\Οι τελευταίες μέρες είναι γεμάτες από ειδήσεις για τις μεγάλες εταιρείες -πλατφόρμες. Το Telegram συμβιβάστηκε και θα συνεργαστεί πλήρως με τις αρχές της Γαλλίας παραδίδοντας διευθύνσεις ΙΡ και αριθμούς τηλεφώνων εφόσον υπάρχουν σχετικά νομικά αιτήματα, όπως ακριβώς είχαμε προβλέψει ότι θα γίνει σε σχετικό άρθρο στις 6/9/2024. Η Ομοσπονδιακή Αρχή Εμπορίου των ΗΠΑ δημοσίευσε πρόσφατα μια μελέτη που φωτίζει τον τρόπο με τον οποίο ιστότοποι κοινωνικής δικτύωσης και υπηρεσίες μετάδοσης βίντεο με streaming συγκεντρώνουν τεράστιες ποσότητες προσωπικών δεδομένων και τα αξιοποιούν εμπορικά, εξασφαλίζοντας δισεκατομμύρια δολάρια σε ετήσια βάση. Πριν τρεις εβδομάδες, η ΕΕ επέβαλε πρόστιμο σχεδόν 2,5 δις ευρώ στη Google για μονοπωλιακές πρακτικές, αλλά πριν από δύο εβδομάδες το Δικαστήριο της ΕΕ ακύρωσε πρόστιμο 1,5 δις ευρώ που είχε επιβληθεί στη Google το 2019. Και η γεωπολιτική διαμάχη στην οποία οι μεγάλες εταιρείες. – πλατφόρμες συμμετέχουν ενεργά συνεχίζεται και κλιμακώνεται: η αμερικανική εταιρεία Meta - στην οποία ανήκουν το Facebook, το Instagram και το WhatsApp - ανακοίνωσε ότι απαγορεύει στα ρωσικά κρατικά μέσα ενημέρωσης να έχουν πρόσβαση στις πλατφόρμες της σε όλο τον κόσμο, προκειμένου να αποφύγει οποιαδήποτε «ενέργεια ξένης παρέμβασης».
H αιτιολογία και η αντίδραση της Μόσχας. H αμερικανική εταιρεία Meta - στην οποία ανήκουν το Facebook, το Instag...
Όλες οι παραπάνω ειδήσεις συνδέονται μεταξύ τους και απορρέουν από την ίδια τη φύση των εταιρειών – πλατφορμών. Ζούμε σε ένα κόσμο στον οποίο τα επιχειρηματικά μοντέλα, σχεδόν όλων των εταιρειών, βασίζονται όλο και περισσότερο, όλο και βαθύτερα, στην τεχνολογία της πληροφορίας, τα δεδομένα και το Διαδίκτυο. Η ψηφιακή οικονομία είναι ο πιο δυναμικός τομέας της παγκόσμιας οικονομίας και ταυτόχρονα, οι ψηφιακές τεχνολογίες γίνονται όλο και πιο καθοριστικές για τη λειτουργία των επιχειρήσεων, των αγορών αλλά και του ίδιου του χρηματοπιστωτικού συστήματος. Φανταστείτε, πολύ απλά, τι θα ήταν οι τράπεζες χωρίς υποδομές πληροφορικής και ψηφιακές τεχνολογίες; Στο πλαίσιο αυτό, η ψηφιακή οικονομία έχει πολύ ευρύτερο ρόλο από όσο δείχνει το διαρκώς και ταχέως αυξανόμενο ποσοστό της συμμετοχής της στην παγκόσμια οικονομία, που αναμένεται να φτάσει τα 16,5 τρισεκατομμύρια και 17% του παγκόσμιου ΑΕΠ το 2028.
