Η καθηγήτρια Δημόσιας Υγείας και Παιδιατρικής στην Ιατρική Σχολή Keck του Πανεπιστημίου της Νότιας Καλιφόρνιας (USC), Λήδα Χατζή τιμήθηκε πρόσφατα με το ιδιαίτερα ανταγωνιστικό βραβείο RIVER (Revolutionizing Innovative, Visionary Environmental health Research) από το Εθνικό Ινστιτούτο Επιστημών Περιβαλλοντικής Υγείας των ΗΠΑ (NIEHS), εξασφαλίζοντας χρηματοδότηση ύψους 10 εκατομμυρίων δολαρίων.
Το πρόγραμμα RIVER παρέχει μακροπρόθεσμη και ευέλικτη χρηματοδότηση σε κορυφαίους ερευνητές περιβαλλοντικής υγείας, δίνοντάς τους τη δυνατότητα να αναπτύσσουν καινοτόμες ερευνητικές κατευθύνσεις πέρα από τα στενά όρια των παραδοσιακών επιχορηγήσεων.
Με τη νέα χρηματοδότηση, η ομάδα της Δρ Χατζή θα αξιοποιήσει δεδομένα από περισσότερους από 50.000 συμμετέχοντες προκειμένου να εντοπίσει πρώιμες μεταβολικές διαταραχές που σχετίζονται με την έκθεση σε PFAS (υπερφθοροαλκυλικές και πολυφθοροαλκυλικές ουσίες).
ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ
Η ενσωμάτωση δεδομένων από 18 διαφορετικά ερευνητικά έργα θα επιτρέψει την ανάλυση αλληλεπιδράσεων μεταξύ γονιδίων, περιβάλλοντος και βιολογικών μηχανισμών που συνδέονται με χρόνιες ασθένειες στους ανθρώπους.
Παράλληλα, οι ερευνητές θα χρησιμοποιήσουν προηγμένα τρισδιάστατα μοντέλα ανθρώπινων ιστών, όπως μοντέλα ήπατος και παγκρέατος για να μελετήσουν με μεγαλύτερη ακρίβεια πώς τα PFAS διαταράσσουν τη φυσιολογική λειτουργία των κυττάρων και επηρεάζουν τον μεταβολισμό.
«Στόχος μας δεν είναι μόνο να κατανοήσουμε πώς τα PFAS επηρεάζουν τον οργανισμό», εξηγεί η Δρ Χατζή στο Dnews, «αλλά και να μετατρέψουμε αυτή τη γνώση σε εργαλεία πρόληψης και προστασίας της δημόσιας υγείας».
Τα «χημικά για πάντα» είναι ήδη παντού
Τα PFAS ή αλλιώς «forever chemicals» αποτελούν μια τεράστια οικογένεια συνθετικών χημικών ενώσεων που χρησιμοποιούνται εδώ και δεκαετίες λόγω των αντικολλητικών και αδιάβροχων ιδιοτήτων τους. Βρίσκονται στο νερό που πίνουμε, στα αντικολλητικά σκεύη που χρησιμοποιούμε, στις συσκευασίες τροφίμων, στα αδιάβροχα υφάσματα, σε αφρούς πυρόσβεσης, σε καλλυντικά και βιομηχανικά υλικά, ακόμη και στο ανθρώπινο αίμα.
Και όσο περισσότερο οι επιστήμονες τα μελετούν, τόσο πιο ξεκάθαρο γίνεται ότι η επίδρασή τους στην ανθρώπινη υγεία μπορεί να είναι πολύ βαθύτερη απ’ όσο θεωρούνταν.
Για την Καθηγήτρια Λήδα Χατζή, η έρευνα γύρω από τα PFAS δεν είναι απλώς μια επιστημονική πρόκληση. Είναι μια προσπάθεια να κατανοήσει πώς περιβαλλοντικοί ρύποι επηρεάζουν την ανθρώπινη υγεία από την παιδική ηλικία έως την ενηλικίωση.
Το μεγαλύτερο πρόβλημα είναι ότι οι ουσίες αυτές δεν διασπώνται εύκολα. Παραμένουν στο περιβάλλον και συσσωρεύονται στο νερό, στο έδαφος και τελικά στον ανθρώπινο οργανισμό για δεκαετίες. Για αυτό τον λόγο αποκαλούνται συχνά «χημικές ουσίες για πάντα».
«Σήμερα PFAS ανιχνεύονται στο αίμα σχεδόν όλων των ενηλίκων στην Ευρώπη και στην Αμερική», σημειώνει η επιστήμονας.
«Πρόκειται για μια καθολική έκθεση του παγκόσμιου πληθυσμό σε αυτά».
Focus στα PFAS
Η ερευνητική πορεία της Ελληνίδας επιδημιολόγου ξεκίνησε όταν, ως νέα γιατρός συνειδητοποίησε ότι δεν της αρκούσε να θεραπεύει έναν-έναν τους ασθενείς. Ήθελε να προλαμβάνει τις ασθένειες πριν ακόμη εμφανιστούν. Έτσι στράφηκε στην περιβαλλοντική επιδημιολογία, μελετώντας αρχικά το άσθμα σε αγρότες στην Κρήτη.
«Από εκεί ξεκίνησαν όλα», λέει η ίδια.
«Συνειδητοποίησα πόσο έντονα εκτίθεντο αυτοί οι εργαζόμενοι σε φυτοφάρμακα, συχνά χωρίς κανέναν προστατευτικό εξοπλισμό. Και πράγματι, διαπιστώσαμε ότι αυτή η έκθεση τους προκαλούσε άσθμα».
