Χιλιάδες πολίτες ζουν σήμερα με τον φόβο ότι μπορεί να χάσουν το σπίτι τους. Άνθρωποι που εργάστηκαν μια ζωή, οικογένειες που άντεξαν στα χρόνια της κρίσης, επαγγελματίες που πάλεψαν να κρατήσουν όρθιες τις δουλειές τους και αγρότες που στηρίζουν την επιβίωσή τους στη γη τους βρίσκονται αντιμέτωποι με funds, servicers και πλειστηριασμούς. Αυτή είναι η πραγματικότητα πίσω από τους ψυχρούς αριθμούς του ιδιωτικού χρέους.
Τα κόκκινα δάνεια, οι μαζικοί πλειστηριασμοί, τα δυσθεώρητα ενοίκια και η χαμηλή αγοραστική δύναμη των πολιτών διαμορφώνουν ένα εκρηκτικό κοινωνικό μείγμα. Δεν απειλούν μόνο την περιουσία χιλιάδων οικογενειών. Απειλούν την κοινωνική συνοχή, τη μεσαία τάξη, τη μικρομεσαία επιχειρηματικότητα και τη δυνατότητα της χώρας να πετύχει μια ανάπτυξη δίκαιη, μακροπρόθεσμη και συμπεριληπτική.
Η Νέα Δημοκρατία επιχειρεί να παρουσιάσει το πρόβλημα ως τεχνικό ζήτημα. Όμως δεν υπάρχει τίποτα τεχνικό όταν μια οικογένεια κινδυνεύει να χάσει την πρώτη κατοικία της. Δεν υπάρχει τίποτα ουδέτερο όταν ένας αγρότης απειλείται να χάσει τη γη του. Δεν υπάρχει τίποτα φυσιολογικό όταν ένας πολίτης καλείται να πληρώσει υπέρογκες προκαταβολές για να μη βγει το σπίτι του στο σφυρί.
Από την πρώτη στιγμή, η κυβέρνηση έκανε καθαρές επιλογές. Κατήργησε ακόμη και την ήδη περιορισμένη προστασία της πρώτης κατοικίας, παρότι η ευρωπαϊκή Οδηγία 2019/1023 δίνει στα κράτη-μέλη τη δυνατότητα να θεσπίζουν διατάξεις προστασίας της κύριας κατοικίας μέσα στο πλαίσιο της πτωχευτικής νομοθεσίας και των διαδικασιών ρύθμισης οφειλών. Η πλήρης εγκατάλειψη της πρώτης κατοικίας δεν ήταν ευρωπαϊκός μονόδρομος. Ήταν πολιτική επιλογή.
Με τον Πτωχευτικό Νόμο 4738/2020 άνοιξε ο ασκός του Αιόλου. Το πλαίσιο αυτό προβλέπει ρευστοποίηση του συνόλου των περιουσιακών στοιχείων του οφειλέτη και οδηγεί είτε στην απώλεια της ακίνητης περιουσίας είτε, στην καλύτερη περίπτωση, στη μετατροπή του ιδιοκτήτη σε ενοικιαστή μέσα στο ίδιο του το σπίτι. Η κυβερνητική απάντηση στην προστασία της κατοικίας είναι πρακτικά η παράδοσή της σε έξι μήνες ή, για λίγους ευάλωτους, η παραμονή τους ως μισθωτών σε κατοικία που θα αγοράζει κερδοσκοπικός φορέας.
Το πρόγραμμα «Ηρακλής» και στη συνέχεια ο «Ηρακλής ΙΙ» παρουσιάστηκαν ως εργαλεία εξυγίανσης του τραπεζικού συστήματος. Στην πράξη, όμως, λειτούργησαν ως μηχανισμός που διευκόλυνε την πώληση κόκκινων δανείων σε funds, με την εγγύηση του Ελληνικού Δημοσίου. Η κυβέρνηση, για να κάνει ελκυστικές αυτές τις τιτλοποιήσεις για τις τράπεζες, επέλεξε οι πωλήσεις των απαιτήσεων να γίνουν με βάση τον ν.3156/2003, δηλαδή μέσα από πλαίσιο φορολογικής απαλλαγής. Σε αντίθεση με τον ν.4354/2015, που προέβλεπε ειδική φορολόγηση για τις μεταβιβάσεις απαιτήσεων, ο ν.3156/2003 απαλλάσσει τις πράξεις αυτές από φορολογικές υποχρεώσεις. Έτσι, τα fundsμπορούν να αγοράζουν απαιτήσεις και να κερδοσκοπούν χωρίς αντίστοιχη φορολογική επιβάρυνση.
