«Έχω καλύψει περισσότερους από 40 πολέμους σε όλο τον κόσμο στη διάρκεια της δημοσιογραφικής μου καριέρας, η οποία ξεκινά τη δεκαετία του 1960. Είδα τον Ψυχρό Πόλεμο να φτάνει στο αποκορύφωμά του και στη συνέχεια απλώς να "εξαϋλώνεται". Όμως ποτέ δεν έχω δει μια χρονιά τόσο ανησυχητική όσο το 2025 – όχι μόνο επειδή μαίνονται αρκετές μεγάλες συγκρούσεις, αλλά επειδή γίνεται ολοένα και πιο σαφές ότι μία από αυτές έχει γεωπολιτικές προεκτάσεις πρωτοφανούς σημασίας».
Με τα λόγια αυτά ξεκινά την επισκόπηση του 2025 ο πολυβραβευμένος ανταποκριτής του BBC John Simpson.
«Ο πρόεδρος της Ουκρανίας, Βολοντίμιρ Ζελένσκι, έχει προειδοποιήσει ότι η τρέχουσα σύγκρουση στη χώρα του θα μπορούσε να κλιμακωθεί σε παγκόσμιο πόλεμο. Έπειτα από σχεδόν 60 χρόνια εμπειρίας σε συγκρούσεις ανά τον κόσμο, έχω το δυσάρεστο προαίσθημα ότι έχει δίκιο.
Μέλη του ΝΑΤΟ βρίσκονται σε επιφυλακή για οποιαδήποτε ένδειξη πως η Ρωσία κόβει τα υποθαλάσσια καλώδια που τροφοδοτούν την Δύση, τα μη επανδρωμένα αεροσκάφη της κατηγορούνται ότι δοκιμάζουν τις αεράμυνες των γειτόνων της, ενώ την ίδια ώρα ρώσοι χάκερ αναπτύσσουν τρόπους να θέτουν εκτός λειτουργίας υπουργεία, υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης και τεράστιες επιχειρήσεις.
Οι Αρχές είναι βέβαιες πως οι ρωσικές μυστικές υπηρεσίες δολοφονούν (και προσπαθούν να δολοφονήσουν) αντιφρονούντες που έχουν βρει καταφύγιο στη Δύση. Έρευνα για την απόπειρα δολοφονίας στο Σάλσμπερι το 2018 κατά του πρώην Ρώσου πράκτορα Σεργκέι Σκριπάλ κατέληξε στο συμπέρασμα ότι η επίθεση είχε εγκριθεί στο υψηλότερο επίπεδο στη Ρωσία.
Δηλαδή από τον ίδιο τον πρόεδρο Πούτιν.
Το 2025 σημαδεύτηκε από τρεις πολύ διαφορετικούς πολέμους. Υπάρχει φυσικά η Ουκρανία, όπου ο ΟΗΕ αναφέρει ότι έχουν σκοτωθεί 14.000 άμαχοι. Υπάρχει η Γάζα, όπου ο πρωθυπουργός του Ισραήλ, Μπενιαμίν Νετανιάχου, υποσχέθηκε «σφοδρή εκδίκηση» αφού περίπου 1.200 άνθρωποι σκοτώθηκαν όταν η Χαμάς επιτέθηκε στο Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου 2023.
Έκτοτε, περισσότεροι από 70.000 Παλαιστίνιοι έχουν σκοτωθεί από ισραηλινές στρατιωτικές επιχειρήσεις, συμπεριλαμβανομένων περισσότερων από 30.000 γυναικών και παιδιών – αριθμοί που ο ΟΗΕ θεωρεί αξιόπιστους.
Την ίδια ώρα, μαίνεται ένας σφοδρός εμφύλιος πόλεμος μεταξύ δύο στρατιωτικών παρατάξεων στο Σουδάν. Περισσότεροι από 150.000 άνθρωποι έχουν σκοτωθεί εκεί τα τελευταία δύο χρόνια, ενώ περίπου 12 εκατομμύρια έχουν εκτοπιστεί από τα σπίτια τους.
Ίσως, αν αυτός ήταν ο μόνος πόλεμος το 2025, ο έξω κόσμος να είχε κάνει περισσότερα για να τον σταματήσει· αλλά δεν ήταν.
