Η φράση της Προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής ότι η Ένωση είναι ταυτόχρονα «ισχυρότερη από ποτέ» και «πιο επισφαλής από ποτέ» συμπυκνώνει, την πραγματική κατάσταση της Ευρώπης. Η ομιλία, της 16ης Σεπτεμβρίου 2026, δεν ήταν απλώς μια ετήσια παράθεση πρωτοβουλιών. Ήταν η παραδοχή ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση, εάν θέλει να επιβιώσει στο νέο διεθνές περιβάλλον, πρέπει να μετατραπεί από μια μεγάλη αγορά, σε μια πολιτική Ένωση που αποφασίζει, χρηματοδοτεί, προστατεύει και αναλαμβάνει ευθύνη.
Στην ομιλία της, η Φον ντερ Λάιεν, συνέδεσε την οικονομική ανταγωνιστικότητα, την ενεργειακή ανεξαρτησία, την άμυνα, τη δημοκρατική ανθεκτικότητα, τη μετανάστευση, την κλιματική προσαρμογή και τις νέες διεθνείς συμμαχίες σε μία κοινή στρατηγική για την οικοδόμηση μιας περισσότερο αυτόνομης Ευρώπης.
Αυτή είναι μια σημαντική πολιτική μετατόπιση. Δεν είναι, όμως, ακόμη ολοκληρωμένη θεσμική μεταρρύθμιση.
Από την Ένωση των κανόνων στην Ένωση της κοινής κυριαρχίας
Η Πρόεδρος αναγνώρισε ότι τα ευρωπαϊκά δόγματα, οι θεσμοί και οι διαδικασίες λήψης αποφάσεων έχουν σχεδιαστεί για έναν διαφορετικό κόσμο. Παράλληλα εξήγγειλε Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Ασφάλειας, ευρωπαϊκό πρωτόκολλο έκτακτης ασφάλειας, νέο καθεστώς σύνδεσης με τον Καναδά, νέους ίδιους πόρους, τραπεζικό πακέτο και κοινά εργαλεία κλιματικής ασφάλισης. Δηλαδή μια ατζέντα με σχεδόν συνταγματικό περιεχόμενο.
Το κενό είναι ότι δεν διευκρίνισε με ποιες διαδικασίες θα λαμβάνονται οι αποφάσεις, ποιος θα λογοδοτεί και πώς θα αποτρέπονται τα βέτο που συχνά παραλύουν την Ένωση.
Το νέο «Κογκρέσο της Ευρώπης» που ανακοίνωσε δεν πρέπει να εξελιχθεί σε ακόμη μία επετειακή ή επικοινωνιακή διοργάνωση. Μπορεί να αποτελέσει τη δημοκρατική Συνέλευση για το μέλλον της Ευρώπης, με συγκεκριμένη εντολή:
-διεύρυνση της ειδικής πλειοψηφίας σε ζητήματα εξωτερικής πολιτικής, κυρώσεων και ασφάλειας, με εγγυήσεις για τα μικρότερα κράτη,
-πραγματικό δικαίωμα νομοθετικής πρωτοβουλίας και ισχυρότερο δημοσιονομικό έλεγχο για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο,
-ουσιαστική συμμετοχή εθνικών κοινοβουλίων, Περιφερειών, κοινωνικών εταίρων και πολιτών,
-κοινή ευρωπαϊκή δημοσιονομική ικανότητα για τη χρηματοδότηση ευρωπαϊκών δημόσιων αγαθών.
Η εθνική αποδοχή των ευρωπαϊκών πολιτικών δεν μπορεί να επιτευχθεί με περισσότερη «επικοινωνία από τις Βρυξέλλες». Απαιτεί συνδιαμόρφωση, διαφάνεια και δίκαιη κατανομή των βαρών και των ωφελειών. Η απλοποίηση πρέπει να σημαίνει κοινούς κανόνες, γρήγορες διαδικασίες και ενιαίες ψηφιακές υπηρεσίες, όχι απορρύθμιση, υποχώρηση των εργασιακών και περιβαλλοντικών προτύπων ή μεταφορά εξουσιών χωρίς δημοκρατικό έλεγχο.
Δημοκρατική ανθεκτικότητα σημαίνει και κοινωνική ασφάλεια
Η αναφορά στη διάδοση της παραπληροφόρησης, στην ξένη παρέμβαση και στην άνοδο αντιδημοκρατικών και αντιευρωπαϊκών δυνάμεων ήταν απολύτως αναγκαία. Θετική είναι επίσης η σύνδεση της χρηματοδότησης των κρατών μελών με τον σεβασμό του κράτους δικαίου και των θεμελιωδών δικαιωμάτων.
