Έχει περάσει πάνω από μισός αιώνας από τον Πόλεμο του Βιετνάμ και το αποτύπωμα του Agent Orange (Πορτοκαλί παράγοντα) όχι μόνο δεν έσβησε, αλλά αποκαλύπτεται σήμερα πιο καθαρά και πιο ανησυχητικά από ποτέ.
Στις δεκαετίες του ΄60 και του ΄70 οι ΗΠΑ έριξαν περισσότερα από 70 εκατομμύρια λίτρα του τοξικού ζιζανιοκτόνου Agent Orange στο Βιετνάμ και το Λάος για να καταστρέψουν τις καλλιέργειες, αλλά και τα δάση στα οποία έβρισκαν καταφύγιο οι αντάρτες Βιετκόνγκ. Το Agent Orange περιείχε τη διοξίνη TCDD που είναι μια από τις πιο επικίνδυνες χημικές ουσίες για τον άνθρωπο. Περίπου 2,6 εκατομμύρια αμερικανοί στρατιώτες και άλλα 4 εκατομμύρια Βιετναμέζοι εκτιμάται ότι εκτέθηκαν σε αυτό.
Τώρα μια νέα μεγάλη επιστημονική μελέτη με επικεφαλής τον αιματολόγο Mikkael Sekeres στο Sylvester Comprehensive Cancer Center του Πανεπιστημίου του Μαϊάμι,που δημοσιεύτηκε στο Blood Advances δεν επιβεβαιώνει απλώς τις ενδείξεις για την επικινδυνότητα αυτής της ουσίας για τον ανθρώπινο οργανισμό, αλλά προσθέτει κρίσιμες λεπτομέρειες για το πώς ακριβώς αυτή η τοξική έκθεση «ανοίγει» τον δρόμο προς επιθετικές μορφές καρκίνου του μυελού των οστών, προς τα μυελοδυσπλαστικά σύνδρομα (MDS), τα οποία μπορούν να εξελιχθούν σε οξεία λευχαιμία.
Αν και μέχρι σήμερα η ουσία είχε συνδεθεί με ορισμένους καρκίνους, η συσχέτισή της με τα MDS παρέμενε για χρόνια στη σφαίρα της υποψίας, κυρίως επειδή η νόσος εμφανίζεται αργά, συνήθως δεκαετίες μετά την έκθεση και κυρίως σε ηλικίες άνω των 70.
Η νέα ανάλυση, βασισμένη στη μεγάλη προοπτική μελέτη του National Heart, Lung, and Blood Institute σε δείγμα 2.115 ατόμων από 161 ιατρικά κέντρα, δίνει για πρώτη φορά μια ολοκληρωμένη εικόνα.
Από το εν λόγω δείγμα 130 άτομα δήλωσαν ότι εκτέθηκαν στο Agent Orange, με τη συντριπτική πλειονότητα τους να είναι άνδρες βετεράνοι της εποχής που συμμετείχαν στον πόλεμο. Τα στοιχεία είναι αποκαλυπτικά, καθώς το 54% των εκτεθειμένων διαγνώστηκαν τελικά με MDS ή με μια σχετική πρόδρομη κατάσταση, έναντι του 37% όσων δεν είχαν εκτεθεί.
Τα στοιχεία δείχνουν ότι όσοι εκτέθηκαν δεν είχαν απλώς μεγαλύτερη πιθανότητα να διαγνωστούν με MDS ή με σχετικές καταστάσεις όπως η κλωνική κυτταροπενία αδιευκρίνιστης βαρύτητας, αλλά έφεραν και ένα σαφώς «βαρύτερο» γενετικό φορτίο. Με άλλα λόγια, τα κύτταρά τους κουβαλούσαν περισσότερες μεταλλάξεις και μάλιστα από εκείνες τις μεταλλάξεις που συνδέονται με πιο επικίνδυνη εξέλιξη της νόσου.
Παράλληλα, οι εκτεθειμένοι ασθενείς εμφάνιζαν συχνότερα κυτταρογενετικές ανωμαλίες υψηλού ή πολύ υψηλού κινδύνου, σύμφωνα με τα διεθνή προγνωστικά μοντέλα. Αυτό σημαίνει ότι η ίδια η βιολογία της νόσου ήταν εξαρχής διαφορετική και πιο επιθετική. Δεν πρόκειται δηλαδή απλώς για μια αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης καρκίνου, αλλά για έναν καρκίνο που εξελίσσεται πιο γρήγορα και πιο επικίνδυνα.
