Μια μέρα πριν δούμε στον ουρανό το «φεγγάρι του καλαμποκιού» όπως αποκαλείται η πανσέληνος του Σεπτεμβρίου πίνουμε καφέ πρωί στην πλατεία της Καλαμάτας με τον ερασιτέχνη αστρονόμο και εμπνευστή της ίδρυσης του πρώτου Αστρονομικού Ομίλου στην Καλαμάτα (ΑΟΚ), κ. Άρη Μυλωνά.
-«Τι μπορούμε να δούμε την βραδιά της πανσελήνου που έρχεται;», τον ρωτάω αυθόρμητα.
-«Οι παρατηρήσεις γίνονται πάντα όταν δεν έχουμε σελήνη ή όταν έχουμε πολύ μικρή σελήνη. Κανονικά οι παρατηρήσεις γίνονται ασέληνες νύχτες, δηλαδή 4-5 μέρες πριν την σελήνη και μετά», μου απαντά.
Να και κάτι που δεν ξέρω σκέφτομαι. Είναι και αυτό κάποιο από τα πολλά που μαθαίνουν όσοι αποφασίζουν να γίνουν μέλη του Αστρονομικού Ομίλου Καλαμάτας (ΑΟΚ), ο οποίος ξεκίνησε την λειτουργία του το 2022 με πρωτεργάτη τον Άρη Μυλωνά και με την συνδρομή άλλων έμπειρων ερασιτεχνών αστρονόμων. Ο ΑΟΚ είναι ένα μη κερδοσκοπικό σωματείο. Τα μέλη του είναι κυρίως ερασιτέχνες αστρονόμοι που παρατηρούν με τηλεσκόπιο, φίλοι της αστρονομίας και των φυσικών επιστημών γενικότερα.
Αλλά γιατί να ασχοληθεί κάποιος άραγε με την αστρονομία;
«Η αστρονομία πρέπει να μας ενδιαφέρει βασικά γιατί μας βοηθά να βρούμε την θέση μας μέσα στο Σύμπαν. Από την στιγμή που ως άνθρωποι αποκτούμε συνείδηση θέλουμε να αυτοπροσδιοριστούμε μέσα σε αυτό το μεγαλείο. Επίσης μας διδάσκει την επιστημονική μεθοδολογία, την παρατήρηση, το πείραμα και την απόδειξη, που είναι αδιαμφισβήτητα και κατ’ επέκταση τον επιστημονικό τρόπο σκέψης, που μας απελευθερώνει από δεισιδαιμονίες και προλήψεις. Δεν βασίζεται σε εικασίες που έρχονται σε σύγκρουση με τους φυσικούς νόμους, την λογική και την μαθηματική ανάλυση. Τέλος υπάρχει και ένα πρακτικό κομμάτι. Οι επιστήμες του Διαστήματος είναι πεδία επιχειρηματικότητας, είναι δουλειές για τους ανθρώπους, παράγουν τεχνολογίες οι οποίες αρχικά χρησιμοποιούνται σε διαστημικές εφαρμογές και μετά ‘κατεβαίνουν’ στην κοινωνία», λέει ο κ. Μυλωνάς, συμπληρώνοντας πως αν όλα τα παιδιά (10-12 ετών) διδάσκονταν συστηματικά Αστρονομία, θα αντιλαμβάνονταν την αξία της επιστήμης και ως αυριανοί πολίτες θα έπαιρναν ορθότερες αποφάσεις για την ζωή και το περιβάλλον, απαλλαγμένοι από Μεσαιωνικές αντιλήψεις.