Ωστόσο, η δημοκρατική ανθεκτικότητα δεν οικοδομείται μόνο με μηχανισμούς αντιμετώπισης της παραπληροφόρησης. Οι αντιευρωπαϊκές δυνάμεις αναπτύσσονται πάνω στην ανασφάλεια, στην ακρίβεια, στη στεγαστική κρίση, στις περιφερειακές ανισότητες και στην αίσθηση ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται μακριά από τους πολίτες.
Η ομιλία περιέλαβε θετικές αναφορές στην ποιοτική εργασία, στη φροντίδα, στη στέγη και στο «δικαίωμα παραμονής» των πολιτών στον τόπο τους. Αυτές, όμως, πρέπει να αποκτήσουν την ίδια δεσμευτικότητα που αποκτούν η δημοσιονομική πειθαρχία και οι αμυντικές δαπάνες. Η Ευρώπη θα γίνει αποδεκτή ως εγγυητής της δημοκρατίας, όταν αποδεικνύει ότι εγγυάται και την αξιοπρεπή καθημερινότητα.
Ισχυρός ευρωπαϊκός πυλώνας μέσα στο ΝΑΤΟ
Η πρόταση για ένα ευρωπαϊκό πρωτόκολλο αντίστοιχο με το άρθρο 4 του ΝΑΤΟ είναι πολιτικά σημαντική. Δεν πρόκειται για αυτόματη στρατιωτική συνδρομή, αλλά για μηχανισμό άμεσης σύγκλισης και συντονισμένης αντίδρασης όταν ένα κράτος μέλος αντιμετωπίζει υβριδική επίθεση, σαμποτάζ, κυβερνοεπίθεση ή παραβίαση που βρίσκεται κάτω από το κατώφλι της ένοπλης σύγκρουσης. Η Πρόεδρος πρότεινε επίσης ένα Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Ασφάλειας με τη συμμετοχή εταίρων όπως ο Καναδάς, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Νορβηγία και η Ουκρανία.
Η κατεύθυνση είναι ορθή, εφόσον ενισχύει τον ευρωπαϊκό πυλώνα του ΝΑΤΟ και δεν δημιουργεί μια παράλληλη, ασαφή ή ανεξέλεγκτη δομή. Το νέο Συμβούλιο δεν μπορεί να λειτουργήσει ως άτυπο διευθυντήριο ισχυρών κρατών, παρακάμπτοντας τα θεσμικά όργανα της ΕΕ και το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο.
Ιδιαίτερη σημασία για την Ελλάδα και την Κύπρο έχει η δέσμευση ότι η Ευρώπη θα υπερασπιστεί «κάθε τετραγωνικό μέτρο» του εδάφους της. Η ευρωπαϊκή ασφάλεια δεν μπορεί να είναι γεωγραφικά επιλεκτική.Πρέπει να καλύπτει με την ίδια συνέπεια, την ανατολική πτέρυγα, τη Μεσόγειο, το Αιγαίο και τα σύνορα κάθε κράτους μέλους.
Παράλληλα, η ευρωπαϊκή άμυνα χρειάζεται κοινές προμήθειες, διαλειτουργικότητα, ευρωπαϊκή παραγωγή και δημοκρατικό έλεγχο. Δεν μπορεί να μετατραπεί σε μηχανισμό εγγυημένων υπερκερδών για λίγες βιομηχανίες ούτε να χρηματοδοτηθεί εις βάρος της ΚΑΠ, της συνοχής και του κοινωνικού κράτους.
Ο Καναδάς και η νέα γεωγραφία των ευρωπαϊκών συμμαχιών
Η πρόταση να ανοίξει ο δρόμος για τον Καναδά ως πρώτο «συνδεδεμένο μέλος» αποτελεί ίσως, τη μεγαλύτερη γεωπολιτική καινοτομία της ομιλίας. Η Φον ντερ Λάιεν πρότεινε τη μετάβαση από τη CETA σε μια «Συμμαχία για το Μέλλον», με συνεργασία στη βιομηχανία, στην άμυνα, στην ενέργεια, στις κρίσιμες πρώτες ύλες, στις μπαταρίες, στην τεχνητή νοημοσύνη, στην κυβερνοασφάλεια και στην Αρκτική.
Πρόκειται για μια καθαρή στρατηγική διαφοροποίησης των ευρωπαϊκών εξαρτήσεων, έστω κι αν η ίδια τόνισε ότι η συνεργασία δεν στρέφεται εναντίον τρίτων. Αναπόφευκτα, όμως, αποτυπώνει την αναζήτηση μεγαλύτερης αυτονομίας από τις πιέσεις της σημερινής αμερικανικής πολιτικής.
