Σύμφωνα με το Ινστιτούτο για την Οικονομία και την Ειρήνη (Institute for Economics and Peace) την τελευταία δεκαετία υπήρξε σημαντική αύξηση των πολέμων και των θανάτων σε πολεμικές συγκρούσεις. Μέσα σε ένα χρόνο (2022) οι νεκροί σε μάχες έφτασαν τους 200.000 και υπερέβησαν τους νεκρούς στη γενοκτονία της Ρουάντα το 1994.
Τον ίδιο χρόνο υπήρξαν 56 συγκρούσεις στις οποίες εμπλέκονταν τουλάχιστον ένα κράτος. Στις περισσότερες συγκρούσεις δεν υπήρξε νικητής.
Στον πόλεμο της Ουκρανίας υπάρχουν τουλάχιστον 2.000 νεκροί κάθε μήνα και στις δυο πλευρές ενώ όσο παρατείνεται ο πόλεμος οι μαζικές απώλειες αυξάνονται, ιδιαίτερα με τους εγκλωβισμούς μεγάλου αριθμού εμπολέμων από την ουκρανική πλευρά στο Ντομπάς αλλά και την ρωσική πλευρά στο Κούρσκ.
Στη Γάζα οι νεκροί ξεπέρασαν τους 40.000 και οι τραυματίες και αγνοούμενοι τους 100.000. Η λύση είναι ακόμη μακριά.
Η Χαμάς παρά τις μεγάλες απώλειες αύξησε την επιρροή της όχι μόνο στη Γάζα αλλά και στη Δυτική Όχθη.
Οι αρνητικές διαθέσεις των Ισραηλινών για τους Παλαιστίνιους ήταν το 1999 στο 30% και τώρα έφτασαν το 90%. Το ίδιο ισχύει και αντίστροφα.
Το διάστημα 1946-1999 οι νεκροί σε πολέμους ήταν 210.000 κάθε χρόνο ενώ από το 2000 μέχρι το 2022 ήταν 69.000. Όμως οι αριθμοί αυξάνονται πάλι δραματικά και πλησιάζουν τους αριθμούς της εποχής του Ψυχρού Πολέμου. Παρότι ο αριθμός των νεκρών είναι μικρότερος, ο αριθμός των συγκρούσεων είναι ο υψηλότερος από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο (Π.Π.).
Οι ασύμμετροι πόλεμοι και τα ασύμμετρα όπλα π.χ. drones, έδωσαν τη δυνατότητα σε μικρά έθνη ή χώρες να αντιμετωπίζουν ισχυρότερα, με μεγαλύτερη αποτελεσματικότητα από παλιότερα.
Ο διπολικός κόσμος (ΗΠΑ-ΕΣΣΔ) μέχρι το 1990, διατηρούσε τις ισορροπίες και οι πόλεμοι είχαν γρηγορότερο τέλος, με νίκη κάποιου από τους εμπόλεμους.
Ο μονοπολικός κόσμος μετά το 1990 ήταν ο κόσμος των μεγάλων μονομερών επεμβάσεων από πλευράς της Δύσης (Κουβέιτ, Ιράκ, Αφγανιστάν, Λιβύη, Συρία).
Μετά το 2010 αναδείχτηκαν νέες χώρες με νέα δυναμική η Ρωσία, η Τουρκία, το Ιράν, η Σαουδική Αραβία, οι οποίες ενεπλάκησαν σε πολέμους στην Ουκρανία, στη Λιβύη, στην Αιθιοπία, στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ, στο Σαχέλ. Σαν αποτέλεσμα οι πόλεμοι χαμηλής έντασης αυξήθηκαν από 20 το 1970 σε 70 το 2010.
Στο Σουδάν οι αντιμαχόμενες πλευρές στις συγκρούσεις που ξέσπασαν το 2023 έχουν διάφορους υποστηριχτές. Η μια πλευρά υποστηρίζεται από την Κίνα, Ρωσία, Ιράν και η άλλη από τα ΗΑΕ, την πρώην Wagner και τον στρατηγό Χαφτάρ της Λιβύης. Οι σφαγές στο πετρελαιοπαραγωγό Darfur κόστισαν 150.000 νεκρούς, σύμφωνα με τα Η.Ε.
Στην Μιανμάρ (πρώην Μπούρμα), μετά το στρατιωτικό πραξικόπημα το 2021, πολλαπλές ανταρτικές οργανώσεις ελέγχουν την ύπαιθρο.
Στη Δημοκρατία του Κονγκό (DRC), οι αντάρτες του Μ23 που υποστηρίζονται από την Ρουάντα, ελέγχουν την πλούσια σε κοιτάσματα ανατολική περιοχή.
Στο Ναγκόρνο-Καραμπάχ, αποχώρησαν οι 100.000 Αρμένιοι και λύθηκε δια της βίας μια μακροχρόνια κρίση, με την Ρωσία να στηρίζει το Αζερμπαιτζάν και να εγκαταλείπει την δυτικόστροφη κυβέρνηση της Αρμενίας, παρά τις υπάρχουσες αμυντικές συμφωνίες.
