Τριάντα πέντε χρόνια μετά το ιστορικό ερώτημα του Φράνσις Φουκουγιάμα για το αν η ιστορία έχει τελειώσει –με την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και την επικράτηση της φιλελεύθερης δημοκρατίας–, άρχισε μια συζήτηση που αμφισβήτησε και την παραμικρή ακόμη πιθανότητα να αληθεύει κάτι τέτοιο.
Το 2026, στην εποχή της κρίσης ηγεμονίας, δεν τίθεται πλέον ζήτημα αν η ιστορία έχει τελειώσει, αλλά αν ένα νέο κεφάλαιο της ιστορίας πρόκειται να γραφτεί. Η Μεσόγειος, μια περιοχή που για χιλιετίες βρισκόταν στο επίκεντρο ιστορικών σημείων καμπής, πρόκειται να αναδιαμορφωθεί πλήρως· αυτό δεν περιορίζεται σε κράτη όπως η Λιβύη, η Συρία και ο Λίβανος, τα οποία είναι στην καλύτερη περίπτωση ευάλωτα, αλλά και σε εδραιωμένα και φαινομενικά σταθερά κράτη, όπως η Ελλάδα, η Τουρκία και το Ισραήλ. Οι εξελίξεις στο Ιράν είναι το αποκορύφωμα μιας μακροχρόνιας αντιπαράθεσης, ενώ θα μπορούσε ενδεχομένως να θεωρηθεί ότι συνιστούν μια κυκλική διαδικασία γεωπολιτικής μετατόπισης και εξισορρόπησης. Το Ιράν ή η Περσία, πριν από το 1923, ήταν το ο βασικός δρων στο γεωπολιτικό τόξο από την Ινδία έως τη Μεσόγειο και η διαχωριστική ζώνη μεταξύ Βρετανίας και Ρωσίας. Επομένως, η περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου δεν θα πρέπει να ορίζεται στενά από τα παράκτια κράτη, αλλά να θεωρείται ως άξονας μιας ευρύτερης περιοχής από την ινδική υποήπειρο έως το Γιβραλτάρ και από τη Μαύρη Θάλασσα έως το Κέρας της Αφρικής και τον Ινδικό Ωκεανό.
Η περιοχή, η οποία τους τελευταίους δύο αιώνες βρίσκεται σε κατάσταση επαναπροσδιορισμού, πρώτα κατά τον 19ο αιώνα στο πλαίσιο του «Ανατολικού Ζητήματος» και στη συνέχεια κατά τον 20ό αιώνα λόγω του ιμπεριαλιστικού κατακερματισμού και των μετα-αποικιακών κρατών, αναδιαμορφώνεται επί του παρόντος από την ρητή ηγεμονική φιλοδοξία των Ηνωμένων Πολιτειών. Ειδικά με το παρεμβατικό Δόγμα Τρούμαν, τις πολιτικές του Αϊζενχάουερ και την κρίση του Σουέζ. Χαρακτηριστικά, ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, όταν αναφέρεται σε κράτη όπως η Σομαλία με υποτιμητικό τρόπο, δεν συνειδητοποιεί ότι η ανεπάρκεια της Σομαλίας δεν οφείλεται στην αδυναμία των Σομαλών να αυτοκυβερνηθούν, αλλά μάλλον αποτελεί καταγγελία της ευρωπαϊκής αποικιοκρατίας και του ιμπεριαλιστικού ανταγωνισμού. Υπό αυτή την έννοια, ο πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών, ο οποίος, παρεμπιπτόντως, υιοθετεί τα νεοσυντηρητικά επιχειρήματα, υποστηρίζει ότι ο αμερικανικός ιμπεριαλισμός θα αποφέρει καλύτερα αποτελέσματα. Ανεξάρτητα από τα αποτελέσματα, ολόκληρη η περιοχή αναδιαμορφώνεται και πολλά από τα σημερινά σύνορα δεν θα παραμείνουν ανέπαφα.
