Πόλεμος, Κατοχή, Αντίσταση, Εμφύλιος. Τη δεκαετία του ’40, την πιο αντιφατική και τραυματική στη σύγχρονη ελληνική ιστορία, δυο άντρες της «καλής αθηναϊκής κοινωνίας» ξεκινάνε μαζί, από την ίδια αφετηρία, για να καταλήξουν σε δυο διαφορετικούς κόσμους:
Ο πρώτος θα γίνει στυγνός δωσίλογος, στενός συνεργάτης των Ναζί, θα τους ακολουθήσει όταν αποχωρήσουν από την Ελλάδα, θα συλληφθεί, θα δικαστεί και θα φυλακιστεί ατιμασμένος. Ο δεύτερος θα ενταχθεί στις γραμμές της Αντίστασης, θα αναλάβει ηγετικό ρόλο στο ΕΑΜ, θα γίνει κομμουνιστής και θα πολεμήσει στον Εμφύλιο με την πλευρά των ηττημένων, ακολουθώντας μετά τον δρόμο της προσφυγιάς.
Ποια κίνητρα οδήγησαν στις διαφορετικές επιλογές τους; Τι κρύβεται πίσω από την προσωπική τους σύγκρουση; Πώς εμφανίζονται μέσα από τα μάτια των γυναικών που τους συντροφεύουν; Πώς αντιμετώπισαν τα μεγάλα διλήμματα και τη βίαιη αποκοπή από την προπολεμική ζωή τους; Πόσο ευδιάκριτο είναι το Καλό από το Κακό;
Μια συναρπαστική ιστορία με αληθινά πρόσωπα και γεγονότα για τη ματαιοδοξία και την ουτοπία, την επιδίωξη για ισχύ, έρωτα και δικαιοσύνη, με την οποία ολοκληρώνεται η «Τριλογία για τη μνήμη», που περιλαμβάνει επίσης τα βιβλία «Η τρέλα ν’ αλλάξουν τον κόσμο» (2022) και «Η νύχτα που έφυγε ο Παύλος» (2023). Μέσα από τις προσωπικές περιπέτειες των πρωταγωνιστών αποτυπώνεται ανάγλυφα η σύγχρονη ιστορία της χώρας.
Ακολουθεί η προδημοσίευση ενός αποσπάσματος:
«Δεν ήταν λίγοι εκείνοι που έβλεπαν με κακό μάτι όσα έκανε ο Πέτρος Κόκκαλης και τον τρόπο που μιλούσε. Με τον πανίσχυρο πλέον Λογοθετόπουλο, αντιπρόεδρο της Κυβέρνησης των δωσίλογων, ήταν γνωστοί οι καβγάδες του Πέτρου ήδη πριν από την Κατοχή, όταν κλείνονταν σε ένα γραφείο της Ιατρικής Σχολής και οι φωνές τους ακούγονταν μέχρι έξω, στους διαδρόμους, χωρίς όμως να καταλαβαίνουν οι αυτήκοοι μάρτυρες τι έλεγαν επειδή σκόπιμα μιλούσαν γερμανικά, τη γλώσσα των σπουδών τους. Τώρα ο Λογοθετόπουλος είχε έναν ακόμη λόγο να απεχθάνεται τον Πέτρο, ότι του πρόσαπτε ευθύνη για τον θάνατο του Κοντιάδη, του γαμπρού του. Και ο Πέτρος τον αποστρεφόταν για τη συνεργασία του με τους κατακτητές.
Η ανοιχτή σύγκρουση με τον Λογοθετόπουλο ήταν θέμα χρόνου. Όταν οι Γερμανοί επίταξαν τη μεγάλη αίθουσα Τελετών στο κεντρικό κτίριο του Πανεπιστημίου για να γιορτάσουν τα Χριστούγεννα και μεθυσμένοι πέταξαν κάτω τις προτομές βεβηλώνοντας τον χώρο, ο πρύτανης Γεώργιος Μπαλής έστειλε έγγραφο διαμαρτυρίας στον Γερμανό διοικητή και ζήτησε από τον Λογοθετόπουλο, που ήταν ταυτόχρονα και υπουργός Παιδείας, να παρέμβει. Ο Λογοθετόπουλος του υπέδειξε να μην διατυπώσει καμία αντίρρηση για την επίταξη και οι Γερμανοί ανάγκασαν τον Μπαλή να αναιρέσει με νέο έγγραφο τη διαμαρτυρία του και να ζητήσει συγγνώμη που τόλμησε να τους συκοφαντήσει. Η ταπεινωτική ανάκληση της διαμαρτυρίας από τον Μπαλή διαβάστηκε με την παρουσία Γερμανών αξιωματικών σε ειδική συνεδρίαση των καθηγητών του Πανεπιστημίου, όπως απαίτησε η γερμανική στρατιωτική διοίκηση, για να ολοκληρωθεί ο εξευτελισμός. Ο Πέτρος δεν εμφανίστηκε.