Η Ινδία με 7,7% αύξηση του ΑΕΠ διεκδικεί μεγαλύτερη επιρροή στην Ασία και τελευταία προσπαθεί να αυξήσει τον διεθνή της ρόλο με παρέμβαση για το Ουκρανικό.
Η Κίνα πρωτοπόρος στην παραγωγή προϊόντων καθημερινής χρήσης αλλά και υψηλής τεχνολογίας συνδυάζει την πράσινη ανάπτυξη με την φτηνή παραγωγή ηλεκτρικών αυτοκινήτων και συσκευών. Η επιβολή φόρων (36%) στις ΗΠΑ και Ευρώπη είναι αμφίβολο αν ανακόψουν τις κινεζικές εταιρείες, ειδικά όταν αυτές εγκατασταθούν σε ευρωπαϊκό έδαφος.
Οι εμπορικοί πόλεμοι είναι προοίμιο μεγαλύτερων και βιαιότερων πολέμων. Τα πυρηνικά όπλα δεν είναι σίγουρο ότι δεν θα χρησιμοποιηθούν.
Οι πολλοί μικροί πόλεμοι, δείχνουν ότι τα κυρίαρχα κράτη δεν θέλουν να εμπλακούν τα ίδια και συγχρόνως δεν μπορούν να ελέγξουν τις συγκρούσεις. Απόδειξη ότι είναι περισσότεροι οι ‘’frozen wars’’, οι τοπικοί πόλεμοι που διαρκούν χρόνια.
Τώρα προκύπτει το ερώτημα. Όλοι αυτοί οι πόλεμοι πρέπει να θεωρούνται ‘’τυχαίοι’’ ή είναι προάγγελοι μιας περιόδου όλο και πιο βίαιων πολέμων;
Ποιος είναι ο ρόλος των εργαζόμενων σε ένα περιβάλλον όλο και περισσότερων πολέμων, δίκαιων και άδικων, που επιβάλλουν περιορισμούς στις κοινωνικές δαπάνες και αύξηση στις στρατιωτικές δαπάνες;
Υπάρχει προοπτική κατάρρευσης του υπάρχοντος κυρίαρχου καπιταλιστικού συστήματος και ανάδειξη κάποιου νέου ή η πολύ-κρίση (γεωπολιτική, οικονομική, κλιματική) οδηγεί σε ανεξέλεγκτες καταστάσεις για την ανθρωπότητα και τον πλανήτη;
Η κατάσταση θυμίζει το 1914 και τις παραμονές του Α’ Π.Π. χωρίς αυτό να σημαίνει ότι η εξέλιξη θα ακολουθήσει την ίδια πορεία. Η Ιστορία διδάσκει αλλά δεν επαναλαμβάνεται.
Το σίγουρο όμως είναι ότι η τεράστια συσσώρευση πλούτου δεν συμβάδισε με το αναλογικό μοίρασμα στους εργαζόμενους ούτε σε επενδύσεις που θα βελτίωναν τους όρους ζωής τους.
Η αναζήτηση περισσότερων πόρων για να δοθεί ώθηση στις νέες τεχνολογίες οδήγησε σε αγώνα αναδιανομής. Αυτός ο αγώνας από πλευράς των κυρίαρχων καπιταλιστικών χωρών οδηγεί σε μοίρασμα του κόσμου και αλλαγή της εσωτερικής διαστρωμάτωσης της μεγαλοαστικής τάξης και των εργαζόμενων.
Οι κυρίαρχοι του πλούτου οδηγούν πλέον τα κυρίαρχα κράτη και όχι το αντίθετο, όπως παλιότερα. Οι τοπικοί πόλεμοι δεν είναι ‘’τυχαίοι’’.
Τα παρασιτικά στρώματα δεν αρκούνται να απομυζούν τα κρατικά κεφάλαια μέσω των φιλικών τους κυβερνήσεων, κάτι που στην Ελλάδα συνεχίζει να λειτουργεί λόγω της υποβαθμισμένης καπιταλιστικής ανάπτυξης αλλά ωθούν σε ‘’ειρηνικά’’ μοιράσματα των περιοχών συμφερόντων, κάτι που βλέπουμε να προωθείται από την κυβέρνηση και τα μεγάλα συμφέροντα στο Αιγαίο και την Ν.Α. Μεσόγειο.
Όταν αυτοί οι συμβιβασμοί δεν προχωρούν, τα πράγματα οδηγούνται σε βίαιες και πολεμικές συγκρούσεις που μπορεί να αναφλέξουν μεγαλύτερες περιοχές. Η περίπτωση της Γάζα μπορεί να συνδυαστεί με τον Λίβανο, την Τουρκία και το Ιράν.
Η Ε.Ε. ειδικά μετά το Μάαστριχτ οδηγήθηκε σε ανασχεδιασμό των ευρωπαϊκών οικονομιών, προς όφελος των κυρίαρχων οικονομιών του βορρά και κύρια της Γερμανίας.