Όπως λέει, η αστρονομία, αποτελεί την απαραίτητη συνεκτική ουσία μεταξύ των φυσικών επιστημών και είναι η αιχμή του δόρατος για την καταπολέμηση του επιστημονικού αναλφαβητισμού. Μας βοηθά στην κατανόηση του φυσικού κόσμου και στην συνειδητοποίηση της κατάστασης και της υπόστασης του ανθρώπου. Μόνο με την Αστρονομία αντιλαμβανόμαστε τον χώρο και τον χρόνο, αντίληψη που δομεί την λογική και αποτελεί προϋπόθεση της κριτικής σκέψης. Όπως όλες οι φυσικές επιστήμες έτσι και η αστρονομία λειτουργεί ως ανάχωμα στις ψευδοεπιστήμες, την συνωμοσιολογία και την δεισιδαιμονία.
«Από το 1998 έως σήμερα το μάθημα της αστρονομίας, όπως και της εξέλιξης του ανθρώπου απουσιάζει από την διδακτέα ύλη στην δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Αυτό σημαίνει ότι η συντριπτική πλειοψηφία των νέων της χώρας μας, κάτω των 38 ετών, δεν διδάχθηκαν ποτέ την βασική και απαραίτητη γνώση γύρω από το Διάστημα και το σύμπαν. Δεν έμαθαν για τον σχηματισμό του ηλιακού μας συστήματος, για τα εξωτικά αντικείμενα μέσα και έξω από τον Γαλαξία μας και για τα μεγέθη που επικρατούν στο σύμπαν. Όλοι αυτοί οι άνθρωποι μπορεί να γεννήθηκαν στον Ελλαδικό χώρο, στο λίκνο της Επιστήμης και της Δημοκρατίας, αλλά στην ευαίσθητη και καταλυτική ηλικία των 11-17 ετών στερήθηκαν την αναγκαία και χρήσιμη γνώση της μητέρας των επιστημών, της αστρονομίας», σχολιάζει.
Πολλές φορές η ενασχόληση με την αστρονομία καταρρίπτει παγιωμένες αντιλήψεις ή εντυπώσεις για αυτήν όπως για παράδειγμα την «μαγεία του αγνώστου» ή το «ουράνιο στερέωμα»:
«Συνηθίζουμε να λέμε πως μας αρέσει να μαθαίνουμε πράγματα. Στην πραγματικότητα δεν μας αρέσει να μαθαίνουμε, γιατί όσο μαθαίνουμε τόσο περισσότερο προβληματιζόμαστε και όσο προβληματιζόμαστε, τόσο πιο πολύ αγχωνόμαστε. Αν σκέφτεσαι και λίγο επιστημονικά τότε θέτεις και ένα σωρό ερωτήματα και ψάχνεις τις απαντήσεις. Είναι ένα ‘σκουλήκι’ που σε τρώει και που πολλές φορές σου χαλάει ακόμη και τον ύπνο. Δεν αρέσει αυτό στην κοινωνία. Αρέσει σε λίγους. Όσο για το ουράνιο στερέωμα, αυτό δεν υπάρχει. Δεν υπάρχει σταθερότητα στο Σύμπαν».
«Βουτιά» από την θάλασσα στα αστέρια…
Ο κ. Άρης Μυλωνάς παρότι από παιδί γοητευόταν από την αστρονομία-αστροφυσική έχτισε μια καριέρα ως αξιωματικός του Πολεμικού Ναυτικού. Ωστόσο, ποτέ δεν άφησε την αστρονομία. Εργάστηκε ταυτόχρονα και για 22 χρόνια στο Κέντρο Επισκεπτών Πεντέλης ως χειριστής του τηλεσκοπίου Newall και παράλληλα ως αστρονόμος-εκλαϊκευτής της αστρονομίας (public outreach). Μέχρι το 2019 ήταν υπεύθυνος των Κύκλων Σεμιναρίων Αστρονομίας για μαθητές και ενήλικες του Κέντρου Επισκεπτών στην Πεντέλη του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών.
