Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν παίρνει ρίσκο, ίσως το μεγαλύτερο της καριέρας του για να σωθεί πολιτικά, ακριβώς τη στιγμή που η κοινή γνώμη - ακόμη και σε παραδοσιακά, συντηρητικά προπύργια - στρέφεται εναντίον του.
Ο στόχος του είναι να φέρει τη μεγάλη κουρδική μειονότητα με το μέρος του τερματίζοντας την πιο αδυσώπητη πολιτική και στρατιωτική σύγκρουση της Τουρκίας, η οποία μετρά περίπου 40.000 νεκρούς τις τελευταίες τέσσερις δεκαετίες. Η κίνηση Ερντογάν για να το καταφέρει είναι να δώσει μια θέση στην πολιτική σκηνή της Τουρκίας, στον Αμπντουλάχ Οτσαλάν, τον φυλακισμένο ηγέτη του εκτός νόμου Εργατικού Κόμματος του Κουρδιστάν, γνωστό με τα αρχικά PKK, μιας οργάνωσης που έχει από καιρό χαρακτηριστεί ως τρομοκρατική από την Άγκυρα, τις ΗΠΑ και την ΕΕ.
Η ριζοσπαστική κίνηση αυτή απεικονίζει την κατακόρυφη πτώση του Τούρκου Προέδρου στο εσωτερικό της χώρας, ώστε να μπορέσει να διατηρήσει τον έλεγχο του πληθυσμού των 85 εκατ. Τούρκων. Ο Ερντογάν γνωρίζει πολύ καλά ότι αυτή είναι ίσως η τελευταία του ευκαιρία να εδραιωθεί ως πρόεδρος της Τουρκίας, ίσως και ισόβια, ή αλλιώς διακινδυνεύει να εξαφανισθεί από την πολιτική σκηνή, σχολιάζει στην ανάλυσή του το Politico.
Από τις συντριπτικές πολιτικές του ήττες στις δημοτικές εκλογές του 2024 και ειδικά σε συντηρητικά προπύργια, ο Ερντογάν κάνει μια ολοένα και πιο απεγνωσμένη πορεία προς τον πλήρη αυταρχισμό. Η σύλληψη και φυλάκιση του δημάρχου της Κωνσταντινούπολης Εκρέμ Ιμάμογλου, η πανεθνική καταστολή για τη σύλληψη αντιφρονούντων δημάρχων από τις υπηρεσίες ασφαλείας δείχνουν την αμηχανία του. Οι σύμμαχοι που υποστήριξαν τον Ερντογάν στην άνοδό του στην εξουσία τον έχουν σε μεγάλο βαθμό εγκαταλείψει.
Ενώ η ανάγκη για μια νέα βάση υποστήριξης εξηγεί το κουρδικό τέχνασμα του Ερντογάν, δεν παύει να είναι μια κίνηση υψηλού κινδύνου χωρίς καμία εγγύηση επιτυχίας. Η κυρίαρχη τουρκική κοινή γνώμη είναι πολύ επιφυλακτική απέναντι στο ΡΚΚ και οι ίδιοι οι Κούρδοι είναι εξαιρετικά αμήχανοι σε θέματα εμπιστοσύνης απέναντι στις τουρκικές αρχές. Αυτή η συμφωνία δεν είναι εύκολη υπόθεση.
Ο αφοπλισμός του PKK
Την Παρασκευή το PKK αναμένεται να παραδώσει μία μεγάλη μερίδα όπλων στο βόρειο Ιράκ, πιθανώς στην κυρίως κουρδική επαρχία Σουλεϊμανίγια, μετά από σύσταση του Οτσαλάν για αφοπλισμό της οργάνωσης.
Ο Ερντογάν από την άλλη, ενώ διακηρύσσει δημόσια τη σημασία του έργου του για μια «Τουρκία χωρίς τρομοκρατία» για τη συμφιλίωση με τους Κούρδους, ο δείχνει επίσης ότι είναι απόλυτα ενήμερος για τους κινδύνους. Έχει παραδεχτεί ότι το έργο του σαμποτάρεται εντός της Τουρκίας και εντός των τάξεων του ΡΚΚ. Σε ομιλία του στο κοινοβούλιο την Τετάρτη, και προφανώς αντιλαμβανόμενος τις αντιδράσεις, ο Ερντογάν φρόντισε να προλάβει τυχόν επιθέσεις από πολιτικούς του αντιπάλους.