Ότι έκανε η Αγγλία με την εκμετάλλευση της Ιρλανδίας από τον 19ο αιώνα κάνει η Γερμανία με τις νότιες χώρες και ειδικά τις αδύναμες περιοχές.
Στο όνομα συγκέντρωσης και μεγαλύτερης αξιοποίησης του κεφαλαίου και της βιομηχανίας κατάργησε την ‘’εθνική αυτοτέλεια’’ και την όποια βιομηχανία υπήρξε μετά τον πόλεμο. Τα παραδείγματα της ΙΖΟΛΑ, ΠΙΤΣΟΣ, ΠΕΙΡΑΊΚΗ-ΠΑΤΡΑΊΚΗ, Ελληνικής Βιομηχανίας Ζάχαρης, ακόμη και της σημερινής ΛΑΡΚΟ, είναι εμφανή.
Η μηχανιστική αντίληψη ότι η μεγάλη ανάπτυξη του καπιταλισμού, οδηγεί σε ιμπεριαλιστικούς πολέμους και αυτοί θα οδηγήσουν σε κοινωνικές αλλαγές, δεν είναι αναγκαστικά σωστή. Τα πράγματα βρίσκουν πολλούς τρόπους διαφυγής και λύσεις πέρα από καθορισμένες συνταγές. Τα αποτελέσματα είναι διαλεκτικά και όχι γραμμικά.
Σε γενικές γραμμές, τα αδιέξοδα του καπιταλισμού μπορεί να οδηγήσουν σε συμβιβασμούς, σε συνεργασίες με άλλες καπιταλιστικές χώρες ή ακόμη σε οπισθοχώρηση μπροστά στα μεγαλοιδεατικά συμφέροντα. Μπορεί και σε γενικευμένο πόλεμο.
Από κοινωνικοοικονομική άποψη ο πόλεμος δεν είναι παρά ένα στάδιο της ιμπεριαλιστικής ανάπτυξης του καπιταλισμού. Ένα στάδιο που δεν έχει την ίδια συγκεκριμένη κατάληξη πάντοτε.
Μπορεί να υπάρξουν κοινωνικές εξελίξεις προς το καλύτερο ή προς το χειρότερο.
Η αντίληψη ότι υπάρχουν ‘’αιώνιοι χαλύβδινοι νόμοι’’ που δημιουργούν αδιάκοπα το ίδιο αποτέλεσμα και οι άνθρωποι είναι μοιραία υποταγμένοι σε αυτούς, είναι αντιεπιστημονική.
Ακόμη και ο Φουκουγιάμα που όρισε το ‘’τέλος της Ιστορίας’’ αναγκάσθηκε να αναθεωρήσει την άποψή του.
Οι εργαζόμενοι οφείλουν να μην παρασύρονται από οργανωμένα συστημικά ΜΜΕ που εκφράζουν τα συμφέροντα των ιδιοκτητών τους. Η αύξηση των τοπικών πολέμων στην Αφρική δεν έδωσε μεγαλύτερους μισθούς στους Γάλλους εργαζόμενους ούτε ο πόλεμος στην Ουκρανία έδωσε μεγαλύτερα οφέλη στους Βρετανούς εργαζόμενους.
Η αποικιοκρατία έδωσε ελάχιστα σε μια μικρή ‘’αριστοκρατία’’ εργαζόμενων και εκμεταλλεύτηκε την υπεραξία των πολλών.
Οι κοινωνίες αναπτύσσονται μέσα από αντιθέσεις που μπορεί να εξελιχθούν σε μικρό χρόνο μετά από μεγάλης κλίμακας γεγονότα ή σε μεγαλύτερο χρόνο μετά από βραδείες εξελίξεις.
Ακόμη και οι μακρινοί πόλεμοι αλλάζουν τις συνειδήσεις της κοινωνίας.
Οι πόλεμοι στο Αφγανιστάν, στο Ιράκ και στη Συρία προκάλεσαν μεταναστευτικά ρεύματα που με τη σειρά τους συντηρητικοποίησαν τις κοινωνίες στην Ευρώπη. Ο πόλεμος στην Ουκρανία συνέβαλε στην μείωση της οικονομικής δύναμης της Ευρώπης. Μπορεί να αντιστραφεί λόγω αυτού του πολέμου η συντηρητικοποίηση; Θα δείξει. Σε κάθε όμως περίπτωση δεν μπορεί να γίνει από μόνο του.
Η Ιστορία έχει διδάξει ότι τα πάντα κινούνται και αλλάζουν. Την δουλοκτητική κοινωνία διαδέχτηκε η φεουδαρχική και αυτήν ο καπιταλισμός.
Είναι ανοησία να πιστεύουμε ότι τίποτα δεν θα αλλάξει στο μέλλον και πολύ περισσότερο να υπερασπιζόμαστε τα συμφέροντα κυβερνήσεων που εκπροσωπούν τάξεις στις οποίες δεν ανήκουμε.
(Ο Νίκος Τόσκας είναι πρώην υπουργός και υποστράτηγος ε.α.)
