H 28η Απριλίου 2025 είναι η Παγκόσμια Ημέρα για την υγεία και ασφάλεια στην εργασία. Φέτος αφιερώνεται στη ψηφιακή μετάβαση και στη τεχνητή νοημοσύνη (AI) που επηρεάζουν τη καθημερινότητα όλων μας. Και αυτή η ρηξικέλευθη τεχνολογική διάσταση δεν θα μπορούσε να μην έχει καταλυτική επίδραση -μεταξύ άλλων- και στο εργασιακό περιβάλλον, αναδιατάσσοντας ακόμη και παραδοσιακές παραμέτρους, όπως ο τόπος, ο χρόνος, αλλά και οι συνθήκες εργασίας.
Στο επίκεντρο της έρευνας της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας (www.ilo.org) είναι οι νέες τεχνολογίες όπως τα προηγμένα ρομπότ, τεχνητή νοημοσύνη και μηχανική μάθηση, οι εξωσκελετοί, τα μη επανδρωμένα ιπτάμενα οχήματα, το διαδίκτυο των πραγμάτων ( IoT), εικονική και επαυξημένη πραγματικότητα.Επίσης μελετώνται νέες μορφές εργασίας όπως σε ψηφιακές πλατφόρμες, η υβριδική ή απομακρυσμένη εργασία, αλλά και η τηλεργασία. Η χώρα μας διαθέτει νομοθετικό πλαίσιο γι αυτές τις μορφές εργασίας ( ιδίως ν.4808/2021 για ιδιωτικό τομέα και ν.4807/2021 για δημόσιο τομέα). Μάλιστα κατοχυρώνεται το δικαίωμα στην αποσύνδεση ( droit a la deconnexion), ώστε να υπάρχει εξισορρόπηση μεταξύ επαγγελματικής και οικογενειακής-προσωπικής ζωής των εργαζομένων ( αρθρ. 67 παρ.10 ν.4808/2021). Ζητούμενο βεβαίως είναι η ορθή εφαρμογή του σχετικού πλαισίου στη πράξη,ώστε να αξιοποιούνται ανθρωποκεντρικά οι μεγάλες δυνατότητες που προσφέρουν οι νέες τεχνολογίες και οι νέες μορφές εργασίας χωρίς όμως να βλάπτεται η σωματική,αλλά και ψυχική υγεία των εργαζομένων. Ασφαλώς η πρόληψη είναι κομβική, αλλά και οι συστηματικοί έλεγχοι είναι αναγκαίοι προς διασφάλιση της νομιμότητας, αλλά και του υγιούς ανταγωνισμού μεταξύ των επιχειρήσεων με κεντρικό πρόταγμα την έμπρακτη και ουσιαστική προστασία της υγείας και ασφάλειας στην εργασία σε ένα ψηφιακό περιβάλλον απασχόλησης που συνοδεύεται συχνά και με ψυχοκοινωνικούς κινδύνους. Όπως ορθά άλλωστε αναφέρει από το 1946 και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (www.who.int) υγεία δεν σημαίνει μόνο απουσία ασθενειών ή παθήσεων, αλλά ευρύτερα ευεξία, δηλαδή καλή σωματική, πνευματική και ψυχική κατάσταση.
Εννοείται ότι η σχετική νομοθεσία (εθνική, ενωσιακή και διεθνής) κινείται εξελικτικά και θέτει το ελάχιστο πλαίσιο προστασίας. Μέσω του κοινωνικού διαλόγου μπορεί να βελτιώνεται το επίπεδο προστασίας. Αναφέρεται εν προκειμένω η πρόσφατη φετινή κλαδική συλλογική σύμβαση εργασίας ( ΣΣΕ) των τραπεζοϋπαλλήλων , όπου για πρώτη φορά στη χώρα μας περιέχεται σε ΣΣΕ ρήτρα για τη τεχνητή νοημοσύνη και την βιώσιμη προσέγγιση της σε συνάρτηση με το εργασιακό περιβάλλον. Αντίστοιχες «ψηφιακές ρήτρες» μπορούν να συμβάλλουν σε ένα πιο ισορροπημένο περιβάλλον εργασίας προς όφελος και των εργαζομένων, αλλά και των επιχειρήσεων.