Μέσα στην διαρκώς αυξανόμενη πίτα και το διαρκώς διευρυνόμενο ρόλο της ψηφιακής οικονομίας, οι μεγάλες εταιρείες – πλατφόρμες αποτελούν τον οδηγό των εξελίξεων και το πλέον δυναμικό κομμάτι που εν πολλοίς καθορίζει και την πορεία της ψηφιακής οικονομίας συνολικά. Εταιρείες όπως η Alphabet (θυγατρική των Google και Youtube), η Amazon, η Meta (Facebook, Instagram, WhatsApp), η Microsoft και η Apple (αλλά και οι αντίστοιχες κινέζικες) έχουν πλέον ηγεμονικό ρόλο στο σύγχρονο υπαρκτό καπιταλισμό και αυτό αντικατοπτρίζεται πλήρως στην καθημερινή ζωή δισεκατομμυρίων ανθρώπων, στις συνεχείς διαμάχες τους με τις κυβερνήσεις για την πρωτοκαθεδρία αλλά και στην ειδησεογραφία. Τι ακριβώς όμως είναι οι εταιρείες – πλατφόρμες;
Στο πολύ ενδιαφέρον βιβλίο «Ο καπιταλισμός της πλατφόρμας» (εκδόσεις Τόπος), ο Nick Srnicek περιγράφει τις πλατφόρμες ως ψηφιακές υποδομές που δίνουν τη δυνατότητα αλληλεπίδρασης μεταξύ δύο ή περισσότερων ομάδων. Ως εκ τούτου, τοποθετούνται ως μεσάζοντες που φέρνουν σε επαφή διαφορετικούς χρήστες: πελάτες, διαφημιστές, παρόχους υπηρεσιών, παραγωγούς, προμηθευτές ακόμη και φυσικά αντικείμενα. Συχνά, αυτές οι πλατφόρμες περιλαμβάνουν μια σειρά εργαλείων που επιτρέπουν στους χρήστες να δημιουργήσουν τα δικά τους προϊόντα, υπηρεσίες και αγορές. Αντί για την ανάγκη δημιουργίας μιας αγοράς από την αρχή, μια πλατφόρμα παρέχει τη βασική υποδομή για τη μεσολάβηση μεταξύ διαφορετικών ομάδων. Αυτό είναι το πλεονέκτημά της έναντι των παραδοσιακών επιχειρηματικών μοντέλων όσον αφορά τα δεδομένα, αφού μια πλατφόρμα τοποθετείται, πρώτον, μεταξύ των χρηστών και, δεύτερον, ως το έδαφος πάνω στο οποίο αναπτύσσονται οι δραστηριότητές τους, αποκτώντας, συνεπώς, προνομιακή πρόσβαση στην καταγραφή τους.
Το επιχειρηματικό μοντέλο της πλατφόρμας δεν αποτελεί παρθενογένεση, μπροστά στην οποία πρέπει να εκστασιαστούμε, ούτε και τερατογένεση για να μας τρομάζει. Όπως εύστοχα αναλύει ο Srnicek, αποτελεί ιστορικό προϊόν των μεγάλων κρίσεων του καπιταλισμού αλλά και των διαρκών προσπαθειών βελτιστοποίησης των επιχειρηματικών μοντέλων στη βάση όλο και περισσότερων, όλο και πιο αντιπροσωπευτικών αλλά και όλο και πιο χρονικά άμεσων δεδομένων. Οι ίδιες οι εσωτερικές διαδικασίες των μεγάλων πολυεθνικών και ο μεταξύ τους ανταγωνισμός οδήγησαν σε αυτοτελείς υποδομές συλλογής, αποθήκευσης και επεξεργασίας δεδομένων, οι οποίες στην πορεία έγιναν αυτό που λέμε πλατφόρμες. Από την άλλη, η ταχεία διάδοση και η ευρεία χρήση των smartphones δημιούργησε νέους ωκεανούς δεδομένων και επιτάχυνε τόσο τη δημιουργία όσο και την αποδοτικότητα του μοντέλου της πλατφόρμας.