«Πουθενά στις προσπάθειες για μια Τουρκία χωρίς τρομοκρατία δεν υπάρχει, ούτε μπορεί να υπάρξει, βήμα που θα αμαυρώσει τη μνήμη των μαρτύρων μας ή θα βλάψει το πνεύμα τους», είπε. «Καθοδηγούμενοι από τις αξίες για τις οποίες οι μάρτυρές μας έκαναν τις θυσίες τους, αν θέλει ο Θεός, σώζουμε την Τουρκία από μια συμφορά μισού αιώνα και αφαιρούμε εντελώς αυτό το αιματηρό δεσμό που έχει τεθεί στη χώρα μας».
Ο Οτσαλάν
Ο Οτσαλάν, μιλώντας σε ένα πρώτο βιντεοσκοπημένο υλικό από το 1999, δήλωσε την Τετάρτη ότι το κίνημα του ΡΚΚ και το αίτημα για ένα ξεχωριστό κουρδικό έθνος - κράτος βρίσκονται πλέον στο τέλος τους, καθώς το βασικό του αίτημα, δηλαδή η αναγνώριση της κουρδικής ύπαρξης, έχει ικανοποιηθεί. «Η ύπαρξη έχει αναγνωριστεί και επομένως ο πρωταρχικός στόχος έχει επιτευχθεί. Υπό αυτή την έννοια, είναι ξεπερασμένο (το προηγούμενο αίτημα)... Αυτή είναι μια εθελοντική μετάβαση από τη φάση του ένοπλου αγώνα στη φάση της δημοκρατικής πολιτικής και του δικαίου. Αυτό δεν είναι απώλεια, αλλά πρέπει να θεωρηθεί ως ιστορικό επίτευγμα», λέει ο Οτσαλάν στη δήλωσή του.
Κανένα ζήτημα στην τουρκική πολιτική ιστορία δεν έχει βασανίσει περισσότερο από την κουρδική σύγκρουση. Ορισμένοι Κούρδοι περιγράφουν τους εαυτούς τους ως τον πολυάριθμο λαό χωρίς κράτος. Υπάρχουν εκατομμύρια στο γειτονικό Ιράκ, το Ιράν και τη Συρία, και στην Τουρκία αντιπροσωπεύουν περίπου το 15% – 20% του πληθυσμού. Πολλοί υποστηρίζουν ότι από την ίδρυση της τουρκικής δημοκρατίας έχουν στερηθεί τα δικαιώματά τους και καταπιέζονται εδώ και καιρό.
Με τη σειρά τους, πολλοί Τούρκοι βλέπουν το PKK, το οποίο διεξάγει εδώ και καιρό πόλεμο εναντίον του τουρκικού κράτους, ως τρομοκρατική ομάδα - και τον ηγέτη του τον Οτσαλάν, ως δολοφόνο.
Δεδομένου του εκρηκτικού εύρους συναισθημάτων για τον Οτσαλάν, είναι αξιοσημείωτο ότι μια τέτοια προσωπικότητα θα αποδειχθεί τόσο κεντρική για την εξασφάλιση της συμφωνίας του Ερντογάν. Γνωστός ως «Apo», ο Οτσαλάν εκτίει ποινή ισόβιας κάθειρξης για προδοσία και αυτονομισμό στο νησί Ιμραλί στη Θάλασσα του Μαρμαρά. Το Ιμραλί γνωστό από το «Εξπρές του Μεσονυχτίου» ως «το Αλκατράζ της Τουρκίας» είναι η φυλακή με μοναδικό αρχικά κρατούμενο τον Οτσαλάν από το 1999. Δεν είναι πλέον μόνος του. Μεταξύ 2013 και 2015, αρκετοί κρατούμενοι του PKK μεταφέρθηκαν στο Ιμραλί.
Ενώ η κουρδική πολιτική του Ερντογάν και του κόμματός του ΑΚΡ έχει ταλαντευτεί μεταξύ καταστολής και συμφιλίωσης κατά τη διάρκεια των 22 ετών που βρίσκονται στην εξουσία, οι σκληροπυρηνικοί εθνικιστές της Τουρκίας επιμένουν να καταγγέλουν το ΡΚΚ ως απειλή.