Το ξέσπασμα του πολέμου στο Ιράν και η σύγκρουση μεταξύ Πακιστάν και Αφγανιστάν, μόλις 48 ώρες πριν, όχι μόνο μεταδίδει τις ρεβιζιονιστικές τάσεις σε ολόκληρη την περιοχή, αλλά σηματοδοτεί και το τελευταίο κεφάλαιο μιας μεγάλης αντιπαράθεσης. Η προληπτική δράση των ΗΠΑ και του Ισραήλ δεν σχετίζεται απαραίτητα με τη βιαιότητα του ιρανικού καθεστώτος, αλλά μάλλον υποκινείται και καθοδηγείται από την αίσθηση ότι η διαπραγματευτική θέση του Ιράν πρόκειται να αλλάξει και η γεωπολιτική του σημασία αυξάνεται εκθετικά. Επομένως, είναι αδιάφορο το ποιος είναι ο στόχος και το όραμα της τρέχουσας αμερικανικής κυβέρνησης στην εξωτερική πολιτική ή αν η εγχώρια κοινή γνώμη το υποστηρίζει. Το τρέχον γεωπολιτικό παίγνιο στην περιοχή πηγάζει από την αδυναμία των Ηνωμένων Πολιτειών, έπειτα από είκοσι χρόνια στο Ιράκ και το Αφγανιστάν, την υπαρξιακή κρίση της Ευρωπαϊκής Ένωσης, την απονομιμοποίηση διεθνών θεσμών όπως τα Ηνωμένα Έθνη και το ΝΑΤΟ, τη μετατόπιση της παγκόσμιας εξουσίας προς την Κίνα και την Ινδία και τις πολλαπλές κρίσεις πέρα από τις ακτές της Μεσογείου, από τα μέτωπα της Ουκρανίας και του Πακιστάν έως τη βραδεία και σταθερή σύγκρουση στο Κέρας της Αφρικής, το Μαρόκο και την Αλγερία ως τη Δυτική Σαχάρα.
Με κάθε μέρα που περνά και καθώς η αναταραχή στο Ιράν εντείνεται, είναι σαφές ότι ολόκληρη η περιοχή θα επηρεαστεί και ότι είμαστε έτοιμοι να περάσουμε από την Pax Americana (Αμερικανική Ειρήνη) στην Trump Turbulence (Αναταραχή Τραμπ), η οποία θα μπορούσε να αποβεί καταστροφική, καθώς βασίζεται στην αυξανόμενη ανασφάλεια, στη νοσταλγία του ένδοξου παρελθόντος, αλλά και στη στρατιωτική βία και την ιστορική άγνοια για να ανακτήσει την προηγούμενη ηγεμονική της θέση. Αν και πολλοί έχουν θεωρήσει τον τρέχοντα πόλεμο στο Ιράν ως πόλεμο επιλογής (war of choice), το Δόγμα Τραμπ και το Make America Great Again προέρχονται από μια αναζήτησή μιας χαμένης αίγλης και ισχύος. Πρέπει να γίνει δεκτό ότι η εκλογή του Ντόναλντ Τραμπ δεν θα ήταν δυνατή χωρίς τις καταστροφικές αποφάσεις πολιτικής στο Ιράκ και το Αφγανιστάν και ότι η προσπάθεια να αναβιώσει και να ανακτήσει κανείς ένα ένδοξο παρελθόν είναι πάντα χειρότερη επιλογή. Η Ανατολική Μεσόγειος και το Ιράν έχουν, ιστορικά, σημαίνοντα ρόλο λόγω της θέσης τους σε σχέση με οικονομικά και πολιτικά συμφέροντα, και το να αγνοείς τα διδάγματα και τις παγίδες του παρελθόντος δεν σημαίνει ότι δημιουργείς λύσεις, αλλά ότι καθιστάς αναπόφευκτες νέες αποτυχίες. Σε ό,τι αφορά τον πολυγραφότατο Φουκουγιάμα, η ιστορία δεν περιορίζεται στις ερμηνείες του Μαρξ έναντι του Βέμπερ, αλλά πρέπει να συμπεριλαμβάνει και τις γεωπολιτικές και κοινωνικές διαστάσεις οι οποίες δεν είναι μόνον θεωρητικές και στάσιμες. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, ο βασικός παίκτης της προηγούμενης γεωπολιτικής ισορροπίας, επιδιώκουν να αντιστρέψουν τη διαδικασία.
(Ο Πέτρος Βαμβακάς είναι αναπληρωτής καθηγητής Τμήματος Πολιτικών Επιστημών & Διεθνών Σχέσεων, Emmanuel College, Διευθυντής στο Ινστιτούτο Μελετών Ανατολικής Μεσογείου, μέλος Γνωμοδοτικού Συμβουλίου ΕΝΑ – Άρθρο στο Ινστιτούτο ΕΝΑ)