«Το να είσαι γερμανόφιλος πριν από τον πόλεμο ή ακόμη και κατά τη διάρκειά του μπορώ να το καταλάβω, ειδικά όταν έχεις πλάι σου Γερμανίδα σύζυγο» μου είπε εκείνο το βράδυ ο Πέτρος. «Όμως να έχουν δολοφονήσει οι Γερμανοί τον άντρα της κόρης σου και πατέρα των εγγονών σου, να είσαι μάρτυρας μιας εξελισσόμενης γενοκτονίας από τον λιμό, να βλέπεις γύρω σου σκελετωμένα παιδιά και να συνεργάζεσαι με τους κατακτητές δεν το χωράει ο νους μου».
«Μα ο άνθρωπος είναι ναζιστής, Πέτρο» του είπα. «Τι διαφορετικό μπορούσες να περιμένεις;»
Είχε γίνει γνωστό ότι η γυναίκα του Λογοθετόπουλου ήταν ανιψιά του Γερμανού στρατάρχη φον Λιστ, που είχε οριστεί υπεύθυνος για τα Βαλκάνια και ήθελε να στρατολογήσει Έλληνες για τη χιτλερική πολεμική βιομηχανία ή για να πολεμήσουν στο ανατολικό μέτωπο εναντίον της Σοβιετικής Ένωσης. Ο φον Λιστ, ένα βράδυ που ο Λογοθετόπουλος τον τραπέζωσε στην επιβλητική παραθαλάσσια βίλα του στο Καλαμάκι, τού αποκάλυψε το σχέδιο των Βουλγάρων να ιδρύσουν Ιατρική Σχολή στη Θεσσαλονίκη. Τουλάχιστον αυτό είπε λίγες μέρες αργότερα σε μια μικρή ομάδα καθηγητών της Ιατρικής Σχολής ο Λογοθετόπουλος. Αλήθεια ή πρόφαση, δεν θα το μάθουμε ποτέ.
«Ο φον Λιστ μού εμπιστεύθηκε τα σχέδια των Βουλγάρων, λέγοντάς μου να τα λάβουμε σοβαρά υπόψη. Θέλουμε οι νέοι ιατροί να φοιτούν σε βουλγαρική Σχολή; Θα τους προλάβουμε εμείς, σε συνεργασία με τους Γερμανούς» είπε ο Λογοθετόπουλος.
Ο Πέτρος αντέδρασε αμέσως. «Εδώ η Ελλάδα καίγεται, οι άνθρωποι πεθαίνουν κατά χιλιάδες από την πείνα, οι Γερμανοί δεν μας αφήνουν τίποτα, ούτε σιτάρι ούτε λάδι, και θέλουν Ιατρική Σχολή; Αυτή θα την κάνουμε εμείς μετά την απελευθέρωση».
«Όχι μόνο θα την κάνουμε τώρα, με τους Γερμανούς, αλλά επικεφαλής της επιτροπής ίδρυσης της Σχολής την οποία θα συστήσω θα είσαι εσύ Πέτρο, για να αποδείξουμε ότι το σχέδιο δεν είναι των κατακτητών αλλά ομόθυμα δικό μας».
Ο Πέτρος χλώμιασε. «Δεν υπάρχει καμία περίπτωση να συμπράξω σε αυτό. Και ακόμη περισσότερο, θα δημοσιοποιήσω τις αντιρρήσεις μου προφορικά και γραπτά με τον πιο κατηγορηματικό τρόπο».
«Αν δεν δεχτείς, θα απολυθείς από το Πανεπιστήμιο» είπε στεγνά ο Λογοθετόπουλος. «Στο εγγυώμαι προσωπικά. Αύριο κιόλας θα μεριμνήσω να λάβεις την πρώτη έμπρακτη ειδοποίηση».
Ήταν βράδυ, είχα βάλει τον Σωκράτη για ύπνο και καθόμουν στο τραπέζι. Η λάμπα φώτιζε ζωηρά τις εφημερίδες που ξαναδιάβαζα. Έπιασα τυχαία ένα βιβλίο. «Στις ώρες της πίκρας φαντάζομαι σφαίρες από σάπφειρο, από μέταλλο. Είμαι κυρίαρχος της σιωπής… Ο αέρας είναι ακίνητος. Πόσο μακρυά είναι τα πουλιά και οι πηγές! Αυτό δεν μπορεί να είναι παρά το τέλος του κόσμου, προχωρώντας».
