Την 24η Φεβρουαρίου συμπληρώνονται τέσσερα χρόνια από την έναρξη της κύριας φάσης του πολέμου.
Στην πραγματικότητα ο πόλεμος άρχισε το 2014 μετά τα γεγονότα στην πλατεία Μαϊντάν και το πραξικόπημα που έριξε τον εκλεγμένο πρόεδρο Γιανουκόβιτς.
Η κατάληψη της Κριμαίας μετά τα γεγονότα στο Μαϊντάν, ήταν εύκολη υπόθεση για τους Ρώσους καθώς δεν προβλήθηκε αντίσταση και ο πληθυσμός ήταν καθ’ ολοκληρία ρωσόφωνος.
Μετά τα παραπάνω γεγονότα άρχισε βομβαρδισμός των ρωσόφωνων περιοχών από μονάδες του ουκρανικού στρατού και παραστρατιωτικούς και επήλθε διάλυση άλλων μονάδων όπου οι αξιωματικοί και στρατιώτες ήταν ρωσόφωνοι. Οι τελευταίοι ενισχύθηκαν με οπλισμό από την Ρωσία και οι συγκρούσεις εντάθηκαν.
Μετά από το 1990 οι δυτικοί στρατοί μειώθηκαν σημαντικά και διατήρησαν μερικές δυνάμεις για να αντιμετωπίσουν τους πολέμους της ‘’τρομοκρατίας’’ μια και δεν υπήρχε ισχυρή απειλή. Διατήρησαν όμως σχεδόν το σύνολο της αεροπορίας και του πολεμικού ναυτικού. Μαζί με τη μείωση του υλικού άλλαξε και το δόγμα επιχειρήσεων. Εκεί που στη διάρκεια του ψυχρού πολέμου σχεδιάζονταν επιχειρήσεις με στρατιές, σώματα στρατού και μεραρχίες, άρχισαν να σχεδιάζουν επιχειρήσεις με μικρές μονάδες και τάγματα, ικανές να κυνηγούν αντάρτες και να αστυνομεύουν περιοχές, όπως στη Βοσνία-Ερζεγοβίνη, στο Κόσοβο, στο Αφγανιστάν και στο Ιράκ.
Οι μεγάλες επιχειρήσεις στο Αφγανιστάν και στο Ιράκ έγιναν απέναντι σε ασθενείς στρατούς, κύρια από τους Αμερικανούς.
Παρόμοια, οι Ρώσοι μείωσαν τις δυνάμεις τους για λόγους οικονομικούς και άρχισαν και αυτοί να στηρίζονται σε συγκροτήματα ταγμάτων που θα εκτελούσαν αποστολές ασφαλείας όπως στην Τσετσενία ή θα αμύνονταν σε συγκεκριμένη τοποθεσία. Η εισβολή στην Ουκρανία έγινε από 100 συγκροτήματα ταγμάτων.
Αυτή η μείωση της δομής σε Δύση και Ανατολή, επηρέασε τα δόγματα, την εκπαίδευση και την νοοτροπία των αξιωματικών. Κανείς δεν περίμενε μεγάλο πόλεμο στην Ευρώπη. Όλοι ετοιμάζονταν να εκτελέσουν ειρηνευτικές αποστολές ή αποστολές χαμηλής έντασης.
Η δομή, η νοοτροπία και η εκπαίδευση ενός στρατού δεν αλλάζει σε μια μέρα. Εκεί που περίμεναν μικρές συγκρούσεις εμφανίστηκε η μεγάλη πρόκληση και ήταν όλοι απροετοίμαστοι.
Οι Αμερικανοί και Βρετανοί που εκπαίδευσαν τον ουκρανικό στρατό μετά το 2014 δεν τον εκπαίδευσαν για μεγάλο πόλεμο γιατί ήταν και οι ίδιοι δέσμιοι του δικού τους δόγματος και πίστευαν ότι οι Ουκρανοί θα αντιμετώπιζαν μόνο τους ρωσόφωνους αυτονομιστές.
Η ρωσική εισβολή την 24η Φεβρουαρίου 2022 ήταν μια κίνηση μεγάλου αιφνιδιαστικού ελιγμού προς το Κίεβο, με λίγες σχετικά δυνάμεις (150.000 άνδρες), προκειμένου να πέσει η κυβέρνηση Ζελένσκι και να αντικατασταθεί με φιλορωσική κυβέρνηση. Η διστακτικότητα των ρωσικών δυνάμεων και η στήριξη των δυτικών στον Ζελένσκι άλλαξε τα δεδομένα. Η ρωσική φάλαγγα των 100 χλμ, με στατική παραμονή πολλών ημερών κοντά στο Κίεβο, γλύτωσε από την καταστροφή λόγω της ουκρανικής αδράνειας και τελικά αναγκάστηκε να υποχωρήσει στη Λευκορωσία.