Διαθέτει μεγάλη εμπειρία ως τεχνικός οπτικών οργάνων, έχει σχεδιάσει και κατασκευάσει τηλεσκόπια, έδρανα στήριξης και παρατηρητήρια για ιδιώτες και για ιδρύματα, ανάμεσά τους και το Αστεροσκοπείο Αθηνών, ενώ έχει δημιουργήσει και πρότυπους αστρονομικούς χάρτες για την Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση με ανάθεση του Παιδαγωγικού Ινστιτούτου του υπουργείου Παιδείας (2003-2006).
Για πολλά χρόνια δραστηριοποιήθηκε σε αστρονομικό όμιλο της Αθήνας, διατελώντας επί σειρά ετών πρόεδρος και αντιπρόεδρος, ενώ διαθέτει και ιδιόκτητο αστρονομικό πάρκο για την εκπαίδευση ερασιτεχνών αστρονόμων και την διάχυση της Αστρονομίας.
Μετά την αποστράτευσή του επέστρεψε στην γενέτειρά του την Καλαμάτα και ίδρυσε τον Αστρονομικό Όμιλο και μέσα σε δυο χρόνια κατάφερε να προσελκύσει ένα σημαντικό κοινό μόνο μέσα από ένα προφίλ στο facebook. Και αυτό είναι άθλος!
«Δεν είναι εύκολο μέσα σε μια πόλη 73.000 κατοίκων να μαζέψεις 1700 ακόλουθους στο facebook!», λέει.
Μέχρι στιγμής έχει κάνει έναν σημαντικό αριθμό επισκέψεων σε πάνω από 10 σχολεία της περιοχής, ομιλίες σε κλειστούς χώρους, αλλά και εκπαίδευση στο πεδίο. Και όλα δωρεάν.
«Περίπου 10 φορές τον χρόνο πραγματοποιούμε ομιλίες στο αμφιθέατρο, περίπου 3-4 φορές βγαίνουμε έξω με σκοτεινό ουρανό και κάποιες με ημισκοτεινό ουρανό, στο αεροδρόμιο Τριόδου για εκπαίδευση και ψυχαγωγία. Κάθε συνάντηση γίνεται για διαφορετικό λόγο και έχει διαφορετικό αντικείμενο παρατήρησης», εξηγεί ο ίδιος, συμπληρώνοντας πως η αστρονομία έχει κάποιο βαθμό δυσκολίας όπως όλες οι επιστήμες - είναι ένα δύσκολο ‘σπορ’:
« Για να μάθει κάποιος/α αστρονομία έχοντας τον καλύτερο αστρονόμο στο πλάι του/της θα πρέπει να βγει στο πεδίο τουλάχιστον 30 βραδιές με σκοτεινό ουρανό, να καθίσει στο σκοτάδι για 5 ώρες και να κάνει πράξη ότι διαβάζει τις άλλες ώρες της μέρας. Δεν είναι εύκολο!», προσθέτει.
Φέτος ο ΑΟΚ να απέκτησε τη δική του μόνιμη τοποθεσία για αστροπαρατήρηση μέσω ειδικών τηλεσκοπίων βαθέως ουρανού. Η τοποθεσία επιλέχθηκε ιδανικά για την συγκεκριμένη δραστηριότητα σε υψόμετρο 385 μέτρων, περίπου 49 χλμ. από την Καλαμάτα, κοντά στους Κάτω Αμπελόκηπους Μεσσηνίας. Τα επίσημα εγκαίνια του Πάρκου Αστροπαρατήρησης Μεσσηνίας πραγματοποιήθηκαν, σε συνεργασία με το Ινστιτούτο Πολιτισμού Μεσσηνίας, τον περασμένο Ιούλιο.