Ακόμη πιο κρίσιμο είναι ότι ο «Ηρακλής» στηρίζεται στις ανακτήσεις των δανείων, δηλαδή στα έσοδα από ρευστοποιήσεις και εισπράξεις. Όταν τα έσοδα είναι χαμηλότερα από τις προβλέψεις, δημιουργείται κίνδυνος κατάπτωσης των εγγυήσεων. Αυτό παράγει κίνητρο για γρήγορη ρευστοποίηση και πλειστηριασμό, αντί για μακροχρόνια και βιώσιμη ρύθμιση.
Ο πολυδιαφημισμένος εξωδικαστικός μηχανισμός αποτέλεσε τη μεγάλη διάψευση. Όταν θεσπίστηκε με τον νόμο 4738/2020, παρουσιάστηκε ως εργαλείο που θα μπορούσε να δώσει λύση σε 500.000 φυσικά και νομικά πρόσωπα, με την προσδοκία ότι μόνο τον πρώτο χρόνο θα εντάσσονταν 180.000. Έως τον Ιανουάριο του 2026 είχαν ενταχθεί μόλις 53.300 οφειλέτες και είχαν ρυθμιστεί 16,53 δισ. ευρώ, ενώ το συνολικό ιδιωτικό χρέος ανέρχεται περίπου στα 250 δισ. ευρώ, εκ των οποίων τα 80 δισ. αφορούν τράπεζες και funds. Τα κόκκινα δάνεια, από 92 δισ. το 2019, παραμένουν περίπου 80 δισ. Η κυβέρνηση παρουσιάζει το σύνολο των ρυθμίσεων, αποσιωπώντας ότι πολλές έχουν ξανακοκκινίσει ή κοκκινίζουν σε σύντομο διάστημα.
Η αποτυχία αυτή έχει συγκεκριμένες αιτίες. Οι πιστωτές δεν υποχρεώνονται ουσιαστικά να συμμετέχουν, ο αλγόριθμος δεν παράγει πάντα βιώσιμες λύσεις, οι servicers υπονομεύουν τη διαδικασία, οι εμπορικές αξίες των ακινήτων καθορίζονται από τους ίδιους τους πιστωτές και οι δανειολήπτες δεν έχουν επαρκή πρόσβαση στον τρόπο υπολογισμού της ρύθμισης. Οι ρυθμίσεις για την κατοικία είναι συχνά εξωπραγματικές και εξοντωτικές, αφού δεν λαμβάνουν πραγματικά υπόψη ούτε την αξία της κατοικίας ούτε το εισόδημα του οφειλέτη.
Η κυβέρνηση επικαλείται τις καθυστερήσεις του νόμου Κατσέλη και το γεγονός ότι 43% των αιτήσεων δεν δικαιώθηκαν. Όμως αυτό ακριβώς αποδεικνύει ότι υπήρχαν ασφαλιστικές δικλίδες και ότι η προστασία δεν δινόταν αδιακρίτως. Οι καθυστερήσεις συνδέθηκαν και με μεταγενέστερες παρεμβάσεις, όπως η αυτοδίκαιη προσωρινή προστασία του ν.4161/2013. Σήμερα, με ηλεκτρονικές πλατφόρμες και άμεση πρόσβαση σε φορολογικά και τραπεζικά δεδομένα, μπορούν να υπάρξουν αυστηρότεροι έλεγχοι και ταχύτερη εκδίκαση.
Παράλληλα, η αύξηση των πλειστηριασμών είναι κατακόρυφη. Οι προγραμματισμένοι πλειστηριασμοί ξεκίνησαν από περίπου 53.000 το 2022 και ξεπέρασαν τις 70.000 ετησίως το 2025. Οι αλλαγές στον Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας επιβάρυναν ακόμη περισσότερο τη θέση των οφειλετών, με λιγότερα εργαλεία άμυνας, ασφυκτικές προθεσμίες και αυξημένο δικαστικό κόστος.
Απέναντι σε αυτή την πολιτική, ο Νίκος Ανδρουλάκης και το ΠΑΣΟΚ έχουν θέσει το ιδιωτικό χρέος στο κέντρο μιας νέας κοινωνικής πολιτικής. Η δέσμευση είναι σαφής: οι προτάσεις του ΠΑΣΟΚ συγκροτούν πρόγραμμα άμεσων νομοθετικών πρωτοβουλιών μιας προοδευτικής κυβέρνησης.
Το πρόγραμμα αρχίζει από την επαναφορά της προστασίας της κύριας κατοικίας, με βάση το πρότυπο του νόμου του ΠΑΣΟΚ, του ν.3869/2010, αλλά με σύγχρονα κριτήρια, δυνατότητα αποπληρωμής έως 35 έτη, μειωμένες δόσεις την πρώτη τριετία και κρατική συνεισφορά για ευάλωτες κοινωνικές ομάδες.