Τότε δόθηκε εντολή από τον Πούτιν για να μεταπέσουν σε ‘’οικονομία πολέμου’’, με 8% του ΑΕΠ αμυντικές δαπάνες και ενεργοποίηση των παλιών σοβιετικών αμυντικών βιομηχανιών.
Η ρωσική μηχανή αφού ενισχύθηκε με μερική επιστράτευση εθελοντών έφτασε τις 420.000 άνδρες και μεταφέρθηκε στα ανατολικά, στη πλευρά της Μαριούπολης.
Άρχισε η μάχη για τις πόλεις. Ξεχάστηκαν οι παραδοσιακοί κυκλωτικοί ελιγμοί στους κάμπους. Μετά την Μαριούπολη τον Φεβρουάριο, η μάχη για το στρατηγικής σημασίας Μπαχμούτ διήρκεσε από τον Αύγουστο του 2022 μέχρι τον Μάιο του 2023.
Τον Απρίλιο οι συνομιλίες στην Κωνσταντινούπολη ναυάγησαν την τελευταία στιγμή από επιμονή των Βρετανών που υπολόγισαν στη σταδιακή φθορά της Ρωσίας, άσχετα με τις ουκρανικές απώλειες.
Δόθηκαν εσπευσμένα στους Ουκρανούς αμερικανικά αντιαρματικά Javelin και δορυφορικές πληροφορίες με τα οποία αντιμετώπισαν τις ρωσικές επιθέσεις των μηχανοκίνητων μονάδων.
Οι ουκρανικές επιθέσεις στη Χερσώνα και στο Χάρκοβο ήταν επιτυχείς και δημιούργησαν ελπίδες για ρωσική ήττα.
Η «μεγάλη» ουκρανική αντεπίθεση το καλοκαίρι του 2023 δεν μπόρεσε να διασπάσει τα πολλαπλά οχυρωματικά έργα (δόντια αντιαρματικά, τάφροι, ναρκοπέδια) της ρωσικής αμυντικής γραμμής.
Η αντεπίθεση δεν ήταν ισχυρή. Εκτοξεύθηκε σε πολλαπλά σημεία (πέντε, χωρίς σύνδεση μεταξύ τους) σε όλο το μέτωπο και έτσι διασκορπίστηκαν οι λιγοστές δυνάμεις. Από ένα στρατό 650.000 επιτέθηκαν μερικές ταξιαρχίες και εξ αυτών τα εμπρός τάγματα χρησιμοποίησαν λίγες διμοιρίες. Είδαμε επιθέσεις μόλις 20 αρμάτων και μερικών μηχανοκινήτων. Επίσης οι αντεπιθέσεις έγιναν χωρίς συνδυασμό πολλών όπλων (αεροπορίας, πυροβολικού, ελικοπτέρων, τεθωρακισμένων) με αποτέλεσμα να μην διασπάσουν τη ρωσική άμυνα και να αποτύχουν. Αντιμετωπίσθηκαν από τις ρωσικές οχυρώσεις (τρείς γραμμές βάθους 30 χλμ) και κύρια από τα ρωσικά επιθετικά ελικόπτερα και το πυροβολικό.
Οι Ρώσοι προσπάθησαν να εκμεταλλευτούν την ουκρανική ήττα και να επιτεθούν στη συνέχεια αλλά τότε ήρθε για πρώτη φορά η ώρα των drones, από την ουκρανική πλευρά.
Ο πόλεμος έγινε στατικός και άρχισε να μοιάζει με τα χαρακώματα του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Το 2024 οι Ρώσοι αναγκάστηκαν λόγω των drones να κάνουν επιθέσεις με μικρές ομάδες πεζικού και φυσικά μειώθηκε σημαντικά ο ρυθμός προέλασης. Οι Ουκρανοί οργάνωσαν καλύτερα την άμυνά τους με ναρκοπέδια και οχυρώσεις. Άρχισαν και οι Ρώσοι τον πόλεμο των drones. Παράλληλα, ενεργοποίησαν και εκσυγχρόνισαν μεγάλο αριθμό σοβιετικών αρμάτων και πυροβόλων ενώ κατασκεύασαν πρωτοπόρα πυραυλικά υπερηχητικά συστήματα με τα οποία άρχισαν να προσβάλουν στρατηγικούς στόχους και υποδομές.