Βεβαίως οι νέες τεχνολογίες συμβάλλουν και στην αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης. Υπενθυμίζεται σχετικά ότι σύμφωνα με αναλυτική έκθεση της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας (ILO) που δημοσιεύθηκε την 22/4/2024 ( www.ilo.org) περίπου 70% του παγκόσμιου εργατικού δυναμικού επηρεάζεται άμεσα από τις συνέπειες της κλιματικής κρίσης λόγω θερμοκρασίας ( υψηλής ή χαμηλής) ως προς την υγεία και ασφάλεια στην εργασία. Πέραν τούτου μεγάλος αριθμός εργαζομένων παγκοσμίως εκτίθεται σε διάφορους κινδύνους, όπως λόγω υπεριώδους ακτινοβολίας, ατμοσφαιρικής ρύπανσης , χημικών ουσιών κλπ. με συνέπεια εργατικά ατυχήματα ( ή δυστυχήματα) και επαγγελματικές ασθένειες. Η ως άνω έκθεση συστήνει βελτίωση της νομοθεσίας, αλλά και ενίσχυση του κοινωνικού διαλόγου ( μεταξύ ιδίως των κοινωνικών εταίρων, δηλαδή των εκπροσώπων εργοδοτών και εργαζομένων) σε διεθνές επίπεδο . Μάλιστα αναδεικνύει την ανάγκη εμπλουτισμού των συλλογικών συμβάσεων εργασίας και με “ κλιματικές ρήτρες’’. Άλλοι διεθνείς φορείς με σημαντική συνεισφορά στο θέμα είναι ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός για την Υγεία και Ασφάλεια στην Εργασία ( www.osha.europa.eu) και το Ευρωπαϊκό Ίδρυμα για τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και εργασίας (www.eurofound.eu).
Από πλευράς νομολογίας αξίζει μνείας ,εντελώς ενδεικτικά, η απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων- ΕΔΔΑ κατά της Ελβετίας ( αρ.προσφ. 53600/2020, απόφαση 9/4/2024 , υπόθεση Verein Klimaseniorrinen Schweiz κατά Ελβετίας).Η απόφαση αυτή είναι αναμφισβήτητα ρηξικέλευθη. Αναγνωρίζει ρητά και ανεπιφύλακτα το ανθρώπινο δικαίωμα κάθε πολίτη να προστατεύεται αποτελεσματικά από το κράτος στην ιδιωτική και οικογενειακή ζωή του , οι οποίες ( πτυχές) προφανώς επηρεάζονται από τις συνέπειες της κλιματικής κρίσης. Η προσφεύγουσα Ένωση ‘’Ηλικιωμένες για τη προστασία του κλίματος ” που εκπροσωπούσε 2500 ηλικιωμένες γυναίκες σπό την Ελβετία δικαιώθηκε, αφού το ΕΔΔΑ δέχθηκε ορθά ότι συντρέχει ππαραβίαση του αρθ. 8 της Ευρωπαικής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου- ΕΣΔΑ (δικαίωμα στην ιδιωτική και οικογενειακή ζωή) λόγω αργής διαδικασίας λήψης αποτελεσματικών μέτρων εκ μέρους της Ελβετίας για την αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης,αλλά και παραβίαση αρθρ.6 της ΕΣΔΑ ως προς το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη. Έτσι επιδίκασε σε βάρος του καθού αποζημίωση της προσφεύγουσας Ένωσης ύψους 80.000 €.
Στη συγκεκριμένη περίπτωση η ως άνω Ένωση προσέφυγε στο Δικαστήριο του Στρασβούργου επικαλούμενη μη επαρκή και μη έγκαιρη λήψη δεσμευτικά συμφωνημένων μέτρων έναντι της κλιματικής κρίσης εκ μέρους της Ελβετίας. Πρόκειται μεταξύ άλλων για το ζήτημα της εκπομπής αερίων του θερμοκηπίου ( όπως το διοξείδιο του άνθρακα) , προερχόμενα ιδίως από τη καύση ορυκτών καυσίμων που συμβάλλουν στην υπερθέρμανση του πλανήτη με σοβαρό κίνδυνο υπέρβασης του ορίου 1,5ο C έναντι της μέσης θερμοκρασίας της γης κατά τη προβιομηχανική εποχή. Ως γνωστόν, με την εμβληματική διεθνή σύμβαση του Παρισιού για το κλίμα που τέθηκε σε ισχύ το 2016 αλλά και με μετέπειτα πρωτοβουλίες τα συμβαλλόμενα σε αυτήν κράτη ( με τη συνδρομή και του ΟΗΕ,αλλά και διεθνών οργανισμών κύρους και τεχνογνωσίας) έχουν αναλάβει συγκεκριμένες δεσμεύσεις για τη λήψη αποτελεσματικών μέτρων έγκαιρης αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης , με έμφαση μάλιστα στις επόμενες 3 δεκαετίες. Προφανώς οι ρυθμοί σχεδιασμού και κυρίως εφαρμογής ποσοτικοποιημένα των μέτρων αυτών στη πράξη, έως σήμερα , δεν κρίνονται επαρκείς- ενόψει και νεώτερων επιστημονικών δεδομένων- από τη διεθνή επιστημονική κοινότητα, η οποία κάνει επείγουσα έκκληση για επίσπευση συντονισμένης και μη αλληλοαναιρούμενης παγκόσμιας δράσης.
