Τις τελευταίες εβδομάδες έχουμε πολλές ενδείξεις που συγκλίνουν προς το ίδιο μήνυμα. Από τις εκλογές στη Βραζιλία και τη Σερβία και τις μεγάλες κινητοποιήσεις σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες, με πρώτη την Γαλλία, μέχρι τις πρόσφατες αμερικάνικες εκλογές της 3ης Νοεμβρίου, τα επιφανειακά στάσιμα πολιτικά νερά έχουν δώσει τη θέση τους σε κυματισμούς που προέρχονται από υπόγεια, πλην όμως κοινωνικά ισχυρά, ρεύματα. Και ένα από αυτά τα ρεύματα είναι ο τρόπος με τον οποίο η τεχνητή νοημοσύνη γίνεται αντιληπτή από τις κουρασμένες και τεχνολογικά κορεσμένες δυτικές κοινωνίες. Το συγκεκριμένο ρεύμα κάνει αισθητή την ύπαρξη του με πολλούς και διαφορετικούς τρόπους, σε όλες τις δυτικές χώρες, ωστόσο στις ΗΠΑ άφησε βαθύτερο αποτύπωμα στο εκλογικό αποτέλεσμα. Κάτι απολύτως αναμενόμενο αν σκεφτεί κανείς ότι η παρούσα θητεία του Τραμπ ξεκίνησε με την εμφατική παρουσία όλων των μεγάλων αφεντικών της Σίλικον Βάλεϊ στην ορκωμοσία του και συνεχίστηκε με ένα ατελείωτο ράλι μέτρων ενίσχυσης, θωράκισης και γεωπολιτικής επιβολής της βιομηχανίας της τεχνητής νοημοσύνης σε ολόκληρη την αμερικάνικη σφαίρα επιρροής.
Η Τζένιφερ Ο’Κόνελ στους Irish Times γράφει ότι οι τιτάνες της Σίλικον Βάλεϊ έσκυψαν, υποκλινόμενοι, τόσο χαμηλά μπροστά στον Ντόναλντ Τραμπ, μετά τις εκλογές του 2024, που θα χρειάζονται φυσιοθεραπευτή για πολλά χρόνια. Το αξιοσημείωτο όμως, συνεχίζει, δεν είναι ότι δεν πρόβλεψαν ότι ο τραμπισμός κινδυνεύει να καταρρεύσει με πάταγο. Είναι ότι, παρά το γεγονός ότι συλλέγουν συστηματικά, μόνιμα και χωρίς να μας ρωτάνε, τα δεδομένα μας για να προβλέπουν κάθε μας αντίδραση, παρέβλεψαν την πιθανότητα οι ψηφοφόροι να απορρίψουν την ίδια την τεχνητή νοημοσύνη. «Ίσως αυτό συμβαίνει όταν διευθύνεις εταιρεία που αντιμετωπίζει τους ανθρώπους ως εμπόρευμα· ξεχνάς ότι έχουν δικό τους μυαλό».
Ας το πούμε πιο απλά. Οι εταιρείες που μοσχοπουλάνε την ικανότητα να μοντελοποιούν την ανθρώπινη συμπεριφορά και παρεμβαίνουν με χίλιους τρόπους, νόμιμους και παράνομους, στις εκλογικές διαδικασίες απέτυχαν να μοντελοποιήσουν το πιο προβλέψιμο πράγμα στη δημοκρατία: ότι οι άνθρωποι αντιδρούν και λένε όχι όταν νιώθουν ότι απειλούνται.
Τι έδειξαν οι κάλπες
Στις ενδιάμεσες εκλογές της 3ης Νοεμβρίου, οι ψηφοφόροι αποφάσισαν σε 41 τοπικά δημοψηφίσματα, σε δέκα πολιτείες, για περιορισμούς στα τεράστια κέντρα δεδομένων (data centers), τα εργοστάσια της τεχνητής νοημοσύνης. Σε 40 από τα 41 δημοψηφίσματα ψήφισαν υπέρ περιορισμών, μορατόριουμ ή απαγορεύσεων. Τρεις στους τέσσερις ψηφοφόρους δηλώνουν αντίθετοι σε ένα data center στην περιοχή τους, και πάνω από τους μισούς λένε ότι η τεχνητή νοημοσύνη και τα κέντρα δεδομένων βάρυναν σημαντικά στην ψήφο τους. Στο Τέξας, στην Τζόρτζια και στο Οχάιο εξελέγησαν κυβερνήτες που υποσχέθηκαν να παγώσουν τις νέες άδειες για κέντρα δεδομένων.