Τα συστήματα αυτά μείωσαν τη συμμετοχή και τις απώλειες της αεροπορίας και των επιθετικών ελικοπτέρων μια και η υποστήριξη των χερσαίων δυνάμεων γίνεται πλέον με πυραύλους και drones.
Σε όλο το 2024 καταλήφθηκε μόνο το 1,5% του ουκρανικού εδάφους. Από τον Φεβρουάριο 2024 μέχρι τον Δεκέμβριο 2025 η προώθηση ήταν βάθους 50 χλμ, δηλαδή 70 μέτρα την ημέρα.
Για να γίνει μια σύγκριση, στις μεγάλες επιθετικές επιχειρήσεις του σοβιετικού στρατού στον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο ο ρυθμός προέλασης ήταν από 5 έως 40 χλμ την ημέρα. Κάθε επίθεση τότε γινόταν με συνδυασμό όλων των όπλων (τεθωρακισμένα, αεροπορία, πυροβολικό) και με μεγάλη μαζικότητα (επίθεση ομάδας στρατιών και όχι μερικοί στρατιώτες). Τότε οι πολιτικές πρακτικές χρήσης των ‘’μαζών’’ είχαν μεταφερθεί στο στρατιωτικό τομέα. Όλα ‘’τα σφυριά βαρούσαν σε ένα σημείο’’.
Στην σοβιετική επιθετική επιχείρηση «Μπαγκρασιόν» στη Λευκορωσία, λίγες μέρες μετά την απόβαση στη Νορμανδία, τον Ιούλιο 1944, χρησιμοποιήθηκαν 1,6 εκατομμύρια στρατιώτες, 3.800 τανκς, 30.000 πυροβόλα και συνέτριψαν τον γερμανικό στρατό.
Το σοβιετικό δόγμα της «επίθεσης σε βάθος» (deep battle) προέβλεπε μεγάλη μάζα πυρών με επίθεση σε ένα σημείο, χρήση όλων των όπλων και κυκλωτικούς ελιγμούς.
Στον τωρινό πόλεμο όποτε έγιναν ελιγμοί όπως από τους Ρώσους στο Χάρκοβο το 2022 ή από τους Ουκρανούς στο Κούρσκ το 2024, τα αποτελέσματα ήταν επιτυχή.
Η ουκρανική επίθεση στο Κούρσκ (ρωσικό έδαφος) έγινε με ελιγμούς και μηχανοκίνητα αλλά σύντομα η κατάσταση περιέπεσε πάλι σε στασιμότητα αφού δεν είχε συγκεκριμένο αντικειμενικό σκοπό. Ήταν μια επίθεση «στο πουθενά» για δημιουργία εντυπώσεων στους συμμάχους της Ουκρανίας.
Το 2025 οι Ρώσοι κατέλαβαν 1.930 τετραγωνικά μίλια ουκρανικού εδάφους ενώ το 2024 κατέλαβαν 1.620 τ.μίλια.
Η σημερινή κατάσταση βρίσκει τις αντίπαλες δυνάμεις σε ένα ‘’πορώδες’’ (μη συνεχές) έδαφος μετώπου 1.000 χλμ όπου υπάρχουν αμφισβητούμενες περιοχές 15-20 χλμ, τις οποίες διεκδικούν και χρησιμοποιούν όλοι. Μοιάζει με «ελβετικό τυρί» με πολλές τρύπες.
Η δύναμη του ρωσικού στρατού πρώτης γραμμής φτάνει τις 730.000 ενώ του ουκρανικού τις 400.000. Οι δυνάμεις αυτές δεν αρκούν να φυλάξουν, με ασφαλή γραμμική διάταξη, ένα μέτωπο 1000 χλμ.
Κυριαρχούν οι βομβαρδισμοί ακριβείας, η παρατήρηση και προσβολή των πεζών στρατιωτών και των μεμονωμένων τεθωρακισμένων με drones ενώ πολλά μηχανοκίνητα έχουν εφοδιαστεί με ηλεκτρονικά αντίμετρα για τα drones. Αυτά χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο με οπτικές ίνες για καθοδήγηση και όχι ασύρματα, με αποτέλεσμα να μην παρεμβάλλονται. Επίσης αρκετοί δρόμοι έχουν καλυφθεί με δίχτυα και συρμάτινα πλέγματα για να αποτρέπουν τα drones.