Κατοχυρώνεται επίσης το δικαίωμα προαίρεσης του δανειολήπτη να αγοράσει ο ίδιος το δάνειό του πριν αυτό πουληθεί σε fund. Το επιχείρημα περί στρατηγικής αθέτησης είναι προσχηματικό, καθώς η δυνατότητα αυτή θα αφορά καλόπιστους οφειλέτες που πληρούν τα κριτήρια του Κώδικα Δεοντολογίας και η αγορά θα γίνεται σε τιμή προσαυξημένη σε σχέση με την τιμή πώλησης προς fund. Έτσι, η τράπεζα έχει όφελος και ο πολίτης δεν χάνει την περιουσία του.
Για τα δάνεια σε ελβετικό φράγκο προβλέπεται δίκαιη λύση, με κατανομή του συναλλαγματικού κινδύνου κατά τα δύο τρίτα στον πιστωτή και κατά το ένα τρίτο στον δανειολήπτη. Η κυβερνητική ρύθμιση αφορά κυρίως ενήμερους οφειλέτες και συχνά περιορίζεται σε μείωση περίπου 15%, που εξουδετερώνεται από υψηλότερο επιτόκιο. Οι δανειολήπτες αυτοί υπήρξαν θύματα επιθετικής και αδιαφανούς πιστωτικής επέκτασης, άρα πρέπει να αναλάβουν ευθύνη και οι τράπεζες ή οι διάδοχοί τους, τα funds.
Η αγροτική περιουσία προστατεύεται στην έκταση που είναι αναγκαία για να συνεχίσει ο αγρότης την επαγγελματική του δραστηριότητα. Για τους εγγυητές, η ευθύνη περιορίζεται με βάση την τιμή αγοράς της απαίτησης από το fund, με κλίμακες 20%, 40% και 70% και όριο 30% όταν δεν υπάρχει ενημέρωση. Δεν καταργείται η εγγυητική ευθύνη ούτε περιορίζεται η χορήγηση δανείων· οριοθετείται αναλογικά η ευθύνη σε δάνεια που πουλήθηκαν σε funds με χαμηλό τίμημα.
Για τις οφειλές προς εφορία και ασφαλιστικά ταμεία θεσπίζεται ρύθμιση έως 120 δόσεις, με το 70% να ρυθμίζεται και το 30% να παραμένει άτοκο και να διαγράφεται εφόσον τηρηθεί η ρύθμιση.
Ο εξωδικαστικός μηχανισμός γίνεται ταχύτερος και ουσιαστικός, με δυνατότητα διαγραφής μέρους του χρέους. Η συμμετοχή των πιστωτών γίνεται υποχρεωτική. Δεν αντιβαίνει στο ευρωπαϊκό πλαίσιο· είναι επιβεβλημένη, διότι δεν μπορεί οι πιστωτές να αποκτούν πρόσβαση στα οικονομικά στοιχεία του οφειλέτη και μετά να αρνούνται ουσιαστικά τη διαδικασία. Θα οφείλουν να αιτιολογούν προτάσεις και απορρίψεις, ενώ ο δανειολήπτης θα έχει δικαίωμα προσφυγής σε ανεξάρτητη Επιτροπή Διευθέτησης Οφειλών.
Παράλληλα, τροποποιείται ο Κώδικας Πολιτικής Δικονομίας για την επαναφορά εργαλείων άμυνας του οφειλέτη στην αναγκαστική εκτέλεση. Κατοχυρώνονται επίσης τα δικαιώματα των καταναλωτών απέναντι στους servicers, με ουσιαστικές κυρώσεις για καταχρηστικές πρακτικές. Η επίκληση του ν.5072/2023 από την κυβέρνηση δεν αρκεί. Η ασυδοσία των servicersγιγαντώθηκε στη δική της θητεία. Χρειάζονται πλήρες ιστορικό οφειλής, κανόνες επικοινωνίας, τήρηση φακέλων, απαγόρευση καταχρηστικών συμπεριφορών, αυστηρές κυρώσεις και αποχή, με ποινή ακυρότητας, από διαταγές πληρωμής ή επίδοση επιταγής κατά τη διάρκεια διαπραγματεύσεων.
Η επιλογή είναι καθαρή: ή θα συνεχιστεί ένα μοντέλο όπου ο πολίτης μένει μόνος απέναντι σε funds και servicers ή θα θεσπιστεί ένα νέο πλαίσιο που θα βάζει κανόνες, όρια και κοινωνική δικαιοσύνη. Το ιδιωτικό χρέος δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται με όρους λογιστικής τακτοποίησης. Αφορά την κατοικία, την εργασία, την παραγωγή και την αξιοπρέπεια των πολιτών. Και γι’ αυτό απαιτείται πολιτική αλλαγή, με σχέδιο, ευθύνη και αποφασιστικότητα.
(Ο Κώστας Τσουκαλάς είναι εκπρόσωπος Τύπου του ΠΑΣΟΚ, δικηγόρος)