Ο Μπαχτσελί
Ίσως ο μεγαλύτερος εχθρός του Οτσαλάν είναι ο Ντεβλέτ Μπαχτσελί, ο υπερεθνικιστής ηγέτης, πλέον κύριος σύμμαχος του Ερντογάν. Το 2007, ο Μπαχτσελί είχε ζητήσει ακόμη και την εκτέλεση του Οτσαλάν. Πριν από 10 χρόνια, είχε επιτεθεί στον Ερντογάν για μια από τις προσπάθειές του να διαπραγματευτεί με το ΡΚΚ.
Αλλά τον περασμένο Οκτώβριο, σε μια από τις ξαφνικές ανακατατάξεις που κατά διαστήματα συγκλονίζουν την πολιτική στην Τουρκία, ο Μπαχτσελί πρότεινε ότι ο Οτσαλάν θα μπορούσε να απευθυνθεί στο κοινοβούλιο. Με προϋπόθεση όμως να διαλύσει το ΡΚΚ. Η σημασία της κίνησης αυτής είχε από πίσω την υπογραφή Ερντογάν. Στις 27 Φεβρουαρίου, ο Οτσαλάν έστειλε ένα δημόσιο μήνυμα από τη φυλακή, καλώντας το ΡΚΚ να παραδώσει τα όπλα του και να διαλυθεί.
Ο Οτσαλάν απάντησε στο κάλεσμα Μπαχτσελί και Ερντογάν για τη «δημιουργία ενός περιβάλλοντος» για τον αφοπλισμό του ΡΚΚ. «Αναλαμβάνω την ιστορική ευθύνη αυτού του καλέσματος», είχε πει. «Συγκαλέστε το συνέδριό σας και πάρτε μια απόφαση: Όλες οι ομάδες πρέπει να καταθέσουν τα όπλα τους και το ΡΚΚ πρέπει να αυτο-διαλυθεί», είχε πει ο ηγέτης του κόμματος.
Το Συνέδριο του ΡΚΚ κήρυξε όντως το τέλος του ένοπλου αγώνα στις 12 Μαΐου, προσθέτοντας ότι η ομάδα είχε «εκπληρώσει την ιστορική της αποστολή» και ότι, όπως είχε δώσει εντολή ο Οτσαλάν, «όλες οι δραστηριότητες που διεξάγονται υπό το όνομα ΡΚΚ έχουν ολοκληρωθεί».
Η δήλωση έγινε δεκτή με ικανοποίηση στην Άγκυρα, αλλά μέχρι στιγμής, το τέχνασμα του Μπαχτσελί και του Ερντογάν δεν έχει ακόμη αποδώσει πλήρως.Υπάρχει αρκετή ακόμα δουλειά να γίνει. Όπως ήταν αναμενόμενο, μετά την καθοριστική δήλωση του Οτσαλάν τον Φεβρουάριο, ο ίδιος απέκτησε περισσότερο προσωπικό (Κούρδους) στο Ιμραλί. Σύμφωνα με πολιτικούς του φιλοκουρδικού κόμματος DEM που μίλησαν στο POLITICO, στάλθηκαν τρεις ακόμη κρατούμενοι για να διευρυνθεί η ομάδα, η οποία προετοιμάζει την επίτευξη μιας μεγάλης συμφωνίας.
Επιφυλάξεις για τη συμφωνία
Η Νουρκάν Μπαϊζάλ, Κούρδισσα ακτιβίστρια για τα ανθρώπινα δικαιώματα και συγγραφέας του βιβλίου «Υπάρχουμε: Να είμαστε Κούρδοι στην Τουρκία», ωστόσο επιμένει ότι οι Κούρδοι είναι ακόμα πολλοί επιφυλακτικοί απέναντι στην κυβέρνηση. «Η κυβέρνηση παρουσιάζει αυτή τη συμφωνία ως μια διαδικασία «Τουρκία χωρίς τρομοκρατία» και προσπαθεί να την περιορίσει μόνο στο ότι το PKK θα καταθέσει τα όπλα του και θα διαλυθεί. Αυτό δεν είναι ειρήνη!» δήλωσε στο Politico.
Πρόσθεσε ότι και οι Κούρδοι απογοητεύτηκαν από την κίνηση Οτσαλάν για αφοπλισμό και διάλυση του ΡΚΚ, επειδή δεν είπε τίποτα για τα πολιτιστικά, γλωσσικά, διοικητικά δικαιώματα και τις ελευθερίες των Κούρδων. Αυτή η αμοιβαία δυσπιστία είναι εν μέρει η κληρονομιά των αποτυχημένων πρωτοβουλιών του παρελθόντος και το γεγονός ότι η συμφωνία του Ερντογάν έρχεται εν μέσω μιας μεγάλης καταστολής της αντιπολίτευσης.