Η απόφαση της μείζονος σύνθεσης ( 17μελούς) του ΕΔΔΑ λοιπόν δέχθηκε ότι συντρέχει παραβίαση ιδίως του άρθρου 8 της ΕΣΔΑ για την ιδιωτική και οικογενειακή ζωή, δεδομένου ότι η ανθρωπογενής κλιματική κρίση επηρεάζει τη καθημερινότητα όλων των πολιτών. Επομένως η μη λήψη ή η λήψη με αργούς ρυθμούς σχετικών μέτρων προστασίας συνιστά παραβίαση του ως άνω ανθρώπινου δικαιώματος.Εν προκειμένω, η προσφεύγουσα Ένωση εκπροσωπούσε περίπου 2500 ηλικιωμένες γυναίκες από την Ελβετία σε στάδιο λίγο πριν ή μετά τη συνταξιοδότηση , οι οποίες χρήζουν προστασίας από τους ολοένα εντεινόμενους κινδύνους που εγκυμονεί η κλιματική κρίση για την ιδιωτική και οικογενειακή ζωή τους,αλλά και για την υγεία και τη διαβίωσή τους ( π.χ. στους καύσωνες).
Προφανώς εδώ υπονοείται η ανάγκη κατοχύρωσης ενός αξιοπρεπούς περιβάλλοντος διαβίωσης, με υγεία και ασφάλεια. Υπενθυμίζεται ότι το ανθρώπινο δικαίωμα σε ένα υγιές και ασφαλές εργασιακό περιβάλλον έχει αναγνωριστεί ρητά ως θεμελιώδες ( fundamental) από τη Διεθνή Οργάνωση Εργασίας (ILO) το 2022. Ασφαλώς η σχολιαζόμενη απόφαση συμβάλλει στη πληρέστερη θεώρηση του ζητήματος: το περιβαλλοντικό κεκτημένο αποκτά ουσιαστικό περιεχόμενο, μόνο εφόσον συνδυάζεται με το κοινωνικό κεκτημένο. Τούτο σημαίνει ότι η κλιματική κρίση,σε συνδυασμό μάλιστα με τη ψηφιακή μετάβαση και τις προκλήσεις της, δεν έχει μόνο αποτύπωμα άνθρακα, αλλά και ανθρωπογενές αποτύπωμα. Άρα η προστασία του φυσικού περιβάλλοντος συνδέεται αναπόσπαστα με τη προστασία του ανθρώπινου περιβάλλοντος. Επομένως αναδεικνύεται σήμερα περισσότερο επίκαιρο από ποτέ το επείγον αίτημα για κλιματική αλλά και ψηφιακή δικαιοσύνης (ιδίως μέσω μείωσης του ψηφιακού χάσματος) χωρίς διακρίσεις και αποκλεισμούς τόσο σε επίπεδο κοινωνιών όσο και σε επίπεδο κρατών , είτε είναι μέλη του Συμβουλίου της Ευρώπης ( 46 κράτη μέλη) είτε ευρύτερα μέλη του ΟΗΕ (193 κράτη μέλη).
Σε κάθε περίπτωση το κομβικό σημείο αναφοράς είναι ότι για πρώτη φορά το ΕΔΔΑ αναγνωρίζει ως ανθρώπινο δικαίωμα συνδεόμενο με την ιδιωτική και οικογενειακή ζωή την αποτελεσματική προστασία κάθε πολίτη από τις συνέπειες της κλιματικής κρίσης με πρωτοβουλία του κράτους όπου κατοικεί ή διαμένει.Μάλιστα, εν προκειμένω, οι προσφεύγουσες ήταν όλες γυναίκες και είχαν διανύσει τον εργασιακό τους βίο προσδοκώντας εύλογα σε ένα υγιές και ασφαλές περιβάλλον διαβίωσης μετά τη συνταξιοδότησή τους ως επιστέγασμα αυτής της μακράς διαδρομής εργασίας. Η δικαίωση τους βέβαια προέκυψε ως αποδοχή μίας συλλογικής προσφυγής , πράγμα που σηματοδοτεί ως πλέον πρόσφορη , τουλάχιστον στη παρούσα συγκυρία, την οδό συλλογικών προσφυγών σε θέματα προστασίας από τη κλιματική κρίση, πολλώ μάλλον σε συνδυασμό και με τις τυχόν συντρέχουσες παρενέργειες της ψηφιακής μετάβασης.Πάντως δεν αποκλείεται η ευδοκίμηση και ατομικών σχετικών προσφυγών στο μέλλον , εφόσον βεβαίως τεκμηριώνεται , μεταξύ άλλων, με πληρότητα το προσωπικό και άμεσο έννομο συμφέρον του εκάστοτε προσφεύγοντος. Επισημαίνεται μάλιστα η εμπεριστατωμένη τεκμηρίωση της ως άνω απόφασης που αριθμεί 260 σελίδες και προσφέρεται για γόνιμη μελέτη και ανάλυση σε εθνικό και υπερεθνικό επίπεδο.
