«Ευχαριστώ πολύ για την τιμητική πρόσκληση, ευχαριστώ τον Αλέξη Τσίπρα και τις εκδόσεις Gutenberg και ειλικρινά όλες και όλους που βρίσκεστε σήμερα εδώ.
Είναι μια πολύ μεγάλη εκδήλωση, είναι μια σημαντική εκδήλωση και γι’ αυτό θα κάνω κάτι που δεν το συνηθίζω: θα διαβάσω ένα κείμενο που ξεκινάει από την ανάγνωση του βιβλίου, ένα βιβλίο που ήταν απαραίτητο και χρήσιμο και για τον συγγραφέα του αλλά και για όλους εμάς, ένα βιβλίο που περιγράφει μια πορεία έντιμη και ειλικρινή που τη γνωρίζουμε και γι’ αυτήν είμαστε όλοι και όλες εδώ σήμερα αλλά και ένα βιβλίο που μιλάει για την πυξίδα, για την επόμενη μέρα, για το μέλλον, για μπροστά.
Αυτές τις μέρες ακούμε όλο και πιο πολλούς πολιτικούς να μιλάνε για αντισυστημισμό, για την άνοδο του ανορθολογισμού και αναρωτιέμαι τι σημαίνει αντισυστημισμός, γιατί γύρω μας βλέπουμε να καταρρέουν ένα-ένα τα συστήματα που υποστηρίζουν την κοινωνία μας.
Είδαμε το σύστημα της αγροδιατροφής να καταρρέει από το χωράφι μέχρι το ράφι, από την τιμή στο σούπερ-μάρκετ μέχρι το νερό στο χωράφι.
Το κλιματικό σύστημα. Το σύστημα του κράτους πρόνοιας, το σύστημα του κράτους δικαίου. Η εμπιστοσύνη. Βλέπουμε το στεγαστικό αλλά και το δημογραφικό. Βλέπουμε να καταρρέει το διεθνές δίκαιο και να απειλούνται ακόμα και τα ανθρώπινα δικαιώματα που λέγαμε νωρίτερα. Και η ειρήνη γύρω μας.
Άρα ποιο ακριβώς είναι αυτό το σύστημα που λειτουργεί και στέκεται απέναντι στο αντι-σύστημα;
Το κλιματικό σύστημα αποσταθεροποιείται και παίρνει μαζί του και την τροφή, και την υγεία, και την οικονομία, και την ασφάλεια. Το κόστος ζωής εκτινάσσεται, η εργασία δεν προστατεύεται. Η πόλη γίνεται αφιλόξενη και επικίνδυνη, η στέγη γίνεται απρόσιτη, και τα χωριά μας ερημώνουν.
Και μέσα σε όλα αυτά, ο πολίτης νιώθει κάτι πιο βαθύ από θυμό και απόγνωση: νιώθει ότι χάνει το έδαφος κάτω από τα πόδια του — ότι χάνει τη βεβαιότητα του «ανήκω». Νιώθει ο καθένας και η καθεμία ότι είναι μόνος του και μόνη της.
Εδώ πατά η ακροδεξιά και ο φασισμός. Πάντα αυτό έκανε και το κάνει, για άλλη μια φορά, πάνω στην ανθρώπινη ανασφάλεια. Δίνοντας μια ψεύτικη απάντηση. Μιλά για πατρίδα, ενώ κλείνει ερμητικά πόρτες και παράθυρα. Μιλά για σύνορα, για να κρύψει ανισότητες. Μιλά για ταυτότητα, για να αποφύγει την ευθύνη που ανέλαβε η «Πρώτη φορά αριστερά»
Η ακροδεξιά, λοιπόν, δεν είναι αντισυστημική. Είναι ο πιο κυνικός υπερασπιστής ενός συστήματος φόβου, κοινωνικής διάλυσης, συγκεντρωμένης ισχύος, δομικής αδικίας και κατάφορης απανθρωπιάς που βλέπουμε αυτές τις μέρες.