Στο μοντέλο της πλατφόρμας τα δεδομένα πρέπει να θεωρούνται ως η πρώτη ύλη που παράγεται από τις δραστηριότητες των χρηστών εντός της πλατφόρμας, αλλά όλο και πιο συχνά και εκτός αυτής, σε οποιαδήποτε αλληλεπίδραση με το διαδίκτυο. Η έκθεση της Ομοσπονδιακής Επιτροπής Εμπορίου που προαναφέραμε τεκμηριώνει ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και οι εταιρείες ηλεκτρονικών βίντεο συλλέγουν τεράστιους όγκους προσωπικών πληροφοριών εντός και εκτός των ιστοσελίδων ή των εφαρμογών τους και τις μοιράζονται με άλλες εταιρείες. Ο Srnicek θεωρεί τα δεδομένα κάτι σαν το πετρέλαιο που βγάζουμε από τη γη και το οποίο πρέπει να συλλεχθεί, να οδηγηθεί προς επεξεργασία σε διυλιστήρια και από τη διύλιση του να παραχθούν διάφορα χρήσιμα και κρίσιμα προϊόντα.
Τα έσοδα των πλατφορμών τύπου Facebook, Google, Youtube δημιουργούνται από α. την εξαγωγή και εμπορία δεδομένων από τη δραστηριότητα των χρηστών, β. από τη δημοπράτηση διαφημιστικού χώρου σε διαφημιστές και γ. από τη δυνατότητα να παρέχουν προσωποποιημένη διαφήμιση σε αντιστοιχία με το προφίλ του κάθε χρήστη. Έτσι έχουμε την οργανική σύγκλιση της ανάγκης διαρκούς και λεπτομερούς επιτήρησης της συμπεριφοράς των χρηστών με την ανάγκη κερδοφορίας των εταιρειών, με αποτέλεσμα τον περίφημο καπιταλισμό της επιτήρησης που περιγράφει στο σχετικό της βιβλίο η Zuboff (στα ελληνικά από τις εκδόσεις Μεταίχμιο με τον τίτλο «Η εποχή του κατασκοπευτικού καπιταλισμού»).
Η διαρκής ανάγκη των πλατφορμών για νέα δεδομένα τις σπρώχνει διαρκώς να επεκτείνουν τις δραστηριότητες τους σε καινούρια πεδία (μουσική, παιχνίδια, πωλήσεις) για να συλλέγουν όλο και περισσότερα και πιο αντιπροσωπευτικά στοιχεία για τους χρήστες τους. Ταυτόχρονα, οι πλατφόρμες επιδιώκουν να εγκλωβίζουν τους χρήστες εντός του εικονικού τους περιβάλλοντος, να τους κρατούν αφοσιωμένους στην οθόνη του κινητού και στις εφαρμογές που τους προσφέρουν, να εξασφαλίσουν την αφοσίωση τους χρησιμοποιώντας ακόμα και σχεδιασμένες πρακτικές εθισμού. Υπό αυτή την έννοια, ο Srnicek έχει απόλυτο δίκιο όταν μιλάει για τη φυσική τάση αυτού του τύπου των εταιρειών προς τη δημιουργία μονοπωλίων. Θα έλεγα μάλιστα ότι ο όρος που ταιριάζει στην περίπτωση είναι η δημιουργία μονοπωλιακών οικοσυστημάτων προορισμένων να φιλοξενήσουν – εγκλωβίσουν τους χρήστες και να εξασφαλίσουν την αφοσίωση τους. Αυτή ακριβώς η έμφυτη μονοπωλιακή των πλατφορμών οδηγεί τα επιχειρηματικά τους μοντέλα σε σύγκλιση σε παρεμφερείς δραστηριότητες.
Η εξάπλωση των πλατφορμών, σταδιακά, αντικαθιστά τις κλασσικές μηχανές αναζήτησης στο Διαδίκτυο με αναζητήσεις εντός των πλατφορμών. Η χρήση κινητών σημαίνει πλοήγηση στο διαδίκτυο μέσα από όλο και πιο «στενές» εφαρμογές ειδικού σκοπού, αντί για επίσκεψη σε ιστότοπους. Η χρήση υπηρεσιών υπολογιστικού νέφους δεν είναι τίποτα άλλο παρά η χρήση ενός πλήρως ιδιωτικού διαδικτύου μιας συγκεκριμένης πλατφόρμας. Φτάνουμε έτσι σε μια κατάσταση στην οποία έχουμε το τέλος του ανοικτού και ελεύθερου στην πρόσβαση διαδικτύου και την υποκατάσταση του από εφαρμογές περιορισμένου σκοπού που εξυπηρετούν τη συλλογή δεδομένων και το μοντέλο της πλατφόρμας.