Ο κ. Μυλωνάς λέει πως το πιο δεκτικό κοινό για να απευθυνθεί ένας ερασιτέχνης αστρονόμος είναι τα παιδιά ηλικίας 11-13 ετών γιατί τότε αρχίζουν να ‘ψάχνονται’ και να αναρωτιούνται για την ύπαρξή τους και για αυτό που τα περιβάλλει:
«Εάν έρθουν κοντά μας σε αυτή την ηλικία, τότε στα 14-15 τους θα ζητήσουν από τους γονείς τους ένα τηλεσκόπιο και θα μας ακολουθήσουν. Τα μεγαλύτερα παιδιά έχουν άλλα ενδιαφέροντα. Ό,τι γίνει με τα παιδιά πρέπει να γίνει από την πρώτη γυμνασίου μέχρι την πρώτη λυκείου».
Αντίθετα με την επικρατούσα αντίληψη, η ενασχόληση με την ερασιτεχνική αστρονομία δεν είναι ακριβή. «Με ένα τηλεσκόπιο των 250-300 ευρώ μπορείς να βλέπεις στοιχειώδη ουράνια σώματα μέσα στην πόλη, ενώ με ένα τηλεσκόπιο των 800 ευρώ να δεις πάνω από 1.500 ενδιαφέροντα ουράνια αντικείμενα. Η δυσκολία είναι να βρεις σκοτεινό ουρανό και να μάθεις να σκοπεύεις …».
Ο κ. Μυλωνάς αυτή την στιγμή διαθέτει μια μεγάλη συλλογή τηλεσκοπίων βάρους 40 κιλών κατά μέσο όρο το καθένα, τοποθετημένα σε διάφορα σημεία της χώρας, με το μεγαλύτερο εξ αυτών να έχει διάμετρο 61 εκατοστά! Όπως λέει η σχέση του με αυτά είναι δυναμική: «Ποτέ δεν τα κρατάς όλα. Τα αλλάζεις. Πάντα θα υπάρχει κάποιο άλλο που θα σε βάλει στον πειρασμό να το αποκτήσεις. Εγώ τουλάχιστον έτσι λειτουργώ. Όταν βλέπω τηλεσκόπιο να πωλείται κάτι με πιάνει!», περιγράφει γελώντας.
Είναι όμως και λίγο μυστικιστική η αστρονομία, όπως λέει: «Έχεις το μάτι σου, ένα κομμάτι γυαλί και το μακρινό σύμπαν που έρχεται κοντά σου ή που πας εσύ κοντά. Και μόνο αυτό κάνει το τηλεσκόπιο φετίχ, του δίνει μια ιδιαίτερη αξία ως επιστημονικό όργανο ακριβείας. Και φυσικά δεν υπάρχει τέλειο τηλεσκόπιο. Αν αλλάξεις κάποιο εξάρτημα σε ένα όργανο έχεις άλλη απόδοση, αλλά το τέλειο δεν πιάνεται ποτέ. Και αυτή είναι η γοητεία του. Το κυνήγι της άπιαστης τελειότητας!»
Το βιβλίο του νυχτερινού ουρανού
Ακούγοντάς τον αναρωτιέμαι μήπως τελικά δεν έχουν σημασία όλα αυτά και πως δεν πειράζει αν αγνοούμε την διαφορά του πλανήτη από τον Ήλιο, την επικινδυνότητα της αλλαγής του περιβάλλοντος, την διαδικασία ερημοποίησης των πλανητών ή άλλων καταστροφικών ή ακόμη και αφανιστικών για τη ζωή φαινομένων.
Έχει σημασία αν δεν γνωρίζουμε τον χρόνο και τον τρόπο σχηματισμού των γαλαξιών ή ενός αστέρα, την προέλευση και την δημιουργία των χημικών στοιχείων που εμπεριέχονται στα ουράνια σώματα και που αποτελούν τα συστατικά των κυττάρων του σώματός μας;
Και πώς θα το μάθουμε αυτό;
Ο κ. Μυλωνάς πιστεύει πως τα ελάχιστα πλανητάρια που λειτουργούν στην χώρα μας, η εκλαΐκευση της επιστήμης, η διάχυση της αστρονομίας από επαγγελματίες ή από ερασιτέχνες αστρονόμους και οι επισκέψεις σε ερευνητικά ινστιτούτα, δεν μπορούν να υποκαταστήσουν την συστηματική τυπική εκπαίδευση που πρέπει να παρέχεται από το Υπουργείο Παιδείας, έτσι ώστε να απαντηθεί το παραπάνω ερώτημα.