Γι’ αυτό πρέπει να ακολουθήσουμε τον συγγραφέα και να μιλήσουμε καθαρά για έναν νέο πατριωτισμό. Ο πατριωτισμός δεν είναι απλώς μια λέξη. Είναι έργο και είναι αυτό που λέμε σήμερα ανθεκτικότητα.
Πατριωτισμός σήμερα σημαίνει να μπορεί η χώρα να προστατεύει τους ανθρώπους της όταν το κλίμα και ο κόσμος γύρω αλλάζει ραγδαία και σκληρά.
Να μη μετράμε κάθε καλοκαίρι πόσα χωριά θα χαθούν στη φωτιά. Κάθε φθινόπωρο πόσες γειτονιές και πόσα χωράφια θα πνιγούν. Κάθε χειμώνα πόσα νοικοκυριά θα παγώσουν. Και κάθε χρόνο πόσοι νέοι θα φύγουν γιατί δεν έχουν μέλλον εδώ.
Πατριωτισμός είναι:
- Νερό που δεν χάνεται.
- Βουνά που δεν εγκαταλείπονται.
- Μια πόλη που αντέχει στη ζέστη.
- Ένα σπίτι που δεν είναι παγίδα ενεργειακής φτώχειας.
- Ένα σύστημα υγείας που αντέχει τους καύσωνες και προλαμβάνει τις πανδημίες.
- Υποδομές που δεν καταρρέουν στην πρώτη καταιγίδα και προστατεύουν όλους το ίδιο.
Αυτός είναι ο πατριωτισμός της προσαρμογής: να κάνεις τη χώρα αυτή ικανή να ζει και να ανθεί σε έναν νέο κόσμο γενναίο αλλά σκληρό.
Αυτό, λοιπόν, δεν γίνεται με ευχές. Γίνεται μόνο με σχέδιο. Και εδώ είναι η πραγματική διάκριση ανάμεσα στη δική μας απάντηση και στην ακροδεξιά απάτη:
- Εμείς δεν ψάχνουμε εχθρούς.
- Ψάχνουμε λύσεις.
- Δεν πουλάμε περιχαράκωση και κλείσιμο.
- Χτίζουμε ικανότητα και κοινότητα.
Και η ικανότητα αυτή πρέπει να ξεκινά πάντα από τα τοπικά προβλήματα — από το πρόβλημα της κάθε πόλης, της κάθε γειτονιάς, του κάθε σπιτιού, της κάθε οικογένειας — και δεν τελειώνει εκεί.
Ξεκινάει από τα τοπικά προβλήματα, αλλά πρέπει να λύνονται μέσα από μια παγκόσμια εικόνα, να σκέφτεσαι τον κόσμο και να πράττεις στον τόπο σου μέσα από δίκτυα, καινούρια δίκτυα γνώσης που λειτουργούν εδώ στην Ήπειρο.
Πρέπει να δημιουργήσουμε την ικανότητα των κοινωνιών να στέκονται στα πόδια τους και να συνδέονται με τον κόσμο, ό,τι συνιστά γνώση πια σήμερα, είτε είναι ιδέες, είτε σχέδια, είτε τεχνογνωσία, δεδομένα — να κυκλοφορεί ελεύθερα και να μοιράζεται, να γίνεται κοινό όφελος.
Και ό,τι είναι βασικό για τη ζωή — ενέργεια, τροφή, νερό, υποδομές — να έχει ρίζες στον τόπο:
- Να παράγεται κοντά μας.
- Να ανήκει σε κοινότητες.
- Να ελέγχεται δημοκρατικά.
Όχι μια αυτάρκεια-λογιστική. Όχι μια παγκοσμιοποίηση χωρίς ρίζες. Αλλά μια δημοκρατική αυτονομία.