«Είμαι καλός στο να λύνω πολέμους», είπε ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, καθώς το αεροσκάφος του τον μετέφερε στο Ισραήλ, αφού είχε διαπραγματευτεί μια εκεχειρία στις συγκρούσεις στη Γάζα. Είναι αλήθεια ότι σήμερα πεθαίνουν λιγότεροι άνθρωποι εκεί. Ο πόλεμος στη Γάζα ωστόσο σίγουρα δεν μοιάζει να έχει λυθεί.
Δεδομένης της φρίκης στη Μέση Ανατολή, μπορεί να ακούγεται παράξενο να λέει κανείς ότι ο πόλεμος στην Ουκρανία βρίσκεται σε εντελώς διαφορετικό επίπεδο. Κι όμως είναι - γράφει ο John Simpson.
«Πέρα από τον Ψυχρό Πόλεμο, οι περισσότερες συγκρούσεις που έχω καλύψει όλα αυτά τα χρόνια ήταν μικρής κλίμακας: άσχημες και επικίνδυνες, ασφαλώς, αλλά όχι αρκετά σοβαρές ώστε να απειλήσουν την ειρήνη σε ολόκληρο τον κόσμο. Ορισμένες συγκρούσεις, όπως το Βιετνάμ, ο πρώτος Πόλεμος του Κόλπου και ο πόλεμος στο Κοσσυφοπέδιο, έμοιασαν πως θα μπορούσαν να εξελιχθούν σε κάτι πολύ χειρότερο.
Αυτό ευτυχώς δεν συνέβη: οι μεγάλες δυνάμεις ήταν υπερβολικά νευρικές μπροστά στον κίνδυνο ένας τοπικός, συμβατικός πόλεμος να μετατραπεί σε πυρηνικό.
«Δεν πρόκειται να ξεκινήσω τον Τρίτο Παγκόσμιο Πόλεμο για χάρη σας», φέρεται να φώναξε μέσω ασυρμάτου ο Βρετανός στρατηγός σερ Μάικ Τζάκσον στο Κοσσυφοπέδιο το 1999, όταν ο ανώτερός του στο ΝΑΤΟ διέταξε βρετανικές και γαλλικές δυνάμεις να καταλάβουν ένα αεροδρόμιο στην Πρίστινα, αφού τα ρωσικά στρατεύματα είχαν φτάσει εκεί πρώτα.
Το 2026, ωστόσο, παρατηρώντας την προφανή έλλειψη ενδιαφέροντος του προέδρου Τραμπ για την Ευρώπη, η Ρωσία φαίνεται έτοιμη και πρόθυμη να πιέσει για την επέκταση της κυριαρχίας της.
Νωρίτερα αυτόν τον μήνα, ο Πούτιν δήλωσε ότι η Ρωσία δεν σχεδιάζει να πάει σε πόλεμο με την Ευρώπη, αλλά είναι έτοιμη «ανά πάσα στιγμή» αν το θελήσουν οι Ευρωπαίοι.
Σε μεταγενέστερη τηλεοπτική εμφάνισή του είπε: «Δεν θα υπάρξουν επιχειρήσεις αν μας αντιμετωπίσετε με σεβασμό, αν σεβαστείτε τα συμφέροντά μας, όπως πάντα προσπαθούσαμε να σεβαστούμε τα δικά σας».
Ωστόσο, η Ρωσία, μια μεγάλη παγκόσμια δύναμη, έχει ήδη εισβάλει σε μια ανεξάρτητη ευρωπαϊκή χώρα, προκαλώντας τεράστιο αριθμό θυμάτων, τόσο αμάχων όσο και στρατιωτικών. Κατηγορείται από την Ουκρανία ότι έχει απαγάγει τουλάχιστον 20.000 παιδιά. Το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο (ICC) έχει εκδώσει ένταλμα σύλληψης για τον Ρώσο πρόεδρο Βλαντίμιρ Πούτιν για την εμπλοκή του σε αυτό, κάτι που η Ρωσία πάντα αρνείται.
Η Ρωσία λέει ότι εισέβαλε για να προστατευθεί από τη διεύρυνση του ΝΑΤΟ, όμως ο πρόεδρος Πούτιν έχει υποδείξει και ένα άλλο κίνητρο: την επιθυμία αποκατάστασης της περιφερειακής σφαίρας επιρροής της Ρωσίας.