Προσοχή: αυτό δεν σημαίνει ότι τα data centers ήταν το πρώτο θέμα των εκλογών, άλλωστε αρκετοί υποψήφιοι που στήριξαν οι εταιρείες της τεχνητής νοημοσύνης εξελέγησαν. Δεν πρέπει, ούτε και μπορούμε να συμπεράνουμε ότι οι ψηφοφόροι απέρριψαν την τεχνητή νοημοσύνη ως τεχνολογία. Αυτό που απέρριψαν είναι η βεβαιότητα του Τραμπ και της ψηφιακής ολιγαρχίας ότι μια χούφτα δισεκατομμυριούχοι μπορούν να καθορίζουν που, πότε, πως και γιατί χρειάζονται data centers χωρίς να ρωτάνε ποτέ και κανέναν. Και κάτι ακόμα πιο σοβαρό: οι ψηφοφόροι απέρριψαν τις υστερικές κραυγές για την πρωτοκαθεδρία της τεχνητής νοημοσύνης και των επενδύσεων σε αυτή έναντι και σε βάρος όλων των υπόλοιπων κοινωνικών αναγκών τους.
Η συμμαχία Τραμπ και Σίλικον Βάλεϊ (broligarchy) στηρίχθηκε σε μια εμπορική ανταλλαγή: πολιτική προστασία, απορρύθμιση και ταχύτερες άδειες για data centers, με αντάλλαγμα άφθονο πολιτικό χρήμα, πρωτοκαθεδρία στις πλατφόρμες και δημόσιες υποκλίσεις. Ο Τιμ Κουκ, θυμίζει η Ο’Κόνελ, εμφανίστηκε στο Οβάλ Γραφείο με δώρο έναν γυάλινο δίσκο πάνω σε βάση από χρυσό 24 καρατιών. Ο Μασκ ξόδεψε 446 εκατομμύρια δολάρια για να έχουν οι Ρεπουμπλικανοί το πάνω χέρι, από τα οποία 150 εκατομμύρια για τον Κεν Πάξτον, που ήθελε να κάνει το Τέξας κόμβο data centers. Ο Πάξτον έχασε από τον Τζέιμς Ταλαρίκο, που υπόσχεται αυστηρή ρύθμιση της τεχνητής νοημοσύνης και των data centers. Το δίκτυο Leading the Future, με χρήματα της εταιρείας Andreessen Horowitz και του προέδρου της OpenAI Γκρεγκ Μπρόκμαν, έριξε 4,8 εκατομμύρια στη Νότια Καρολίνα για τη Ρεπουμπλικανή Ντάρλιν Γκράχαμ. Η αντίπαλός της τη βάφτισε «Data Center Darline» και κέρδισε, σε μια πολιτεία που ο Τραμπ είχε κερδίσει με τεράστια διαφορά.
Στο αφήγημα της broligarchy η τεχνητή νοημοσύνη ήταν απλός αιθέρας, άυλη, αναπόφευκτη, υπερκομματική και έξω και πάνω από την πολιτική. Οι κάτοικοι όμως του Οχάιο και της Τζόρτζια την είδαν αλλιώς: άφθονο τσιμέντο, γραμμές μεταφοράς, νερό που λιγοστεύει και, κυρίως, λογαριασμοί ρεύματος που ανεβαίνουν. Το 72% όσων αντιτίθενται στα data centers επικαλείται το κόστος της ηλεκτρικής ενέργειας.