Σήμερα η κα. Χατζή διευθύνει το Κέντρο Μεταφραστικής Έρευνας για την Περιβαλλοντική Υγεία του Πανεπιστημίου της Νότιας Καλιφόρνιας (USC-CTER) και είναι επίσης Αναπληρώτρια Διευθύντρια του Κέντρου Επιστημών Περιβαλλοντικής Υγείας της Νότιας Καλιφόρνιας (SCEHSC), τα οποία χρηματοδοτούνται και τα δυο από το Εθνικό Ινστιτούτο Επιστημών Περιβαλλοντικής Υγείας των ΗΠΑ (NIEHS).
Παράλληλα, ηγείται μεγάλων πολυκεντρικών μελετών στις ΗΠΑ και έχει αναπτύξει εκτεταμένες διατλαντικές συνεργασίες με ερευνητικά ιδρύματα στην Ευρώπη.
Οι πρωτοβουλίες της συνδυάζουν επιδημιολογία, έκθεση σε περιβαλλοντικούς ρύπους και καινοτόμες τεχνολογίες πολυομικής (multi-omics), με στόχο την ανάπτυξη της λεγόμενης «περιβαλλοντικής υγείας ακριβείας» (precision environmental health).
Πρόσφατες μελέτες της ομάδας της συνδέουν την έκθεση σε PFAS με διαταραχές ύπνου, με αυξημένο κίνδυνο ορισμένων μορφών καρκίνου και με σημαντικές μεταβολικές διαταραχές, όπως αντίσταση στην ινσουλίνη και μειωμένη αποτελεσματικότητα της βαριατρικής χειρουργικής σε εφήβους με παχυσαρκία.
Ιδιαίτερα σημαντική θεωρείται η έρευνα του USC για τη σύνδεση των PFAS με ηπατική βλάβη και μεταβολική στεατική νόσο του ήπατος (MASLD), η οποία υποδεικνύει ότι η έκθεση σε PFAS κατά την εφηβεία, σε μια περίοδο αυξημένης βιολογικής ευαλωτότητας, μπορεί να αυξήσει έως και τρεις φορές τον κίνδυνο εμφάνισης της νόσου.
Ωστόσο, παραμένουν πολλά ερωτήματα σχετικά με τους βιολογικούς μηχανισμούς πίσω από αυτούς τους κινδύνους και τον τρόπο μετριασμού τους, όπως για παράδειγμα, πώς ακριβώς επηρεάζουν τα κύτταρα; Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο; και κυρίως, πώς μπορεί να μειωθεί αποτελεσματικά η έκθεση των ανθρώπων στο νοσογόνο φορτίο;
Έρευνα με βάση τις κοινότητες
Η Ελληνίδα ερευνήτρια αντιμετωπίζει την επιστήμη ως εργαλείο κοινωνικής παρέμβασης και όχι ως μια απομονωμένη ακαδημαϊκή δραστηριότητα.
Ένα από τα πιο ξεχωριστά στοιχεία του έργου της είναι η έμφαση που δίνεται στη συμμετοχική έρευνα με βάση την κοινότητα. Σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Silent Spring, η ομάδα της αναπτύσσει προγράμματα που ενσωματώνουν τις εμπειρίες και τις ανάγκες κοινοτήτων που επηρεάζονται δυσανάλογα από την περιβαλλοντική ρύπανση.
Μέσα από συνεργασίες σε περιοχές της Νότιας Καλιφόρνιας όπου έχουν καταγραφεί αυξημένα επίπεδα PFAS στο πόσιμο νερό, οι ερευνητές επιδιώκουν να αναπτύξουν παρεμβάσεις προσαρμοσμένες στις ανάγκες κάθε κοινότητας.
Στα επόμενα χρόνια, η κα, Χατζή μαζί με τους συνεργάτες της στοχεύουν στην παραγωγή επιστημονικών δεδομένων που θα συμβάλουν στη διαμόρφωση πολιτικών δημόσιας υγείας και ρυθμιστικών αποφάσεων γύρω από τα PFAS, καθώς και στην ανάπτυξη νέων εργαλείων για την έγκαιρη ανίχνευση βιολογικών επιπτώσεων της έκθεσης σε αυτά.
«Τα PFAS είναι πλέον πανταχού παρόντα και όλοι εκτιθέμεθα σε αυτά», λέει η ίδια.
«Η μεγάλη πρόκληση είναι να περιορίσουμε αυτή την έκθεση ώστε να προστατεύσουμε τη δημόσια υγεία και τις επόμενες γενιές».
Αξίζει να αναφερθεί πως δεν είναι η πρώτη φορά που η Ελληνίδα επιδημιολόγος εξασφαλίζει σημαντική χρηματοδότηση για το έργο της. Το 2023 τιμήθηκε με το Βραβείο Πρωτοβουλίας Βιωσιμότητας του Προέδρου του Πανεπιστημίου της Νότιας Καλιφόρνιας (USC) για έρευνα σχετικά με τα PFAS στο πόσιμο νερό της Νότιας Καλιφόρνιας, εξασφαλίζοντας επιχορήγηση οκτώ εκατομμυρίων δολαρίων από το Εθνικό Ινστιτούτο Επιστημών Περιβαλλοντικής Υγείας των ΗΠΑ (NIEHS).
Ταυτόχρονα, συνεργάτης της εμφανίστηκε μαζί με τον Γενικό Εισαγγελέα της Καλιφόρνιας, Rob Bonta σε συνέντευξη Τύπου κατά την οποία ανακοινώθηκε η εφαρμογή ενός νέου νόμου της Καλιφόρνιας που απαιτεί από τους κατασκευαστές, τους διανομείς και τους πωλητές συσκευασιών τροφίμων και μαγειρικών σκευών να περιορίσουν τα PFAS στις συσκευασίες τροφίμων και να εφαρμόσουν νέες απαιτήσεις επισήμανσης για τα μαγειρικά σκεύη.
