποι, δημιουργούμε μια νέα στρατιά ανθρώπων που θα σκέφτονται και ενεργούν όπως οι μηχανές που επιτηρούν. Και προφανώς, η μετατροπή των προγραμματιστών σε Σίσυφους μειώνει δραστικά τη διαπραγματευτική τους δύναμη, ανοίγει το δρόμο για σημαντικές μειώσεις μισθών και τους μετατρέπει σε εύκολα αναλώσιμους εργαζόμενους.
Η Amazon δηλώνει παντού ότι αντιμετωπίζει την τεχνητή νοημοσύνη ως βοηθό για τους προγραμματιστές της, αλλά οι πραγματικές συνθήκες εργασίας καθιστούν σαφές ότι πρόκειται για έναν αντίστροφο μετασχηματισμό. Ο Διευθύνων Σύμβουλος της Amazon, Andy Jassy, δηλώει ότι με την τεχνητή νοημοσύνη η σκοπεύει να εξοικονομήσει το ισοδύναμο 4.500 ετών δουλειάς των προγραμματιστών. Πολλοί μηχανικοί και προγραμματιστές στην εταιρεία σκέφτονται ότι βρίσκονται αντιμέτωποι με μια σημαντική επιδείνωση των όρων δουλειάς και της ποιότητας της ζωής τους. Και ενώ δε φαίνεται να υπάρχει κάποια βιασύνη για τη δημιουργία ενός σωματείου για τους προγραμματιστές στην Amazon, αρκετοί βρίσκονται σε επαφές με άλλα σωματεία της εταιρείας.
Όπως επισημαίνει και ο Noam Scheiber στους New York Times, η κατάσταση θυμίζει τις παραμονές της μεγάλης απεργίας των εργαζόμενων στην General Motors το 1936, με αίτημα την αναγνώριση του σωματείου τους, των Ενωμένων Εργατών Αυτοκινήτων (United Automobile Workers). Ήταν η τρομακτική επιτάχυνση της αυτοματοποίησης που τους ώθησε να δημιουργήσουν σωματείο, η αίσθηση του καθενός «ότι δεν ήταν ελεύθερος, όπως ίσως είχε κάνει σε κάποια προηγούμενη δουλειά, να ορίζει τον ρυθμό της εργασίας του και να καθορίζει τον τρόπο με τον οποίο θα εκτελείται», σύμφωνα με τον ιστορικό Sidnei Fine. Απομένει μόνο να δούμε λοιπόν ποια θα είναι η αντίδραση των εργαζόμενων σήμερα, στην απότομη επιτάχυνση που η εισβολή της τεχνητής νοημοσύνης επιβάλλει στους χώρους δουλειάς.
Ο Αντώνης Μαυρόπουλος είναι σύμβουλος κυκλικής οικονομίας και συγγραφέας του βιβλίου «Τεχνητή Νοημοσύνη – Άνθρωπος, Φύση, Μηχανές» (εκδόσεις Τόπος)