Και το βλέπουμε αυτό, δεν είναι θεωρία. Το βλέπουμε ήδη εδώ, στα Γιάννενα και στην Ήπειρο. Το βλέπουμε σε ενεργειακές κοινότητες όπως η Κοινέργεια, που αποδεικνύουν ότι η ενέργεια μπορεί να είναι κοινό αγαθό και όχι μηχανισμός εξάρτησης.
Το βλέπουμε σε κοινόχρηστα εργαστήρια όπως οι Τζουμέικερς στα Τζουμέρκα, που κρατούν ζωντανή την τεχνική γνώση και τη συνδέουν με σύγχρονα δίκτυα δημιουργίας. Το βλέπουμε σε πρωτοβουλίες όπως τα Ψηλά Βουνά, που δείχνουν ότι η ύπαιθρος δεν είναι χώρος εγκατάλειψης, αλλά πεδίο αναζωογόνησης, συνεργασίας νέων εγχειρημάτων και νέας ζωής με νέους κατοίκους σε ορεινά χωριά.
Βλέπουμε τοπικές κοινωνίες που γίνονται πιο ανθεκτικές, όχι επειδή κλείνονται στον εαυτό τους, αλλά επειδή ανοίγονται και συνδέονται με τον κόσμο.
Και αυτά που κάνουν εδώ στα Γιάννενα και στην Ήπειρο, αυτά είναι πατριωτικές πράξεις. Όχι κούφια πατριωτικά συνθήματα.
Και για να μη μείνουν όμως εξαιρέσεις αυτές οι πράξεις, αλλά να γίνουν κανόνας, χρειάζεται το αυτονόητο που μας λείπει χρόνια και που σίγουρα δεν μπορούσε η κυβέρνηση της «Πρώτης φοράς Αριστεράς» στη συνθήκη που κυβέρνησε να ολοκληρώσει.
Χρειάζεται διακυβέρνηση με διαφάνεια, με λογοδοσία, με βάση δεδομένα, με μετρήσιμους στόχους και ξαναλέω με λογοδοσία.
Όχι «πιστέψτε μας» αλλά: Ελέγξτε μας.
Να ξέρουμε τι πετυχαίνει και τι αποτυγχάνει. Να ξέρουμε πού πάει ο κάθε δημόσιος πόρος. Να μπορούμε να διορθώσουμε εγκαίρως. Και να υπάρχει ευθύνη — πολιτική ευθύνη — όχι διαχείριση της αποτυχίας και συγκάλυψη με κάθε τρόπο και κάθε μέσο.
Κι εδώ συνδέεται οργανικά η Ιθάκη: όχι ως «τόπος επιστροφής», αλλά ως πυξίδα πορείας και ευθύνης — η ιδέα ότι η πολιτική αξίζει μόνο όταν μετατρέπει τη διαδρομή σε μάθημα, τη μνήμη και την ανάγκη σε σχέδιο και την εμπειρία σε σχέδιο και λογοδοσία.
Σε αυτό το πνεύμα, όσα λέει ο Αλέξης Τσίπρας μπορούν και πρέπει να διαβαστούν ως μια πρόκληση για να ξαναβρούμε μια ταυτότητα που δεν θα διχάζει για να σταθεί, αλλά θα ενώνει για να προχωρήσει μπροστά με όλους και όλες, με καθαρό σχέδιο, με μετρήσιμους στόχους και με ηθική ευθύνη απέναντι και στην ιστορία και στην παράδοση αλλά κυρίως στις επόμενες γενιές.
Σας ευχαριστώ πολύ».
(Ο Πέτρος Κόκκαλης είναι γραμματέας του «Κόσμος», πρώην ευρωβουλευτής - Το κείμενο αποτελεί την ομιλία του στην παρουσίαση του βιβλίου του Αλέξη Τσίπρα «Ιθάκη» στα Ιωάννινα το περασμένο Σάββατο)