Τα μοντέλα της τεχνητής νοημοσύνης χρησιμοποιούνται για να μετρούν προτιμήσεις, κλικ και καταναλωτικές συνήθειες, αποτυγχάνουν όμως παταγωδώς να αποτυπώσουν το αίσθημα της αδικίας. Ο πολίτης πληρώνει ακριβότερο ρεύμα για να ανέβει η αξία μιας εταιρείας η οποία θα ανταγωνίζεται με τα νοικοκυριά για το νερό του δήμου του, ενώ ταυτόχρονα, η ίδια παρέα ανθρώπων που σου λένε πως η τεχνητή νοημοσύνη θα σου πάρει τη δουλειά ζητούν και την ψήφο σου για την περαιτέρω επέκταση της.
Από την κάλπη στο χρηματιστήριο και στην πραγματική ζωή
Η πολιτική ζημιά έγινε γρήγορα οικονομική. Στις 5 Νοεμβρίου ο Nasdaq έπεσε 5,5% (η χειρότερη μέρα του από τον Απρίλιο του 2025) και χάθηκαν περίπου 2,5 τρισεκατομμύρια δολάρια χρηματιστηριακής αξίας. Η Nvidia υποχώρησε 9,3%. Αρκετές προσωπικές περιουσίες συρρικνώθηκαν μέσα σε μία μέρα.
Προφανώς και αυτό δεν πειράζει καθόλου. Κάποιοι πολύ πλούσιοι μπορεί να γίνουν λιγότερο πλούσιοι, όμως αυτή η απότομη πτώση έρχεται κάπως να προσγειώσει στην πραγματικότητα έναν κλάδο του οποίου τα σχέδια δαπανών και οι αποτιμήσεις στηρίζονται σε αστήρικτες, πλην όμως μυθολογικά επικές, προσδοκίες για μελλοντικά κέρδη. Την ίδια άποψη έχουν ο επικεφαλής έρευνας της Goldman Sachs και ο νομπελίστας Ντάρον Ατζέμογλου: η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να μεταμορφώσει την οικονομία, αλλά αυτό καθόλου δεν σημαίνει ότι οι επενδυτές θα πάρουν τα λεφτά τους πίσω.
Υπάρχει όμως και κάτι ακόμα. Εδώ και αρκετά χρόνια, έχουμε συνηθίσει να βλέπουμε τις αγορές να τιμωρούν τις κάλπες: μια «λάθος» ψήφος, και τα spreads ανεβαίνουν, τα κεφάλαια φεύγουν, και τελικά οι κυβερνήσεις συμμορφώνονται. Στην Ελλάδα το ξέρουμε καλύτερα από τον καθένα. Αυτή τη φορά η κατεύθυνση αντιστράφηκε. Οι κάλπες τιμώρησαν τις αγορές και τις ανάγκασαν σε έναν ορισμένο εξορθολογισμό. Πρόκειται για μία υπενθύμιση της δύναμης που ακόμα έχουν οι πολίτες, ακόμα και απέναντι σε ορισμένες από τις ισχυρότερες εταιρείες του κόσμου.
Και κάπου εδώ, αξίζει να σκεφτούμε λίγο παραπάνω την ουσία. Η συζήτηση για την τεχνητή νοημοσύνη απέκτησε πολιτικό περιεχόμενο και σημαντικό ειδικό βάρος μόλις έπαψε να περιορίζεται μεταξύ των ειδικών και να αφορά αλγορίθμους, οριοθετήσεις και παγκόσμιους κινδύνους. Έγινε πολιτικά υπολογίσιμη μόλις μπήκε στην ατζέντα της καθημερινότητας των πολιτών: κόστος ζωής, τιμές ενέργειας, νερό, εργασία, προστασία των παιδιών, επιρροή του μεγάλου χρήματος. Ο Σέροντ Μπράουν στο Οχάιο δεν έκανε σεμινάριο για τα γλωσσικά μοντέλα. Είπε ότι τα data centers πρέπει να πληρώνουν όλο το κόστος του ρεύματός τους, για να μην το πληρώνουν τα νοικοκυριά. Η Άνι Άντριους στη Νότια Καρολίνα έβαλε την τεχνολογία δίπλα στην ασφάλεια των παιδιών στο διαδίκτυο και μίλαγε για σχολεία χωρίς κινητά. Ο Ταλαρίκο στο Τέξας περιέγραψε την ψηφοφορία ως δημοψήφισμα για «τους δισεκατομμυριούχους που κατέχουν τους αλγορίθμους των social media, τα ειδησεογραφικά κανάλια και τους πολιτικούς».