Μια ολοένα και πιο διαφορετική Αμερική
Ο Πούτιν έχει πλήρη επίγνωση ότι τον τελευταίο χρόνο συνέβη κάτι που οι περισσότερες δυτικές χώρες θεωρούσαν αδιανόητο: ένας αμερικανός πρόεδρος αποφάσισε να γυρίσει την πλάτη του στο στρατηγικό σύστημα που βρίσκεται σε ισχύ από το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Η Ουάσινγκτον όχι μόνο αμφιβάλλει για το αν θέλει να προστατεύσει την Ευρώπη, αλλά αποδοκιμάζει και την πορεία που εκτιμά πως ακολουθεί η Ευρώπη. Η νέα έκθεση στρατηγικής εθνικής ασφάλειας της κυβέρνησης Τραμπ υποστηρίζει ότι η Ευρώπη αντιμετωπίζει πλέον την «ωμή προοπτική της πολιτισμικής εξάλειψης».
Το Κρεμλίνο χαιρέτισε την έκθεση, λέγοντας ότι συνάδει με το δικό του όραμα για τον κόσμο. Και βέβαια συνάδει.
Στο εσωτερικό της Ρωσίας, ο Πούτιν έχει φιμώσει σχεδόν κάθε εσωτερική αντιπολίτευση - τόσο για το πρόσωπό του όσο και για τον πόλεμο στην Ουκρανία - σύμφωνα με την ειδική εισηγήτρια του ΟΗΕ για τα ανθρώπινα δικαιώματα στη Ρωσία.
Έχει όμως κι αυτός τα δικά του προβλήματα: ο πληθωρισμός κινδυνεύει να αυξηθεί ξανά μετά από μια πρόσφατη αποκλιμάκωση, τα έσοδά του από το πετρέλαιο μειώνονται, ενώ η κυβέρνησή του αναγκάστηκε να αυξήσει τον ΦΠΑ για να χρηματοδοτήσει τον πόλεμο.
Οι οικονομίες της Ευρωπαϊκής Ένωσης είναι δέκα φορές μεγαλύτερες από εκείνη της Ρωσίας· ακόμη μεγαλύτερες αν προστεθεί και το Ηνωμένο Βασίλειο. Ο πληθυσμός της Ευρώπης, στα 450 εκατομμύρια άνθρωποι, είναι πάνω από τριπλάσιος από τα 145 εκατομμύρια της Ρωσίας.
Παρόλα αυτά, η Δυτική Ευρώπη έδειχνε απρόθυμη να χάσει τις ανέσεις της και, μέχρι πρόσφατα, δίσταζε να πληρώσει για τη δική της άμυνα όσο μπορούσε να «πείθει» την Αμερική να την προστατεύει.
Η Αμερική είναι όμως πλέον διαφορετική: «λιγότερο επιδραστική, πιο εσωστρεφής και ολοένα και πιο ξένη σε σχέση με την Αμερική που κάλυπτα σε όλη μου την καριέρα». Τώρα, όπως ακριβώς στις δεκαετίες του 1920 και του 1930, θέλει να επικεντρωθεί στα δικά της εθνικά συμφέροντα.
Ακόμη κι αν ο πρόεδρος Τραμπ χάσει μεγάλο μέρος της πολιτικής του ισχύος στις ενδιάμεσες εκλογές του επόμενου έτους, έχει μετακινήσει τις ΗΠΑ σε τέτοιο βαθμό προς τον απομονωτισμό, ώστε ακόμη και ένας πιο φιλονατοϊκός Αμερικανός πρόεδρος το 2028 θα δυσκολευτεί να βοηθήσει την Ευρώπη.
Μην νομίζετε ότι ο Βλαντίμιρ Πούτιν δεν το έχει προσέξει αυτό.
Ο κίνδυνος της κλιμάκωσης
Το 2026 φαίνεται ότι θα είναι πράγματι κρίσιμο. Ο Ζελένσκι ενδέχεται να αισθανθεί υποχρεωμένος να συμφωνήσει σε μια ειρηνευτική συμφωνία, παραχωρώντας μεγάλο μέρος ουκρανικού εδάφους.
