Οι πρωθυπουργικές εξαγγελίες για αναθεώρηση του Συντάγματος είναι ακόμη πρώιμες, άρα μια υπερβολική τους ανάλυση ίσως αδικήσει την πολιτική και συνταγματική πραγματικότητα μέσα στην οποία εντάσσονται. Δίνουν πάντως έναν τόνο. Μοιάζει σαν να θέλουν να τραβήξουν την πολιτική προσοχή από τα δύσοσμα θεσμικά τάρταρα, όπου μας οδήγησε η απίθανη πολιτεία των σημερινών κυβερνώντων. Στο παρόν σημείωμα πάντως λίγο ενδιαφέρουν οι πολιτικές ή και κομματικές πλευρές της πρωθυπουργικής εξαγγελίας. Μεγαλύτερη σημασία έχει να επιχειρήσουμε να αξιοποιήσουμε την αναθεωρητική πρωτοβουλία ως μια στιγμή θεσμικής αυτογνωσίας και νηφαλιότητας.
Με κάποια δόση υπερβολής, αλλά με την απαιτούμενη από τις καταστάσεις ωμότητα, θα έλεγα ότι το κύριο πολιτικό και θεσμικό ζήτημα με το οποίο συνδέεται σήμερα η αναθεώρηση του Συντάγματος στη χώρα μας είναι καθ΄ εαυτό το θεσμικό κύρος και η νομική ισχύς του ίδιου του Συντάγματος. Αναδιατυπωνόμενη στα πλαίσια της σημερινής συνταγματικής συζήτησης η διάσημη φράση «Is There a Text in This Class?» σημαίνει: έχουμε Σύνταγμα; Υπάρχει δηλαδή ή όχι γραπτός θεμελιώδης νόμος αυξημένης τυπικής ισχύος που αλλάζει αποκλειστικά με την διαδικασία της αναθεώρησής του ή υπάρχει μόνον ο απροσδιόριστης υφής και οσμής χυλός μιας «κοινότητας ερμηνευτών» -ακαδημαϊκών, δημοσιογραφικών, πολιτικών ή και δικαστικών- που απλώς προβάλλουν, απαιτούν και, δυστυχώς, συχνά πετυχαίνουν, να επιβάλλεται σαν Σύνταγμα είτε η πλάνη τους (όταν είναι καλόπιστοι), είτε η επιθυμία, είτε η πονηρία, είτε ακόμη και η ιδιοτέλειά τους;
Υπάρχει Σύνταγμα όταν ένα συνταγματικό «απαγορεύεται» μεταβάλλεται «ερμηνευτικώς» σε «επιτρέπεται» ή και «επιβάλλεται»; Υπάρχει Σύνταγμα όταν μία συλλογική οντότητα αναγνωρίζεται ως πολιτικό κόμμα, αλλά της απαγορεύεται να μετάσχει στις εκλογές, αν και το συνταγματικό κείμενο αποκλείει την απαγόρευση των κομμάτων; Υπάρχει Σύνταγμα όταν τα αρμόδια διοικητικά όργανα που διενεργούν νόμιμες παρακολουθήσεις επικαλούνται έναντι των εκπροσώπων του ελληνικού λαού το απόρρητο των πληροφοριών που συνέλεξαν ακόμη και για εν ενεργεία Υπουργούς, πολιτικούς ή και ανώτατα στελέχη των ενόπλων δυνάμεων; Υπάρχει Σύνταγμα όταν ρητές απαγορεύσεις που αναφέρονται στην προστασία του περιβάλλοντος «ερμηνεύονται» ως το αντίθετό τους;
Θέτω το ζήτημα με τον τρόπο αυτό επειδή οι εποχές είναι κακές για δίκαιο γενικώς. Ως διεθνές, το δίκαιο κινδυνεύει να καταρρεύσει μέσα από την έμπρακτη χλεύη του «ρεαλισμού» διεθνών τραμπούκων και φονιάδων και είτε την έμμεση επικρότηση είτε τις σιωπές, άλλοτε δειλές, άλλοτε ιδιοτελείς και κατά κανόνα βλακώδεις. Ως εθνικό δίκαιο, σε πολλές χώρες που ανήκουν στον δικό μας ευρύτερο δημοκρατικό και δικαιοκρατικό νομικό κόσμο και πολιτισμό, το πολιτειακό δίκαιο κλονίζεται είτε με ευθείες επιθέσεις, είτε με άγια αφέλεια, είτε με υστερόβουλη υπουλία. Διάφοροι, ισχυροί ακόμη, χαρακτηρίζουν το Σύνταγμα «ζωντανό» (η λέξη μετράει, όχι ότι ξέρουν τι σημαίνει) για να το σκοτώνουν κάθε μέρα. Και αυτό που κλονίζεται όταν παραπαίει το δίκαιο δεν είναι κάποιο αφηρημένο φιλοσοφικό ιδεολόγημα περί «δικαίου», είναι η ελευθερία, η ασφάλεια και το όποιο καλώς έχειν των αδυνάτων ή των λιγότερο ισχυρών, όποια ελευθερία και ασφάλεια και όσο καλώς έχειν τελικώς κατάφεραν να διαθέτουν οι αδύνατοι και οι λιγότερο ισχυροί. Αυτό διακυβεύεται, τίποτε λιγότερο.
Θα συζητήσουμε για τα θέματα που θα τεθούν στην διαδικασία της αναθεώρησης. Θα μιλήσουμε για την «εντελώς νέα βάση της αρχής της μονιμότητας», θα μιλήσουμε για την μεταβολή των Ολομελειών των Ανωτάτων Δικαστηρίων σε αρένα συγκρούσεων για το ποιος θα προταχθεί τίνος (και από πότε θα αρχίζει ο αγών), θα μιλήσουμε για τη «συμπερίληψη κανόνων κυβερνητικής λειτουργίας που έχουν εμπεδωθεί στη νομοθεσία και την πρακτική των τελευταίων ετών» (φαντάζομαι για την συνταγματική κατοχύρωση ενός άπειρου αριθμού ασχέτων μεταξύ τους φράσεων υπό τον τίτλο «πολυνομοσχέδια»), θα μιλήσουμε, και εμείς (μετά το Δικαστήριο βέβαια), για την «συνταγματική πρόβλεψη της ίδρυσης μη κρατικών πανεπιστημίων», θα μιλήσουμε για όλα. Θα μιλήσουμε και εξειδικευμένα θα μιλήσουμε και τεχνικά. Προς το παρόν πάντως, οι φωτεινές παραδόσεις «Σύνταγμα!» του 1843, «114!» του 1965 μας επισκέπτονται και μας θέτουν το σκοτεινό ερώτημα: μα έχουμε Σύνταγμα;
(Ο Γιάννης Δρόσος είναι ομότιμος Καθηγητής του Συνταγματικού Δικαίου στη Νομική Σχολή Αθηνών και μέλος του Επιστημονικού Συμβουλίου του Ινστιτούτου Αλέξη Τσίπρα)