Όσο η τεχνητή νοημοσύνη συζητείται αποκομμένα από την καθημερινή ζωή, ως ζήτημα καινοτομίας, ανταγωνιστικότητας ή ηθικής των μηχανών, η κουβέντα μονοπωλείται από ειδικούς, προμηθευτές και ιδιοκτήτες. Όταν όμως η συζήτηση στρέφεται στην πολιτική οικονομία της τεχνητής νοημοσύνης, όταν συνδέεται με το ποιος πληρώνει, ποιος κερδίζει και ποιος αποφασίζει, αναπόφευκτα ο λόγος επιστρέφει στους πολίτες. Αυτή είναι η επιστροφή της Πολιτικής: η απαίτηση η Τεχνολογία να αποκαθηλωθεί από το προμηθεϊκό βάθρο που την έχουμε τοποθετήσει και να ελέγχεται όπως κάθε άλλη μορφή εξουσίας, η ανάγκη οι πάροχοι της τεχνολογίας και το κράτος να λογοδοτούν για το πως, πότε, που και με ποιους όρους θα κατασκευάζονται οι μεγάλες τεχνολογικές υποδομές .
Φυσικά κανείς δεν περιμένει θαύματα ούτε και εκδηλώσεις μετάνοιας από τη Μαφία της Σίλικον Βάλεϊ. Η Ο’Κόνελ προβλέπει ότι σύντομα θα δούμε πολλούς Δημοκρατικούς σε διοικητικά συμβούλια τεχνολογικών εταιρειών. Η μόνη αμετάβλητη αξία της Silicon Valley, γράφει, είναι ότι η ιδεολογία έρχεται δεύτερη μετά το συμφέρον. Αλλά, ακριβώς γι’ αυτόν το λόγο, οι πολίτες έχουν κάθε λόγο να διατηρήσουν και να εντείνουν την πολιτική πίεση.
Και η Ελλάδα;
Το μήνυμα είναι σαφές. Αν στις Ηνωμένες Πολιτείες, στην καρδιά της τεχνολογικής ισχύος και με έναν πρόεδρο που κυβερνά σε συμμαχία με τους πλουσιότερους ανθρώπους του πλανήτη, η επιστροφή της πολιτικής, οι αντιστάσεις και η λαϊκή ψήφος μπορούν να αμφισβητήσουν τη συμμαχία της broligarchy με τον Τραμπ, τότε δεν έχουμε κανέναν λόγο να θεωρούμε δεδομένη και ακλόνητη τη στάση της όποιας ελληνικής κυβέρνησης και τη σχέση της με τα μεγάλα συμφέροντα. Ούτε στην ενέργεια, ούτε στα data centers, ούτε στην τσιμεντοποίηση των νησιών, ούτε στο ποιος σηκώνει το κόστος της «πράσινης» και της «ψηφιακής» μετάβασης. Το επιχείρημα ότι «έτσι είναι ο κόσμος και όποιος αντιδρά μένει πίσω» μόλις κατέρρευσε εκεί όπου ήταν πανίσχυρο. Οι εταιρείες που ήθελαν να προβλέπουν τα πάντα έμαθαν ότι η δημοκρατία παραμένει ο χώρος του απρόβλεπτου. Το ερώτημα για εμάς, για την Ελλάδα, είναι αν θα διεκδικήσουμε το απρόβλεπτο ή θα υποταχθούμε στη «σταθερότητα» των τελευταίων μισθών στην Ευρώπη και των επιδομάτων – φιλοδωρημάτων...
(Ο Αντώνης Μαυρόπουλος είναι σύμβουλος κυκλικής οικονομίας και συγγραφέας. Τα βιβλία του «Waste Side Stories Απόβλητοι – Απόβλητα και Μεταβολικά Ρήγματα» και «Τεχνητή Νοημοσύνη – Άνθρωπος, Φύση, Μηχανές» κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Τόπος)