Θα υπάρξουν άραγε αρκετά αξιόπιστες εγγυήσεις ασφαλείας ώστε να αποτραπεί μια «επιστροφή» του προέδρου Πούτιν σε λίγα χρόνια;
Για την Ουκρανία και τους Ευρωπαίους υποστηρικτές της, που ήδη αισθάνονται ότι βρίσκονται σε πόλεμο με τη Ρωσία, αυτό είναι ένα κρίσιμο ερώτημα. Η Ευρώπη θα πρέπει να αναλάβει πολύ μεγαλύτερο μερίδιο της στήριξης της Ουκρανίας, αλλά αν οι Ηνωμένες Πολιτείες γυρίσουν την πλάτη στην Ουκρανία, όπως κατά καιρούς απειλούν να κάνουν, αυτό θα αποτελέσει ένα τεράστιο βάρος.
Θα μπορούσε ο πόλεμος να μετατραπεί σε πυρηνική αντιπαράθεση;
Ξέρουμε ότι ο πρόεδρος Πούτιν αγαπά το ρίσκο· ένας πιο προσεκτικός ηγέτης θα είχε αποφύγει την εισβολή στην Ουκρανία τον Φεβρουάριο του 2022. Οι αυλικοί του εκτοξεύουν ανατριχιαστικές απειλές για την εξαφάνιση του Ηνωμένου Βασιλείου και άλλων ευρωπαϊκών χωρών από τον χάρτη με τα περίφημα νέα ρωσικά όπλα, αλλά ο ίδιος είναι συνήθως πολύ πιο συγκρατημένος.
Όσο οι Αμερικανοί παραμένουν ενεργά μέλη του ΝΑΤΟ, ο κίνδυνος να απαντήσουν με μια δική τους καταστροφική πυρηνική επίθεση παραμένει υπερβολικά μεγάλος. Προς το παρόν.
Ο παγκόσμιος ρόλος της Κίνας
Όσον αφορά την Κίνα, ο πρόεδρος Σι Τζινπίνγκ έχει διατυπώσει ελάχιστες άμεσες απειλές εναντίον του αυτοδιοικούμενου νησιού της Ταϊβάν το τελευταίο διάστημα. Όμως πριν από δύο χρόνια, ο τότε διευθυντής της CIA, Γουίλιαμ Μπερνς, είχε δηλώσει ότι ο Σι Τζινπίνγκ είχε διατάξει τον Λαϊκό Απελευθερωτικό Στρατό να είναι έτοιμος να εισβάλει στην Ταϊβάν έως το 2027. Αν η Κίνα δεν προχωρήσει σε κάποια αποφασιστική ενέργεια για να διεκδικήσει την Ταϊβάν, θα μπορούσε να θεωρηθεί ένδειξη αδυναμίας εκ μέρους του Σι Τζινπίνγκ. Και αυτό δεν θα το ήθελε.
Ίσως να πιστεύετε ότι η Κίνα είναι σήμερα υπερβολικά ισχυρή και πλούσια για να ανησυχεί για την κοινή γνώμη των πολιτών της. Δεν είναι έτσι.
Από την εξέγερση κατά του Ντενγκ Σιαοπίνγκ το 1989, που κατέληξε στη σφαγή της Τιενανμέν, οι Κινέζοι ηγέτες παρακολουθούν με εμμονική προσοχή τον τρόπο με τον οποίο αντιδρά η κοινωνία.
Παρακολούθησα ο ίδιος τα γεγονότα να εκτυλίσσονται στην Τιενανμέν, κάνοντας ρεπορτάζ και, κατά καιρούς, ζώντας ακόμη και στην πλατεία.
Η ιστορία της 4ης Ιουνίου 1989 δεν ήταν τόσο απλή όσο νομίζαμε τότε: Πράγματι ένοπλοι στρατιώτες πυροβόλησαν άοπλους φοιτητές. Αλλά υπήρχε και μια άλλη μάχη σε εξέλιξη στο Πεκίνο και σε πολλές άλλες κινεζικές πόλεις. Χιλιάδες απλοί εργαζόμενοι βγήκαν στους δρόμους, αποφασισμένοι να χρησιμοποιήσουν την επίθεση εναντίον των φοιτητών ως ευκαιρία για να ανατρέψουν συνολικά τον έλεγχο του Κομμουνιστικού Κόμματος Κίνας.