Το «συνδεδεμένο μέλος» φυσικά δεν αποτελεί σήμερα προβλεπόμενη κατηγορία των ευρωπαϊκών Συνθηκών. Χρειάζονται επομένως σαφή κριτήρια, θεσμική βάση, οικονομικές υποχρεώσεις και δημοκρατική λογοδοσία. Διαφορετικά, υπάρχει κίνδυνος να δημιουργηθεί μια Ευρώπη «πολλών ταχυτήτων» χωρίς κανόνες ή να υποβαθμιστεί η προοπτική πλήρους ένταξης της Ουκρανίας, της Μολδαβίας και των Δυτικών Βαλκανίων.
Η αναθεώρηση της CETA πρέπει, επίσης, να περιλαμβάνει αυστηρές κοινωνικές και περιβαλλοντικές ρήτρες, προστασία της ευρωπαϊκής γεωργίας, ιχνηλασιμότητα των ορυκτών, σεβασμό των δικαιωμάτων των αυτοχθόνων πληθυσμών και αμοιβαιότητα στις δημόσιες προμήθειες. Η στρατηγική αυτονομία δεν σημαίνει, αντικατάσταση μιας εξάρτησης από μία άλλη.
Η Θέουτα, ως δοκιμασία ευρωπαϊκής αλληλεγγύης
Η δήλωση ότι «η Θέουτα είναι Ευρώπη» αναγνωρίζει ότι τα εξωτερικά σύνορα δεν αποτελούν αποκλειστική ευθύνη του κράτους πρώτης υποδοχής. Θετική είναι και η αναφορά σε νόμιμες οδούς, σε θέσεις εργασίας, δεξιότητες και επενδύσεις στις χώρες προέλευσης.
Ωστόσο, η προβλεπόμενη προσωρινή «ευελιξία» στις διαδικασίες σε περίπτωση εργαλειοποιημένων μεταναστευτικών ροών χρειάζεται αυστηρές δικλίδες. Δεν μπορεί να σημαίνει αναστολή του δικαιώματος ασύλου, επαναπροωθήσεις, περιορισμό της δικαστικής προστασίας ή μόνιμο καθεστώς εξαίρεσης.
Η θέση για μια προοδευτική μεταναστευτική πολιτική δεν είναι πολιτική χωρίς σύνορα. Είναι πολιτική συνόρων με κανόνες, ασύλου με δικαιώματα, εργασίας χωρίς εκμετάλλευση και ένταξης χωρίς κοινωνικό ντάμπινγκ.
Η αλληλεγγύη πρέπει να σημαίνει δεσμευτικό επιμερισμό ευθύνης, χρηματοδότηση των συνοριακών περιοχών, μετεγκαταστάσεις, νόμιμες οδούς, ένταξη με πλήρη εργασιακά δικαιώματα και αξιοπρεπείς επιστροφές με εγγυήσεις. Ό,τι ισχύει για τη Θέουτα οφείλει να ισχύει και για την Κρήτη, το Αιγαίο, την Ιταλία και κάθε ευρωπαϊκό σύνορο.
Νέοι ίδιοι πόροι, το μεγάλο αναπάντητο ερώτημα
Η δήλωση ότι «κάθε σύγχρονος προϋπολογισμός χρειάζεται νέους ίδιους πόρους» αποτελεί σημαντική πολιτική παραδοχή. Η Πρόεδρος, όμως, δεν προσδιόρισε από πού θα προέλθουν.
Μια προοδευτική χρηματοδοτική πρόταση θα μπορούσε να στηριχθεί σε:
- ευρωπαϊκό φόρο χρηματοπιστωτικών συναλλαγών,
- δίκαιη συνεισφορά των μεγάλων ψηφιακών ομίλων και των έκτακτων υπερκερδών,
- σταθερό ευρωπαϊκό μερίδιο από τα έσοδα του μηχανισμού συνοριακής προσαρμογής άνθρακα και του συστήματος εμπορίας ρύπων,
- συντονισμένη ελάχιστη φορολόγηση εξαιρετικά μεγάλων περιουσιών,
- μόνιμη δυνατότητα κοινού ευρωπαϊκού δανεισμού για ευρωπαϊκά δημόσια αγαθά.
Η βασική αρχή μπορεί να είναι, οι νέες κοινές προτεραιότητες με νέους κοινούς πόρους. Η άμυνα, η Ουκρανία και η βιομηχανική πολιτική δεν μπορούν να χρηματοδοτηθούν περικόπτοντας τη νέα ΚΑΠ, τα Ταμεία Συνοχής, την κοινωνική πολιτική και την πράσινη μετάβαση.