Ειδικά ως προς το εργασιακό περιβάλλον τονίζεται η βασική υποχρέωση πρόνοιας του εργοδότη .Στο πλαίσιο αυτής εντάσσεται η λήψη και όλων των αναγκαίων μέτρων προστασίας της υγείας και ασφάλειας των εργαζόμενων ( σε συνεργασία μαζί τους) με έμφαση στη πρόληψη.Αυτή η υποχρέωση χρήζει πλέον εμπλουτισμού υπό το πρίσμα και της κλιματικής κρίσης, αλλά και της τεχνητής νοημοσύνης που επηρεάζουν ποικιλότροπα το φαινόμενο της εργασίας και μάλιστα υπό συνθήκες εξάρτησης.Επιπλέον τίθεται και ζήτημα επανοριοθέτησης του διευθυντικού δικαιώματος του εργοδότη, ώστε να γίνει πιο λειτουργικό, όπως απαιτεί ένα σύγχρονο εκ των πραγμάτων κλιματοκεντρικό , ψηφιακά βιώσιμο και αξιοπρεπές εργασιακό περιβάλλον. Η αξιοποίηση διεθνώς αναγνωρισμένων σχετικών καλών πρακτικών και η τεχνογνωσία διεθνών οργανισμών ( όπως η Διεθνής Οργάνωση Εργασίας) μπορούν να συμβάλλουν θετικά.
Συμπερασματικά, η ψηφιακή μετάβαση, σε έναν χρονικό ορίζοντα μάλιστα ταχύτατης και συχνά απρόβλεπτης κλιματικής αλλαγής παγκοσμίως, επηρεάζει δραστικά το εργασιακό περιβάλλον, υπό το πρίσμα και της Παγκόσμιας Ημέρας για την υγεία και ασφάλεια στην εργασία, όπως η συμβολική αυτή ημέρα αναδεικνύεται και από το Ελληνικό Ινστιτούτο για την υγεία και ασφάλεια στην εργασία ( ΕΛΙΝΥΑΕ, www.elinyae.gr). Η καλλιέργεια και εμπέδωση κουλτούρας συμμόρφωσης σε θέματα υγείας και ασφάλειας στην εργασία είναι θεμελιώδους σημασίας αποτελώντας κοινωνική επένδυση με τεράστια προστιθέμενη αξία. Προφανώς ο ρόλος των κοινωνικών εταίρων και ευρύτερα της κοινωνίας των πολιτών είναι καθοριστικής σημασίας. Είναι πάντως σαφές ότι κάθε πολίτης δικαιούται έγκαιρη και αποτελεσματική προστασία όχι μόνο από τη κλιματική κρίση,αλλά και από τους κινδύνους της ψηφιακής μετάβασης χωρίς καθυστερήσεις, ώστε να μην παραβιάζονται ουσιώδη ανθρώπινα δικαιώματα του, όπως το δικαίωμα σε ένα αξιοπρεπές εργασιακό περιβάλλον, με υγεία και ασφάλεια στην εργασία. Άλλωστε τόσο η κλιματική κρίση όσο και οι παρενέργειες των εφαρμογών της τεχνητής νοημοσύνης δεν πλήττουν στη καθημερινότητα όλους το ίδιο. Ασθενέστερες οικονομίες και ευάλωτες ομάδες πολιτών, όπως νέοι, γυναίκες, ηλικιωμένοι, φτωχοί εργαζόμενοι και συνταξιούχοι, ΑΜΕΑ, πολίτες με περιορισμένα οικονομικά μέσα πλήττονται -εκ των πραγμάτων-περισσότερο, οπότε χρήζουν και αυξημένης προστασίας. Αυτό επιτάσσει και το καλώς νοούμενο δημόσιο συμφέρον σε κοινωνίες με βιώσιμη ανάπτυξη, ενσυναίσθηση, κοινωνική αλληλεγγύη και συμπερίληψη στη πράξη.
(Ο Γιώργος Βλασσόπουλος είναι Δικηγόρος- Διδάκτωρ Νομικής, Μέλος Μητρώου ΣΕΠ ΕΑΠ)