Όταν διέσχιζα τους δρόμους δύο ημέρες αργότερα, είδα τουλάχιστον πέντε αστυνομικά τμήματα και τρία τοπικά αρχηγεία της κρατικής ασφάλειας καμένα. Σε ένα προάστιο, το εξαγριωμένο πλήθος είχε βάλει φωτιά σε έναν αστυνομικό και είχε ακουμπήσει το απανθρακωμένο σώμα του σε έναν τοίχο.Ένα πηλήκιο είχε τοποθετηθεί στο κεφάλι του με μια ειρωνικά κομψή κλίση και ένα τσιγάρο είχε σφηνωθεί ανάμεσα στα μαυρισμένα του χείλη.
Τελικά, ο στρατός δεν κατέστειλε απλώς μια μακρόχρονη φοιτητική διαμαρτυρία· συνέτριψε μια λαϊκή εξέγερση των Κινέζων πολιτών.
Η πολιτική ηγεσία της Κίνας, ανίκανη ακόμη να θάψει τις μνήμες όσων συνέβησαν πριν από 36 χρόνια, βρίσκεται διαρκώς σε επιφυλακή για σημάδια αντίστασης – είτε από οργανωμένες ομάδες όπως το Φάλουν Γκονγκ, είτε από την ανεξάρτητη χριστιανική εκκλησία ή το δημοκρατικό κίνημα στο Χονγκ Κονγκ, είτε απλώς από πολίτες που διαμαρτύρονται για την τοπική διαφθορά. Κάθε τέτοια πρωτοβουλία καταστέλλεται με αγριότητα.
Έχω περάσει μεγάλο μέρος του χρόνου μου καλύπτοντας την Κίνα από το 1989 και μετά, παρακολουθώντας την άνοδό της οικονομικά και πολιτικά. Γνώρισα μάλιστα και έναν κορυφαίο πολιτικό που υπήρξε αντίπαλος και ανταγωνιστής του Σι Τζινπίνγκ. Το όνομά του ήταν Μπο Σιλάι.
Κάποτε μου είπε: «Δεν θα καταλάβεις ποτέ πόσο ανασφαλής αισθάνεται μια κυβέρνηση όταν ξέρει ότι δεν έχει εκλεγεί». Ο Μπο Σιλάι, καταδικάστηκε σε ισόβια κάθειρξη το 2013, αφού κρίθηκε ένοχος για δωροδοκία, υπεξαίρεση και κατάχρηση εξουσίας.
Συνολικά, λοιπόν, το 2026 διαφαίνεται ως μια ιδιαίτερα σημαντική χρονιά - συνεχίζει ο John Simpson. Η ισχύς της Κίνας θα αυξηθεί και η στρατηγική της για την κατάληψη της Ταϊβάν θα γίνει πιο ξεκάθαρη. Είναι πιθανό ο πόλεμος στην Ουκρανία να διευθετηθεί, αλλά με όρους ευνοϊκούς για τον πρόεδρο Πούτιν.
Ενδέχεται να είναι ελεύθερος να επιστρέψει για περισσότερα ουκρανικά εδάφη όταν το κρίνει σκόπιμο. Και ο πρόεδρος Τραμπ, ακόμη κι αν η πολιτική του ισχύς περιοριστεί στις ενδιάμεσες εκλογές του Νοεμβρίου, θα απομακρύνει τις ΗΠΑ ακόμη περισσότερο από την Ευρώπη.
Από ευρωπαϊκή σκοπιά, οι προοπτικές δύσκολα θα μπορούσαν να είναι πιο ζοφερές.
Αν νομίζατε ότι ο Τρίτος Παγκόσμιος Πόλεμος θα ήταν μια ανταλλαγή πυρών με πυρηνικά όπλα, ξανασκεφτείτε το. Είναι πολύ πιο πιθανό να πάρει τη μορφή μιας αλληλουχίας διπλωματικών και στρατιωτικών ελιγμών, που θα επιτρέψουν την άνθηση της απολυταρχίας. Θα μπορούσε ακόμη και να απειλήσει τη συνοχή της δυτικής συμμαχίας.
Οι διεργασίες αυτές έχουν ήδη ξεκινήσει.