«Δεν μπορούμε να μιλάμε για δημοκρατία σε ένα περιβάλλον όπου οι αιρετοί αξιωματούχοι βρίσκονται στη φυλακή... και η ανεξαρτησία της δικαστικής εξουσίας είναι υπό συζήτηση. Αν δεν υπάρχει δημοκρατία, πώς θα εκδημοκρατιστούμε;» σχολίασε η Ιπέκ Οζμπέι, πολιτική σχολιάστρια του καναλιού Sözcü TV.
Μόνο ο Ερντογάν μπορεί
Από την κυβέρνηση, ο Χαρούν Αρμαγάν, αντιπρόεδρος εξωτερικών υποθέσεων του κόμματος AK, παραδέχτηκε ότι παρά τις επιφυλάξεις της τουρκικής κοινής γνώμης, μόνο ο Ερντογάν θα μπορούσε να υλοποιήσει μία τέτοια συμφωνία. «Το αν το PKK θα αφοπλιστεί πραγματικά και θα διαλυθεί είναι κάτι που θα το δούμε. Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν είναι ο μόνος ηγέτης στην Τουρκία που θα μπορούσε να ξεκινήσει μια τέτοια διαδικασία», δήλωσε.
«Η μόνη υπόσχεση που έδωσε η κυβέρνηση είναι να απαλλάξει πλήρως την Τουρκία από την τρομοκρατία και να χτίσει ένα μέλλον στο οποίο και τα 85 εκατομμύρια πολίτες θα μπορούν να ζήσουν με ειρήνη, ευημερία και ελευθερία στο έπακρο», πρόσθεσε. Ο Ερντογάν θεωρείται πράγματι ευρέως ως ο «δημιουργός» της κουρδικής προσέγγισης, ενώ η περιφερειακή διπλωματία του γνωρίζει επίσης επιτυχία. Άλλωστε ακόμα και ο Ντόναλντ Τραμπ τον επαίνεσε ως τον κύριο νικητή μετά την πτώση Άσαντ στη Συρία, όπου η νέα κυβέρνηση έχει ισχυρούς δεσμούς με την Άγκυρα. Ο Ερντογάν προσπαθεί ακόμα να εκμεταλλευτεί την επιρροή του διακόπτοντας τους δεσμούς μεταξύ των συριακών κουρδικών ομάδων και του ΡΚΚ.
Ο Μπαϊσάλ, Κούρδος ακτιβιστής για τα ανθρώπινα δικαιώματα, θεωρεί πως η αλλαγή των πολιτικών γεγονότων στη Συρία είναι ο κύριος λόγος για τον οποίο η τουρκική κυβέρνηση άρχισε να προσεγγίζει τους Κούρδους. Αλλά ο Αρμαγάν, επέμεινε ότι είναι δύο ανεξάρτητα πράγματα. «Αυτή (η συριακή) διαδικασία είναι εντελώς διαφορετική από τη δική μας διαδικασία εξάλειψης της τρομοκρατίας» τόνισε.
«Η συριακή κυβέρνηση έχει ήδη καλέσει όλες τις ένοπλες ομάδες να ενταχθούν σε έναν κεντρικό στρατό και οι SDF έχουν υπογράψει μια συμφωνία. Αυτές είναι πολλά υποσχόμενες εξελίξεις», είπε.
Πρόεδρος για μια ζωή - Το σχέδιο Ερντογάν
Ορισμένοι αναλυτές, κατά το Politico, πιστεύουν ότι ο Ερντογάν, χρησιμοποιεί την κουρδική προσέγγιση εντός και εκτός της χώρας για να παρατείνει την παραμονή του στην εξουσία, προσπαθώντας να στρατολογήσει Κούρδους βουλευτές στο στρατόπεδό του. Αυτή είναι σίγουρα η άποψη του Αντιπροέδρου της Ομάδας του Κόμματος DEM, Σεζάι Τεμέλι.