«Η γνώση για τον Ήλιο, το Διάστημα και τους αλληλένδετους φυσικούς μηχανισμούς που λειτουργούν μέσα και έξω από το Ηλιακό μας σύστημα, θα πρέπει να διδάσκεται στα σχολεία αν θέλουμε να έχουμε επιστημονικά μορφωμένους πολίτες που πολύ γρήγορα θα πάρουν την μοίρα τους στα χέρια τους και με την ψήφο τους θα αποφασίσουν ποιο δρόμο τελικά θα επιλέξουν, για τους ίδιους και για την εξέλιξη της κοινωνίας στην οποία ζουν», αναφέρει.
Για όλα τα παραπάνω και για να καλύψει το κενό στην ελληνική βιβλιογραφία, ο Άρης Μυλωνάς χρειάστηκε 2,5 χρόνια για να γράψει ένα βιβλίο, απευθυνόμενος σε όσες και όσους επιθυμούν να λάβουν την βασική γνώση που στερήθηκαν-το οποίο εμπλούτισε με πρωτότυπα σχέδια και αστροχάρτες- για να εμπνεύσει κυρίως τους μαθητές και για να ερεθίσει την φαντασία τους.
Ένα μέρος του βιβλίου, αφορά την παρατηρησιακή αστρονομία με χρήση κιαλιών ή τηλεσκοπίου και μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως εγχειρίδιο αστροπαρατήρησης από ερασιτέχνες αστρονόμους και από πλήθος άλλων αστρόφιλων όπως οι πρόσκοποι, οι ορειβάτες, οι ιστιοπλόοι κ.τ.λ.
«Το 90% των ανθρώπων δεν ξέρουν καν πώς να χρησιμοποιούν ένα τηλεσκόπιο. Αυτός είναι και ο βασικός στόχος του βιβλίου. Οι 48 πρακτικοί χάρτες για χρήση με γυμνά μάτια και με κιάλια που δείχνουν όσα βλέπει κάποιος/α με το μάτι του/της έχουν σχεδιαστεί ειδικά για τον ουρανό της Ελλάδας, ενώ οι 37 λεπτομερείς ευανάγνωστοι αναλυτικοί αστρο-χάρτες για χρήση με τηλεσκόπιο έως 30 εκατοστά (12in), καλύπτουν όλο τον ουρανό και φυσικά όλους τους αστερισμούς», συμπληρώνει.
Το βιβλίο έχει τον τίτλο: «Το βιβλίο του νυκτερινού ουρανού» και αυτή την στιγμή βρίσκεται σε φάση εκτύπωσης, ενώ αναμένεται να κυκλοφορήσει τον προσεχή Νοέμβριο.
Μέχρι τότε όσοι και όσες βρίσκονται στην Καλαμάτα και στην Μεσσηνία γενικότερα μπορούν να παραμένουν συντονισμένοι/ες για να ενημερώνονται για τις επόμενες ημέρες και τις ώρες που προγραμματίζει παρατήρηση με τηλεσκόπια ο Αστρονομικός Όμιλος Καλαμάτας.
«Από τις 2-5 Οκτωβρίου όλοι οι αστρονόμοι σε κάθε χώρα και στην Καλαμάτα φυσικά στήνουν τηλεσκόπια για παρατήρηση του σύμπαντος στο πλαίσιο της δράσης “100 ώρες αστρονομία” της Διεθνούς Αστρονομικής Ένωσης (100h IAU), της οποίας η Ελλάδα είναι ιδρυτικό μέλος. Σας περιμένουμε», λέει ο κ. Μυλωνάς.
