Επτά χρόνια μετά την έξοδο από τα μνημόνια διαπιστώνουμε ότι στο πεδίο της ενίσχυσης των κοινοτήτων των κοινών (commons), της ομότιμης παραγωγής (P2P), της Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας (ΚΑΛΟ) και των πολιτικών ανοιχτής πρόσβασης, καμία πρόοδος δεν έχει σημειωθεί. Το αντίθετο, οι περισσότερες από τις περιορισμένες και θραυσματικές προσπάθειες που σημειώθηκαν στα πλαίσια της διακυβέρνησης ΣΥΡΙΖΑ είτε έπαψαν να ισχύουν, είτε ακυρώθηκαν στην πράξη. Ωστόσο, αυτό το μείγμα πολιτικών – ή ακριβέστερα μέρη αυτού – επανέρχεται διαρκώς τα τελευταία χρόνια στο πλαίσιο διεθνών οργανισμών (βλ. ΟΑΣΑ), της Ευρωπαϊκής Ένωσης (βλ. έκθεση Ντράγκι, έκθεση Λέτα), ή σε επίπεδο εθνών κρατών (βλ. πολιτική της Γαλλίας για τις ανοιχτές τεχνολογίες). Ο λόγος της ανάδειξης αυτών των εργαλείων δεν έχει να κάνει με κάποια πολιτική μετατόπιση στον συσχετισμό ισχύος. Συνδέεται με τις αναπτυξιακές δυνατότητες των παραπάνω σε συνδυασμό με την ανθεκτικότητά τους και τη δυνατότητα να δίνουν άμεσες λύσεις σε συνθήκες αλλεπάλληλων κρίσεων (βλ. πανδημία, κρίση χρέους).
Την περίοδο 2015-2019 αποσπασματικά σχεδιάστηκαν τέτοιου τύπου εφαρμοσμένες πολιτικές, κάποιες από αυτές έφεραν αποτελέσματα, κάποιες άλλες έμειναν στο επίπεδο του σχεδιασμού. Ωστόσο, εδώ μας ενδιαφέρει το ανησυχητικό γεγονός ότι ενώ υπό μνημονιακές συνθήκες λιτότητας υπήρξε το περιθώριο να γίνουν έστω και κάποιες ελάχιστες κινήσεις, τα τελευταία χρόνια με σαφώς βελτιωμένα τα δημοσιονομικά δεδομένα και με τα τεράστια κονδύλια του Ταμείου Ανάκαμψης διαθέσιμα, καμία πρόοδος δεν σημειώθηκε. Η αιτία δεν έχει να κάνει μόνο με τον νεοφιλελεύθερο προσανατολισμό της κυβέρνησης, καθώς άλλες κυβερνήσεις με αντίστοιχο ιδεολογικό πρόσημο αναγνωρίζουν την ωφελιμότητα ορισμένων εξ αυτών και αφήνουν τον δρόμο ανοιχτό στην κοινωνία προκειμένου να καινοτομήσει. Ο δογματισμός, η έλλειψη γνώσης, όπως και η απουσία οράματος και ενδιαφέροντος για την κοινωνία στο σύνολό της από την πλευρά μίας ιδιοτελούς οικονομικής ελίτ, εξηγούν περισσότερα.
Σε αυτό το σημείο είναι σκόπιμο να δώσουμε ορισμένα παραδείγματα ως προς το τι μπορεί να σημαίνει ενισχυτικές πολιτικές για τα κοινά στο ελληνικό πλαίσιο αντλώντας από την εμπειρία της περιόδου 2015-2019:
- Το Θεσμικό και Στρατηγικό Πλαίσιο για την ΚΑΛΟ (Ν.4430/2016). Το θεσμικό πλαίσιο και οι αρχές λειτουργίας των φορέων κοινωνικής και αλληλέγγυας οικονομίας συνδέονται σε ορισμένες περιπτώσεις οργανικά και με τις ανάγκες εγχειρημάτων ανάπτυξης κοινών.