Όμως είναι επιφυλακτικός για το αν θα λειτουργήσει, δεδομένης της ευρύτερης δημοκρατικής οπισθοδρόμησης, που ακολουθεί η πολιτική Ερντογάν. Υποστήριξε ότι η σύλληψη Ιμάμογλου, έβλαψε αυτήν την εύθραυστη διαδικασία ενώ πρόσθεσε ότι δεν θα εκπλαγεί αν δει τον Ερντογάν να επιδιώκει να κεφαλαιοποιήσει τη διαδικασία για να παραμείνει στην εξουσία. Διευκρίνισε ωστόσο, πως το CHP, το κύριο κόμμα της αντιπολίτευσης της Τουρκίας, έχει επίσης δεσμευτεί να επιλύσει το κουρδικό ζήτημα εάν κερδίσει τις επόμενες εκλογές.«Ποιος δεν χρησιμοποιεί το κουρδικό ζήτημα; Κάποιοι το χρησιμοποιούν για να έρθουν στην εξουσία, κάποιοι για να παραμείνουν» είπε. «Αλλά εμείς λέμε ότι αυτό μπορεί να λυθεί μόνο ανεξάρτητα από τις εκλογές και τα σχέδια για εξουσία».
Ο Ερντογάν έχει ήδη υπηρετήσει τρεις θητείες ως πρόεδρος. Για να παραμείνει στο αξίωμα, ίσως χρειαστεί να αλλάξει το σύνταγμα. Παρά την υποστήριξη του Μπαχτσελί, ο συνασπισμός του όμως δεν έχει επαρκή πλειοψηφία για συνταγματική αλλαγή. Άρα ο Ερντογάν θα πρέπει να βασίζεται στην υποστήριξη των Κούρδων βουλευτών.
Έχει ήδη αρχίσει να μιλάει ανοιχτά για ένα νέο σύνταγμα που θα αντικαταστήσει τον χάρτη της Τουρκίας του 1980, ο οποίος συντάχθηκε από ένα στρατιωτικό καθεστώς μετά από αιματηρό πραξικόπημα. «Η Τουρκία, για πρώτη φορά στην ιστορία της, έχει μια πραγματική ευκαιρία να συντάξει το πρώτο της πολιτικό σύνταγμα. Αυτή είναι μια σημαντική ευκαιρία για όλους μας να οικοδομήσουμε μια πιο ευημερούσα, δίκαιη και ασφαλή χώρα», δήλωσε ο Αρμαγάν.
Αλλά δεν είναι όλοι σύμφωνοι με αυτό. Κάποιοι ανατρέχουν σε προηγούμενες συνταγματικές αλλαγές υπό τον Ερντογάν και λένε ότι ο κύριος σκοπός της περαιτέρω αναθεώρησης του συνταγματικού χάρτη είναι, όπως και στο παρελθόν, η προώθηση των πολιτικών φιλοδοξιών του προέδρου.
Ο Σονέρ Καγιάπταϊ του Ινστιτούτου της Ουάσινγκτον για την Πολιτική της Εγγύς Ανατολής, υποστήριξε ότι ο Ερντογάν εκτελεί αντίθετες πολιτικές στρατηγικές: καταστολή της κύριας αντιπολίτευσης, από τη μία και κάλεσμα στους Κούρδους από την άλλη. Κι όμως οι δύο ανταγωνιστικές πολιτικές να σκοντάφτουν η μία στην άλλη. «Θα κάνει τα πάντα για να έχει άλλη μια θητεία ως πρόεδρος και στη συνέχεια ουσιαστικά να γίνει πρόεδρος εφ' όρου ζωής», δήλωσε στο POLITICO.
Όμως δε δεν εξαρτώνται όλα από τις φιλοδοξίες του Ερντογάν. «Ο Ερντογάν είναι ένας πολιτικός που έχει τη δυνατότητα να χρησιμοποιεί κάθε ζήτημα για το δικό του όφελος, και δεν θα διστάσει να εργαλειοποιήσει το κουρδικό ζήτημα. Σίγουρα όμως θα θελήσει να το χρησιμοποιήσει για να παρατείνει την προεδρία του».
Αλλά δεν είναι μόνο ο πρόεδρος που θα αποφασίσει, είπε. Τελικά, το αν η κουρδική σύγκρουση στην Τουρκία θα περάσει στην ιστορία, και αν ο Ερντογάν θα καρπωθεί το όφελος, της λήξης ενός ζητήματος 40ετίας θα εξαρτηθεί σε μεγάλο βαθμό από τους ίδιους τους Κούρδους. «Νομίζω ότι το πραγματικό ζήτημα εδώ δεν είναι αν το θέλει ο Ερντογάν αλλά αν θέλουν οι Κούρδοι».
Με πληροφορίες του Politico