Τα τεθωρακισμένα έχουν επίσης κάλυψη με ‘’κοτετσόσυρμα’’ για να προστατεύουν τις ευαίσθητες οροφές τους από τα drones.
Όλα αυτά χρησιμοποιούνται και από τους δυο αντιπάλους με αποτέλεσμα να έχει τελματωθεί η κατάσταση και να διεξάγεται ο πόλεμος με πολλά πυρά πυροβολικού στο μέτωπο, πυραυλικά πυρά στα μετόπισθεν σε στρατηγικούς στόχους και υποδομές και ελιγμούς μικρών ομάδων στρατιωτών και λίγων μηχανοκινήτων για περικύκλωση των εξασθενημένων Ουκρανών και την κατάληψη χωριών και μικρών πόλεων.
Κανείς από τους αντιπάλους δεν κάνει μαζικές ενέργειες και περιμένουν τη φθορά του αντιπάλου μαζί και της Ευρώπης ή της Ρωσίας, αντίστοιχα. Έτσι δίνουν μάχη με το χρόνο και με τις οικονομικές και στρατιωτικές τους δυνατότητες, που μειώνονται δραματικά.
Οι Ρώσοι έχουν αποκτήσει πλεονέκτημα και περιμένουν την Άνοιξη για σοβαρότερες επιχειρήσεις, που μπορεί να οδηγήσουν σε κάποιο αποφασιστικό αποτέλεσμα όπως η κατάληψη της Οδησσού και ο αποκλεισμός της Ουκρανίας από την Μαύρη Θάλασσα, ενώ ροκανίζουν το χρόνο με διαπραγματεύσεις.
Οι Ουκρανοί στο τακτικό πεδίο αμύνονται σε κατοικημένους τόπους, δεν επιτρέπεται να κάνουν «ένα βήμα πίσω», δεν επιτρέπονται οι πρωτοβουλίες και η «κινητή άμυνα» χωρίς εντολή του αρχηγείου τους. Ο ανεφοδιασμός τους σε πυρομαχικά και τρόφιμα και η αναπλήρωση απωλειών είναι δυσχερής. Οι τραυματισμένοι κάποιες φορές μένουν όπου κτυπήθηκαν, χωρίς ιατρική φροντίδα. Οι λιποταξίες είναι πολλές.
Οι Ρώσοι έχουν πλήρη αεροπορική υπεροχή μια και τα δυτικά F-16 και Mirage 2000 που δόθηκαν στους Ουκρανούς δεν μπόρεσαν να αντισταθμίσουν την κατάσταση.
Ήδη προσβάλουν με πυραύλους με μεγάλη ακρίβεια σταθμούς ηλεκτρικής ενέργειας και εργοστάσια κατασκευής πολεμικού υλικού όπως πρόσφατα των πυραύλων Flamingos (βρετανικοί, μεγάλου βεληνεκούς).
Σαν αποτέλεσμα το Κίεβο έχει ρεύμα μόνο για 2,5 ώρες την ημέρα, θέρμανση ελάχιστη και μεγάλες ελλείψεις στην αγορά σε είδη πρώτης ανάγκης.
Τα πυραυλικά συστήματα έφεραν τις δυσχέρειες του μετώπου κοντά στις δυσχέρειες των μετόπισθεν.
Παρότι δεν υπάρχουν πολλές απώλειες αμάχων λόγω απομάκρυνσης από το μέτωπο αλλά και ακρίβειας των όπλων, οι δυσκολίες από την φυγή 10 εκατ. πολιτών στην Ευρώπη και στη Ρωσία, η στράτευση των ανδρών, η εγκατάλειψη της αγροτικής παραγωγής στις εμπόλεμες περιοχές, επηρεάζει τη διαβίωση και την οικονομία.
Ο πόλεμος έχει μετεξελιχθεί από πόλεμο ελιγμών σε πόλεμο στατικό και πόλεμο φθοράς (τριβής κατά τον Κλαούζεβιτς) των αντιπάλων και των υποστηριχτών τους.
Οι δυτικές αμυντικές βιομηχανίες δεν μπορούν να υποστηρίξουν τις μεγάλες καταναλώσεις πυρομαχικών των Ουκρανών καθώς ο σχεδιασμός τους προέβλεπε πόλεμο μικρής διάρκειας.
Οι δυτικοί πιστεύουν ότι η ρωσική οικονομία με τις δαπάνες πολέμου, τη μείωση των εξαγωγών ενέργειας και τις κυρώσεις δεν θα αντέξει πάνω από δυο χρόνια.