- Το θεσμικό πλαίσιο των Ενεργειακών Κοινοτήτων (Ν. 4513/2018). Παρέχει τη δυνατότητα ανάληψης δράσεων για τα κοινά στο πεδίο των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας
- Η Ελληνική Αναπτυξιακή Τράπεζα (Ν. 4608/2019) περιελάμβανε στους σκοπούς της τη χρηματοδότηση της κοινωνικής οικονομίας.
- Ο νόμος 4485/2017 για την ανώτατη εκπαίδευση προέβλεπε μεταξύ άλλων ως θεσμική αποστολή των ΑΕΙ την ανάπτυξη κοινών, ανοικτών πόρων στην εκπαίδευση (Open Educational Resources, OER), την έρευνα, την τεχνολογία και τον πολιτισμό. Ερευνητές, δάσκαλοι, καθηγητές και θεσμικά όργανα της εκπαίδευσης μοιράζονται τη γνώση και το εκπαιδευτικό τους υλικό θέτοντας το υπό την άδεια Creative Commons σε ένα ανοικτό και λειτουργικό Δημόσιο Αποθετήριο (Public Reserve), ελεύθερο για επαναχρησιμοποίηση, αναθεώρηση και επαναδιανομή.
- Ο νόμος 4605/2019 του Υπουργείου Οικονομίας και Ανάπτυξης, προέβλεπε μεταξύ άλλων τη δημόσια προσφορά αδειών εκμετάλλευσης και έκπτωση από τα τέλη όταν η ευρεσιτεχνία διατίθεται σε φορείς Κ.ΑΛ.Ο και σε δημόσιους οργανισμούς κοινής ωφέλειας (κλιμακωτές άδειες). Ο νόμος ήρθε σε συνέχεια νομοθετικής πρότασης του Οργανισμού Βιομηχανικής Ιδιοκτησίας το 2017 σχετικά με α) τις υποχρεωτικές άδειες για λόγους δημόσιου συμφέροντος (π.χ. υγεία), β) το μητρώο των ανοικτών διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας, και γ) τις ανοικτές δεξαμενές τεχνολογίας).
Τον Μάιο του 2019 ανακοινώθηκε η έγκριση της 1ης Ετήσιας Αναθεώρησης της Εθνικής Αναπτυξιακής Στρατηγικής. Το γεγονός ότι τα κοινά αγαθά και η δημιουργία ενός πλαισίου πολιτικής και αντίστοιχων εργαλείων για την ανάπτυξή τους περιελήφθησαν ως ξεχωριστός τομέας στο κεφάλαιο που αφορά τη βιώσιμη ανάπτυξη, είναι σημαντικό. Ήταν η πρώτη φορά που έγινε αναφορά στην οικονομία των κοινών σε ένα κείμενο επιχειρησιακής κυβερνητικής πολιτικής αυτού του είδους και αυτής της κλίμακας, συνοδευόμενη από την πολιτική απόφαση υποστήριξης των δυνατοτήτων της βιώσιμης ανάπτυξης. Ο στόχος ήταν το αναθεωρημένο κείμενο της Εθνικής Αναπτυξιακής Στρατηγικής να λειτουργήσει ως βάση για την προετοιμασία της επόμενης προγραμματικής περιόδου 2021-2027, ωστόσο οι εκλογές του ίδιου έτους ανέκοψαν την όποια προσπάθεια. Σήμερα δεν γνωρίζουμε σε ποιο βαθμό τα παραπάνω θα είχαν εφαρμοστεί, ωστόσο η καταγραφή των διαθέσιμων νομικοτεχνικών κειμένων, η τεχνικοοικονομική διατύπωσή τους και η μελέτη ένταξής τους στο ισχύον θεσμικό πλαίσιο συνιστούν μία παρακαταθήκη εργαλείων χρήσιμων για την Στηριγμένη στα Κοινά Ομότιμη Παραγωγή.
(Η Δώρα Κοτσακά είναι διδάκτορας Πολιτικής Κοινωνιολογίας)