Υπό αυτή την έννοια, οι πλατφόρμες «κλείνουν» και περιφράσσουν το διαδίκτυο, το κατακερματίζουν σε επιμέρους διαδίκτυα με «τοπικά» αφεντικά και συστήματα διακυβέρνησης. Ο ανταγωνισμός μεταξύ των πλατφορμών αποδεικνύει ότι δεν έχουμε ανάγκη παγκόσμιους παρόχους υπηρεσιών κοινωνικής δικτύωσης και υπολογιστικού νέφους. Αν η κάθε πλατφόρμα θέλει και μπορεί να έχει το δικό της περιφραγμένο ψηφιακό τσιφλίκι, τότε ας αναγνωρίσουμε ότι δεν υπάρχει κανένας λόγος να εξαρτούμε την παγκόσμια οικονομία και τις ζωές μας από τα επιχειρηματικά μοντέλα των πλατφορμών. Θα μπορούσαμε και εμείς οι ίδιοι να έχουμε αποκεντρωμένους συνεταιρισμούς που να παρέχουν πρόσβαση σε διάφορες αποκεντρωμένες μορφές διαδικτύου και υπηρεσιών υπολογιστικού νέφους.
Κάποιες μεγάλες πλατφόρμες, όπως η Airbnb και η Uber είναι πρακτικά πλατφόρμες διαμοιρασμού και χρήσης αγαθών – υπηρεσιών. Η Airbnb είναι ο μεγαλύτερος πωλητής υπηρεσιών στέγασης στον κόσμο χωρίς να έχει ούτε ένα δικό της σπίτι. Η δε Uber είναι ο μεγαλύτερος πάροχος υπηρεσιών μετακίνησης στον κόσμο χωρίς να έχει ούτε ένα δικό της όχημα. Με τον δικό τους τρόπο, και οι δύο αυτές πλατφόρμες υποδεικνύουν ότι η ιδιοκτησία δεν είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την παροχή κρίσιμων κοινωφελών υπηρεσιών στις κοινωνίες μας, αρκεί να ελέγχεται η διαθεσιμότητα των υλικών μέσων (σπίτια, οχήματα).
Σε τελική ανάλυση, η ίδια η μαζική χρήση των πλατφορμών σηματοδοτεί ότι υπάρχουν πλέον τεχνολογικές λύσεις που μπορούν να φιλοξενούν δομές αλληλεπίδρασης και αυτό-οργάνωσης χιλιάδων και εκατομμυρίων διαφορετικών χρηστών. Οι πλατφόρμες δείχνουν ότι υπάρχουν τα εργαλεία για μια κοινωνία ικανή να μοιράζεται και να συνεργάζεται σε πολλά πρακτικά επίπεδα της καθημερινότητας (μετακίνηση, οικιακές πρακτικές, εργαλεία, ενημέρωση, διασκέδαση).
Γιατί άραγε δεν μπορούμε να έχουμε αποκεντρωμένες – τοπικές ή και εθνικές υπηρεσίες «τύπου Airbnb» που θα αντιμετωπίσουν το οξύτατο πρόβλημα στέγασης των νέων στη χώρα μας και υπηρεσίες διαμοιρασμού οχημάτων «τύπου Uber» που, μαζί με καλές συγκοινωνίες, θα περιορίσουν δραστικά τη χρήση ΙΧ, το κυκλοφοριακό και την ατμοσφαιρική ρύπανση;
Και τι ακριβώς θα μας λείψει αν το λογισμικό, οι ψηφιακές υποδομές και τα δεδομένα μας δεν αποτελούν ιδιοκτησία 10 εταιρειών και 50 δισεκατομμυριούχων σε όλο τον κόσμο;
(Ο Αντώνης Μαυρόπουλος είναι σύμβουλος κυκλικής οικονομίας και συγγραφέας του βιβλίου «Τεχνητή Νοημοσύνη – Άνθρωπος, Φύση, Μηχανές», εκδόσεις Τόπος).