Αντίστοιχα, το νέο τραπεζικό πακέτο δεν πρέπει να περιοριστεί στην απορρύθμιση στο όνομα της «απλοποίησης». Χρειάζεται ολοκλήρωση της Τραπεζικής Ένωσης, κοινή προστασία καταθέσεων, ενιαίος μηχανισμός διαχείρισης κρίσεων και κατεύθυνση των ευρωπαϊκών αποταμιεύσεων προς παραγωγικές, πράσινες και κοινωνικές επενδύσεις. Η μεγαλύτερη «όρεξη για κίνδυνο»,δεν μπορεί να σημαίνει ιδιωτικοποίηση των κερδών και κοινωνικοποίηση των ζημιών.
Κλιματική ασφάλιση, νερό και διατροφική ασφάλεια
Η αναγνώριση ότι μόνο περίπου το 25% των καταστροφικών απωλειών καλύπτεται από ιδιωτική ασφάλιση και ότι οι εθνικοί προϋπολογισμοί λειτουργούν ως ασφαλιστής έσχατης ανάγκης αποτελεί σημαντική μετατόπιση από τη συζήτηση μόνο για τη μείωση των εκπομπών προς την πρόληψη και την προσαρμογή. Η εξαγγελθείσα Συμμαχία Κλιματικής Ασφάλισης χρειάζεται, όμως, σαφή δημόσιο και κοινωνικό χαρακτήρα. Η Επιτροπή προανήγγειλε επίσης πλαίσιο κλιματικής ανθεκτικότητας, σχέδιο καυσώνων και ευρωπαϊκή πρωτοβουλία για το νερό.
Η ασφάλιση δεν μπορεί να υποκαταστήσει την πρόληψη ούτε να μετατρέψει τις κλιματικά ευάλωτες περιοχές σε οικονομικά «μη ασφαλίσιμες». Χρειάζεται ένα σύστημα τριών επιπέδων. Δημόσιες επενδύσεις πρόληψης, προσιτή ασφαλιστική κάλυψη με κοινωνικά κριτήρια και ευρωπαϊκός μηχανισμός αντασφάλισης για τις καταστροφές συστημικής κλίμακας.
Το νερό πρέπει να αντιμετωπιστεί ως κοινό δημόσιο αγαθό και όχι ως νέο πεδίο κερδοσκοπίας. Η ευρωπαϊκή πρωτοβουλία οφείλει να περιλαμβάνει δεσμευτικούς στόχους περιορισμού των διαρροών, χρηματοδότηση των δικτύων μέσω ΚΑΠ και Συνοχής, επαναχρησιμοποίηση νερού, εκσυγχρονισμό της άρδευσης και διακρατική διαχείριση των λεκανών απορροής.
Τέλος, η διατροφική ασφάλεια δεν εξασφαλίζεται μόνο με περισσότερη παραγωγή. Προϋποθέτει δίκαιο εισόδημα για τον παραγωγό, προστασία της γεωργικής γης, στήριξη νέων αγροτών, Τράπεζες Διαχείρισης Αγροτικής Γης, στρατηγικά αποθέματα, ισχυρές τοπικές αλυσίδες και μια νέα ΚΑΠ προσανατολισμένη στην κλιματική ανθεκτικότητα και όχι αποκλειστικά στην έκταση.
Το πολιτικό συμπέρασμα
Η ομιλία άνοιξε τον δρόμο για μια διαφορετική Ευρώπη, αλλά δεν παρουσίασε ακόμη το ολοκληρωμένο σχέδιο μετάβασης. Περιέγραψε μια Ένωση που θέλει να είναι γεωπολιτική δύναμη, εγγυητής ασφάλειας, βιομηχανικός φορέας, δημοκρατική ασπίδα και μηχανισμός κλιματικής προστασίας. Δεν απάντησε όμως πλήρως στα τρία κρίσιμα ερωτήματα: ποιος αποφασίζει, ποιος πληρώνει και ποιος προστατεύεται.
Οι προοδευτικές δυνάμεις δεν πρέπει ούτε να απορρίψουν την ανάγκη ευρωπαϊκής ισχύος ούτε να αποδεχθούν μια μονοδιάστατα στρατιωτική και συγκεντρωτική εκδοχή της. Οφείλουν να διεκδικήσουν μια Ευρώπη
- ισχυρή επειδή είναι δημοκρατική,
- αυτόνομη επειδή διαθέτει κοινούς πόρους
- ανθεκτική επειδή προστατεύει τους πολίτες, τις περιφέρειες και το κοινωνικό της μοντέλο.
Η Ευρώπη δεν θα ενωθεί μόνο επειδή φοβάται τους εξωτερικούς κινδύνους. Θα ενωθεί όταν πείσει τους λαούς της ότι η κοινή ευρωπαϊκή δράση είναι αποτελεσματικότερη, δικαιότερη και δημοκρατικότερη από την επιστροφή στους εθνικούς ανταγωνισμούς.
(Η Κατερίνα Μπατζελή είναι πρώην Υπουργός, βουλευτής και ευρωβουλευτής)