Εκείνη τη στιγμή άνοιξε η πόρτα και μπήκε ο Πέτρος. «Ο Λογοθετόπουλος έβγαλε διάταγμα που απαγορεύει στους καθηγητές να έχουν δύο θέσεις. Αυτό σημαίνει ότι εκδιώκομαι από τον Ευαγγελισμό, αλλά θα παραμείνω στο Αρεταίειο. Ξέρω όμως ότι αν συνεχίσω να τον πολεμάω είναι θέμα χρόνου να με διώξει και από εκεί. Οι περισσότεροι καθηγητές της Ιατρικής, και όχι μόνο, τον γλείφουν και προσπαθούν να τον κολακεύουν. Μόνο ο Λούρος, ο Χωρέμης κι εγώ αντιδρούμε».
«Σκέψου το μήνυμα του Κωστή Παλαμά προς όλους μας τον Φεβρουάριο, στις διαδηλώσεις της 25ης Μαρτίου στο Πεδίο του Άρεως, στα Εξάρχεια, ακόμη και εδώ, στην πλατεία Κολωνακίου, πώς ξαφνιάστηκαν οι Γερμανοί και χτυπούσαν στα τυφλά. Μπροστά σε αυτά, όσα βιώνουμε εμείς είναι το λιγότερο. Για να είσαι καλά, σημασία έχει να ακολουθήσεις τη συνείδησή σου. Ούτε ο Λογοθετόπουλος ούτε κανένας φον Λιστ θα μας κάμψει» του είπα.
«Πόσο τυχερός είμαι που είμαστε μαζί, Νίκη» είπε ο Πέτρος και με αγκάλιασε. Ήταν μια φράση που μοιάζει κοινότοπη, τετριμμένη, αλλά εκείνη τη στιγμή για μένα είχε μεγάλη σημασία. Οι μέρες που είχα ζήσει ως «κυρία καθηγητού» τελείωναν, η ζωή μας θα άλλαζε. Ο Πέτρος σαν να κατάλαβε τι σκεφτόμουνα.
«Μέτρο της επιτυχίας δεν είναι να προσαρμοζόμαστε στη φορά των ανθρώπινων πραγμάτων και σε αυτό που μοιάζει λογικό, επειδή κάνει πιο εύκολη τη ζωή μας. Επιτυχία είναι να εκφράζουμε μια βούληση που μπορεί να αντιστέκεται, που δεν την απασχολεί να περισώσει τη σκέτη ύπαρξη, αλλά προτάσσει την αξιοπρέπεια και την αυτονομία μας από αυτό που μοιάζει αναπόδραστη εξέλιξη των πραγμάτων» μου είπε το επόμενο πρωί, όταν πια είχε πάρει τις αποφάσεις του.
Λίγες βδομάδες αργότερα ο Λογοθετόπουλος πραγματοποίησε την απειλή του και απέλυσε τον Πέτρο από καθηγητή του Πανεπιστημίου για «άρνηση υπηρεσίας», επειδή δεν είχε δεχτεί να συμμετάσχει στην επιτροπή για την Ιατρική Σχολή Θεσσαλονίκης. Η απόλυση πήρε δημοσιότητα και έγινε θέμα στις εφημερίδες. Η Σύγκλητος του Πανεπιστημίου και αρκετοί καθηγητές αντέδρασαν. Το υπουργείο Παιδείας της δωσιλογικής Κυβέρνησης έκανε έναν ελιγμό, διαβεβαιώνοντας ότι η ανάκληση της απόλυσης ήταν έτοιμη για υπογραφή. Έτσι η Σύγκλητος έκρινε ότι δεν χρειαζόταν να προχωρήσει σε άλλες ενέργειες.
Όμως ο Λογοθετόπουλος, ως αντιπρόεδρος της Κυβέρνησης και υπουργός Παιδείας, δεν ανακάλεσε ποτέ την απόλυση του Πέτρου. Λίγο αργότερα απολύθηκαν ο Λούρος και ο Χωρέμης, που είχαν συνταχθεί με τον Πέτρο. Μαζί με την απόλυση από το Πανεπιστήμιο τού αφαιρέθηκε και η διεύθυνση της Χειρουργικής κλινικής στο Αρεταίειο. Πλέον χειρουργούσε ως ιδιώτης γιατρός στην κλινική Άγιοι Ανάργυροι, στη λεωφόρο Βασιλίσσης Σοφίας. Οι πρώτες γέφυρες είχαν κοπεί».