Οι Ρώσοι αντίστοιχα βλέπουν την Ευρώπη να αποβιομηχανοποιείται χωρίς φτηνή ενέργεια, να πιέζεται από ΗΠΑ και Κίνα και περιμένουν να καταρρεύσει οικονομικά και πολιτικά.
Οι ελπίδες των Ευρωπαίων για σύντομη κατάρρευση της Ρωσίας διαψεύστηκαν αρκετές φορές.
Η ευρωπαϊκή κινδυνολογία για επίθεση των Ρώσων σε ευρωπαϊκές χώρες, τα επόμενα πέντε χρόνια, φαίνεται μύθος που στοχεύει σε κινητοποίηση των κρατών για περισσότερους εξοπλισμούς και μεγαλύτερη λιτότητα.
Η Ευρώπη και το ΝΑΤΟ θέλουν την Ουκρανία και το στρατό της σαν ασπίδα, αδιαφορώντας για το μελλοντικό μέγεθος της χώρας αυτής και τις απώλειές της. Επόμενα θέλουν να διαρκέσει ο πόλεμος.
Η Ρωσία δεν έχει την πρόθεση ούτε τη δυνατότητα (οι δυο αυτοί παράγοντες καθορίζουν μια απειλή) να επιτεθεί σε χώρους απ’ όπου έφυγε κακήν κακώς το 1990. Εξάλλου όλοι οι ειδικοί συμφωνούν ότι χρειάζεται τουλάχιστον δέκα χρόνια μετά τον πόλεμο για να αναδιοργανώσει τις ένοπλες δυνάμεις της.
Σε κάθε περίπτωση αυτή η αναδιοργάνωση για να αντιμετωπίσει δυνάμεις του ΝΑΤΟ δεν θα μοιάζει με την τωρινή μορφή των ρωσικών ενόπλων δυνάμεων ούτε θα στηρίζεται σε δόγματα στατικού ή αργού αγώνα, όπως γίνεται τώρα.
«Η τεχνολογία καθορίζει την τακτική». Η χρήση των πυρηνικών ή έστω η ευρεία διάδοσή τους μαζί με τα συμβατικά πυραυλικά συστήματα μεγάλης ακρίβειας όπως οι ρωσικοί Orechnik και οι αμερικανικοί HIMARS υπάρχει κίνδυνος να κάνουν την πολιτική υπηρέτη της τεχνολογίας των όπλων μαζικής καταστροφής.
Η συνέχιση της αντιπαράθεσης, αναπόφευκτα, θα οδηγήσει τα μελλοντικά δόγματα της Ρωσίας αλλά και του ΝΑΤΟ στη δημιουργία ενόπλων δυνάμεων με μεγάλη επιθετική ορμή, μεγάλη καταστρεπτική ικανότητα με νέα όπλα, δυνατότητα χρήσης συμβατικών και τοπικών πυρηνικών όπλων και αμυντικές βιομηχανίες που θα υποστηρίζουν ολοκληρωτικό πόλεμο διαρκείας.
Η πιθανότητα πολέμου των ΗΠΑ-Ισραήλ με το Ιράν θα περιπλέξει ακόμη περισσότερο την κατάσταση και μπορεί να οδηγήσει το θέατρο πολέμου στην Ευρώπη σε δεύτερη προτεραιότητα.
Οι κοινωνίες θα κληθούν να συμμετάσχουν στη πολεμική προετοιμασία με προσωπική συμμετοχή ή οικονομική αφαίμαξη. Η υποταγή μέσω της καταπίεσης και του επικοινωνιακού επηρεασμού θα γίνει αναγκαία για τη διατήρηση του συστήματος.
Το θέμα είναι αν οι κοινωνίες ανεχτούν τους νέους κινδύνους και πως θα αντιδράσουν σε ένα νέο ‘’ψυχρό πόλεμο’’ ή πολύ περισσότερο σε μαζικές καταστροφές.
Η λύση βρίσκεται σε μια νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας με τη συμμετοχή όλων των κρατών της Ευρασίας, συμπεριλαμβανομένης της Ρωσίας.
Για την ώρα, ο πόλεμος εξελίσσεται σε αγώνα σύγκρουσης δογμάτων, δομών, τεχνολογίας και αντοχής. Σε κάθε περίπτωση είναι «συνέχεια της πολιτικής με άλλα μέσα».
(Ο ΝίκοςΤόσκας είναι υποστράτηγος ε.α. και πρώην υπουργός)
