Η επικύρωση του παράνομου Τουρκολυβικού μνημονίου οριοθέτησης (2019) από τη Βουλή της (Δυτικής) Λιβύης ήταν «ένα ατύχημα που περίμενε στο χρόνο να συμβεί» (an accident waiting to happen). Συνέβη επτά χρόνια μετά τη σύναψη του. Η Ελλάδα λέγει το υπουργείο Εξωτερικών «απορρίπτει» (sic) τη σχετική απόφαση της Βουλής λες και έχει αρμοδιότητα να αποδέχεται ή να απορρίπτει κοινοβουλευτικές αποφάσεις άλλης χώρας. «Θεωρεί άκυρη» θα ήταν η ενδεδειγμενη διατύπωση. Εν πάση περιπτώσει σημασία έχει ότι η χώρα μας υπέστη στρατηγική ήττα από την επικύρωση η οποία προσδίδει ισχυρότερη εσωτερική νομιμότητα στο εκτός διεθνούς δικαίου μνημόνιο. Η επικύρωση αποτελεί την κορύφωση της διαδικασίας που προωθούσε εδώ και καιρό η Τουρκία για τη βελτίωση των σχέσεων με το καθεστώς της Δ. Λιβύης της οικογένειας Χαφτάρ. Το κατάφερε αξιοποιώντας και οικονομικές συναλλαγές. Έτσι ο υιός Χαφτάρ ενεγκαλίσθη τον πρόεδρο Ερντογάν και εγκατέλειψε την Ελλάδα η οποία κατέβαλε προσπάθειες για την εμβάθυνση των σχέσεων. Αλλά εις μάτην. Μέχρι και ο πρόεδρος της Βουλής Ακίλα Σάλεχ απομακρύνθηκε από τη θέση του για να διευκολυνθεί η επικύρωση. Ο Σάλεχ ήταν αντίθετος στο μνημόνιο και το 2020 η Βουλή είχε υιοθετήσει ψηφίσματα ενάντια στην επικύρωσή του.
Η επικύρωση του Μνημονίου καθιστά εξόχως δύσκολη την ακύρωσή του πλέον (οι αντιδράσεις, ΕΕ κ.α., δεν παράγουν πρακτικές συνέπειες). Έτσι η Τουρκία εδραιώνει τη θέση της σε Λιβύη και Αν. Μεσόγειο. Εάν δει κάποιος το σχετικό χάρτη εύκολα διαπιστώνει τι σημαίνει το Μνημόνιο για Λιβύη και Ελλάδα. Τουρκία και Λιβύη, χωρίς να έχουν «απέναντι ή παρακείμενες ακτές», τέμνουν με οριοθέτηση την Αν. Μεσόγειο αγνοώντας πλήρως την επήρρεια των Ελληνικών νησιών περιλαμβανομένης και της Κρήτης. Ένας βασικός στόχος επομένως της Τουρκίας φαίνεται ότι επετεύχθη – να προωθήσει το ρόλο της ως ρυθμιστική δύναμη της Αν. Μεσογείου.
Και εδώ υπεισέρχεται η μεγάλη εικόνα που ερμηνεύει τις αντιδράσεις και πολιτική της Τουρκίας. Πρώτα απ’ όλα η εκχώρηση οικοπέδων για έρευνες υδρογοναθράκων (σε αμερικανικούς κολοσσούς) νοτίως της Κρήτης με βάση την (εθνική) οριοθέτηση της μέσης γραμμής (ν. 4001/2011) ήταν μαθηματικώς βέβαιο ότι θα προκαλούσε την αντίδραση Λιβύης και Τουρκίας. Και την προκάλεσε (επιστολή σε ΟΗΕ). Αυτό όμως που επίσης ήταν δύσκολο να δεχθεί η Τουρκία ήταν η (νόμιμα σχεδιαζόμενη;) επέκταση των χωρικών υδάτων νοτίως της Κρήτης και του Καστελλόριζου στα 12 ν.μ. Η επίσπευση της επικύρωσης του Μνημονίου αποτελεί και μια προσπάθεια να αποτραπεί η επέκταση. Παρά ταυτα, ορισμένοι προτείνουν επεκταση ως αντιδραση στην επικύρωση(!) τη στιγμη που περιπλέκονται οι ελληνολιβυκές συνομιλίες οριοθέτησης θαλάσσιων ζωνών.
Η μεγάλη εικόνα όμως ορίζεται καθοριστικά για την Τουρκία από τη δυναμικά εξελισσόμενη σχέση της Ελλάδας με το Ισραήλ, ιδιαίτερα μετά τις αποφάσεις για την «Ασπίδα του Αχιλλέα» με ισραηλινή υψηλή τεχνολογία. Η Τουρκία θεώρησε ότι επιχειρείται η περικύκλωσή της και η επέκταση της οιονεί κυριαρχίας του Ισραήλ όχι μόνο στην Αν. Μεσόγειο αλλά και στο Αιγαίο. Μια εσφαλμένη πρόσληψη που παράγει όμως συνέπειες και αντιδράσεις. Μεταξύ άλλων και η επικύρωση του Μνημονίου.
Μολονότι το Μνημόνιο εξακολουθεί να παραμένει έκνομο σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο (Σύμβαση για το Δίκαιο της Θάλασσας – UNCLOS), η ακύρωσή του απ’ εδώ και πέρα καθίσταται εξαιρετικά δύσκολη έως αδύνατη. Το Διεθνές Δικαστήριο (ΔΔΧ) θα μπορούσε βεβαίως να το ακυρώσει αλλά ρεαλιστική προοπτική για παραπομπή του δεν υπάρχει.
Ως μακροχρόνια στρατηγική η Ελλάδα εμφανώς θα πρέπει να ακολουθήσει μια εμφανώς πιό συμπεριληπτική πολιτική για την Αν. Μεσόγειο (πέρα από τη σχέση με το Ισραήλ). Ο πρωθυπουργός είχε προτείνει παλαιότερα τη διάσκεψη 5+5 για τη Μεσόγειο. Δεν προχώρησε. Θα πρέπει να επανέλθει με επιμονή στην υλοποίησή της. Είναι ίσως η στρατηγική για να αποφύγουμε πλέον δυσάρεστες εξελίξεις...
(Ο Π.Κ. Ιωακειμίδης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ), πρώην πρεσβευτής – σύμβουλος του ΥΠΕΞ και μέλος της συμβουλευτικής επιτροπής του ΕΛΙΑΜΕΠ- Το άρθρο αποτελεί αναδημοσίευση από την εφημερίδα «Τα Νέα»)