Σε μοριακό επίπεδο, η εικόνα γίνεται ακόμη πιο συγκεκριμένη. Μεταλλάξεις στα γονίδια TET2, SRSF2, U2AF1, ZRSR2 και KRAS εμφανίζονται συχνότερα στους εκτεθειμένους ασθενείς, ενώ καταγράφεται και διαγραφή στο χρωμόσωμα 20q.
Ακόμη πιο σημαντικό είναι ότι, μετά από αυστηρή στατιστική ανάλυση, οι μεταλλάξεις στο γονίδιο TET2 και οι διαταραχές στους μηχανισμούς επεξεργασίας του RNA είναι ισχυρά συνδεδεμένες με την έκθεση στον τοξικό παράγοντα. Πρόκειται για μηχανισμούς-κλειδιά που ελέγχουν το πώς τα κύτταρα «διαβάζουν» και εκτελούν τις γενετικές οδηγίες τους, και οι οποίοι όταν διαταραχθούν ανοίγουν τον δρόμο στην καρκινογένεση.
Η μελέτη επιβεβαιώνει επίσης ότι η διάγνωση ασθενών μετά από έκθεση γίνεται σε νεότερη ηλικία ενώ οι ίδιοι αντιμετωπίζουν σημαντικά αυξημένο κίνδυνο επιδείνωσης. Μέσα στα δύο πρώτα χρόνια από τη διάγνωση έχουν περίπου 80% μεγαλύτερη πιθανότητα η νόσος τους να εξελιχθεί σε πιο σοβαρή μορφή MDS ή ακόμη και σε οξεία μυελογενή λευχαιμία. Παρόλα αυτά, η συνολική επιβίωση δεν διαφέρει σημαντικά μεταξύ εκτεθειμένων και μη, κάτι που δείχνει ότι η πορεία της νόσου είναι μεν πιο επιθετική, αλλά όχι απαραίτητα αμεσότερα θανατηφόρα.
Η εικόνα που προκύπτει είναι ξεκάθαρη: το Agent Orange δεν προκαλεί απλώς μια μεμονωμένη βλάβη, αλλά λειτουργεί σαν ένας «σιωπηλός επιταχυντής», προσθέτοντας κρίσιμες μεταλλάξεις οι οποίες με την πάροδο δεκαετιών, συσσωρεύονται και οδηγούν στην ανάπτυξη καρκίνου. Με άλλα λόγια, το δηλητήριο εκείνης της εποχής αφήνει ένα μακροχρόνιο γενετικό αποτύπωμα που καθορίζει πόσο επιθετικά θα εξελιχθεί η νόσος.
Την ίδια στιγμή, η μελέτη αναδεικνύει και μια λιγότερο ορατή αλλά εξίσου σημαντική διάσταση: την ανισότητα στην έκθεση. Στο μητρώο, περίπου 1 στους 5 άνδρες ασθενείς που εκτέθηκαν στον Πορτοκαλί παράγοντα ήταν έγχρωμος, ένα ποσοστό υπερδιπλάσιο από αυτό που παρατηρήθηκε μεταξύ των μη εκτεθειμένων ανδρών, γεγονός που γεννά ερωτήματα για τις συνθήκες υπηρεσίας και την έκθεση σε κίνδυνο εκείνη την περίοδο.
Πέρα όμως από τα επιστημονικά δεδομένα, υπάρχει και μια ανθρώπινη πραγματικότητα που πιέζει για απαντήσεις. Μετά την παρουσίαση των ευρημάτων στο συνέδριο της American Society of Hematology, πολλοί βετεράνοι απευθύνθηκαν στους ερευνητές ζητώντας να μάθουν αν η ασθένειά τους συνδέεται επιτέλους με τη στρατιωτική τους υπηρεσία. Για χρόνια, πολλοί από αυτούς δεν είχαν πρόσβαση στην απαραίτητη ιατρική φροντίδα, ακριβώς επειδή δεν υπήρχε επίσημη αναγνώριση αυτής της σύνδεσης. Τώρα αυτό πιθανώς να αλλάξει.
Σήμερα, αν και η σχέση αιτίας-αποτελέσματος δεν έχει ακόμη σφραγιστεί οριστικά, τα στοιχεία είναι πιο ισχυρά από ποτέ. Και δείχνουν ξεκάθαρα ότι το Agent Orange δεν ανήκει απλώς στην ιστορία, αλλά συνεχίζει να δρα, αθόρυβα και επίμονα, μέσα στο ίδιο το γενετικό υλικό εκείνων που εκτέθηκαν, καθορίζοντας την υγεία τους δεκαετίες αργότερα.
